Me të drejtë është konstatuar se vjersha: “ O moj Shqypni e mjera Shqypni” e Vaso Pashë Shkodranit, ka qenë manifest i Rilindjes sonë Kombëtare. Për më tepër, prej kohës kur është shkruar dhe është publikuar, kjo poezi është i vetmi krijim letrar, historik, influencues dhe rregullator i vetëdijes kombëtare, që ka përcjellë mesazhe në çdo kohë, në çdo vit, prej kur është shkruar  e deri në vitin 2010. Është i vetmi ornament shkrimor kombëtar, i cili nuk është vjetruar në asnjë varg, është i vetmi “shkrim i shenjt shqiptar” që bën thirrje për një shqiptari unike, për një shtet dhe një komb të vetëm shqiptar, që mund të mbijetojë vetëm duke anashkaluar, jo fetë, por  dallimet fetare, krahinore, bajraktare e ideologjike.

Shqipëria e vitit 2010 është e katandisur si mos më keq.  Shqiptarët sot janë po ashtu të katandisur, të përçarë, të ndarë, të varfër dhe të mbetur nën robërinë e të huajve.>>>

Po sot Shqypni më thuej si je
Po sikur lisi i rrxuem përdhe,
Shkon bota sipri, me kambë, të shklet
E nji fjalë t'ambël askush s'ta flet.

Dhe ndaluni e mendoni esëll si është Shqipëria sot! E përmbytur në veri e dominuar nga grekët në Jug, e qeverisur fetarisht nga priftë e patriarkë të huaj, e qeverisur nga klanet mafioze,  të majta e të djathta, një vend i padëshiruar nga shumë shqiptarë, një vend nga ku ikja konsiderohet fat jetësor.

Dhe si gjallon kjo pjesa tjetër, ende e paarrirë  e Shqipërisë. Kjo është edhe më zi sesa ka qenë dikur moti,  meqë bijtë e saj “trima” kanë nënshkruar ndërrimin e identitetit, kanë ndërruar hymn e flamur, kanë pranuar një identitet të huaj dhe të panatyrshëm, duke pretenduar të ruajnë në të njëjtën kohë dy identitete, kosovar dhe shqiptar, duke shpallur një pavarësi të cunguar, një pavarësi, që nuk është as mish as peshk.

Pjesa tjetër e Shqipërisë në trojet e Iliridës së dikurshme po zihet në kazanin e madh të shlivovicës sllave, duke qenë e mohuar dhe e anashkaluar në shtetin, të cilin një pjesë e konsiderueshme e shqiptarëve të atjeshëm e konsiderojnë të vetin, edhe pse e dinë se ajo nuk është nëna, por njerka shtrigë dhe e ligë.

Në pjesën tjetër, në Verilindje të Kosovës, shqiptarëve  po iu rrëshqet nën këmbë toka stërgjyshore e Atdheut, ndërsa pjesa tjetër në Mal të Zi  tashmë gati është pastruar  etnikisht.

Dhe prandaj tingëllojnë fuqishëm vargjet:

O moj Shqypni, e mjera Shqypni

Kush të ka çitë me krye në hi.

Dhe, mjerisht e fatkeqësisht janë edhe shumë “bij të Shqipes” që iu kanë vërsulur mbi trup “Nënës Shqipëri” dhe po e thithin e po e vjelin, po ia ndajnë, po ia shkulin dhe po ia shesin gjymtyrët, pa asnjë mëshirë, sikur të ishte një rrobe e vjetur dhe e grisur. Tokat shqiptare po i blejnë me pak lekë, serbët, grekët, malazezët, turqit, italianët e kush jo. Po i blejnë, sepse bijtë shkapërdarë e kanë pushtuar Shqipërinë dhe po ia japin munxët nga do ku mundin, nga do iu jepet rasti.

Andaj edhe po keqinterpretohen mizorisht vargjet:

E mos shikoni Kisha Xhamija,

Feja shqiptarët është Shqiptaria.

Këto dy vargje, ku është mbrujtur tërë filozofia e çështjes së pazgjidhur shqiptare kanë një porosi të qartë, në kohë dhe në hapësirë në sinkroninë dhe në diakroninë e shqiptarisë, sepse nuk janë vargje ateiste, sikur interpretohen nga klerikët bukëshkalë të Shqipërisë, por janë vargje me porosi të thellë të unifikimit kombëtar. Vaso Pasha nuk thoshte mos shkoni në kisha e në xhamia, nuk thoshte mos i shikoni me sy ato, nuk thoshte mos ndërtoni kisha e xhamia dhe mos u falni në to, sepse ai vetë ishte fetar, ashtu sikur kanë qenë dhe janë shumica dërrmuese shqiptare, por kërkonte që kombi, gjuha, atdheu të mos mbeteshin peng nga përçarjet fetare. Ndryshe i interpretojnë  këto vargje letërnxirësit e historisë so sotme shqiptare, edhe pse Vaso Pasha në mënyrë të qartë e të drejtpërdrejtë bënte thirrje të mos lejohej përçarja kombëtare mbi baza fetare, mbi baza krahinore e gjuhësore, sepse ideali për ta bërë Shqipërinë, një e të pandarë nënkuptonte, që shqiptarët të mos rrahin gjoks se janë turq, latinë, shkije, grekë e dreq me brirë, por mbi të gjitha të identifikoheshin si shqiptarë, si vëllezër nga gjuha, gjaku, traditat, doket, historia, vendi, Atdheu.

Manifesti i Shqiptarisë i menduar dhe i shkruar nga Vaso Pasha është një manifest që i ka qëndruar të gjitha viteve deri në vitin 2010. Është një manifest, nga i  cili nuk mund të thuhet se është vjetruar, qoftë edhe vetëm një fjali, apo një fjalë e vetme. Sepse, po të shprehemi realisht, ashtu sikur realisht ka gjykuar Vaso Pasha, Shqipëria ende është me krye në hi, edhe pse ka një Qeveri e një shtet gjysmak  në Tiranë, ajo Qeveri dhe ai shtet i bie në gjunjë dhe  i përkulet në tokë Evropës dhe shteteve të fuqishme të botës. Shqipëria jashtë kufijve administrativë është me krye në hi, e mbetur peng nga Beogradi, Shkupi, Podgorica e Athina.

Por sot, Shqypni, pa m'thuej si je?
Po sikur lisi i rrxuem përdhe,
Shkon bota sipri, me kambë, të shklet
E nji fjalë t'ambël askush s'ta flet.
Si mal me borë, si fushë me lule
Ke pas qenë veshun, sot je me crule,
E s'të ka mbetun as emen as besë;
Vet e ke prishun për faqe t'zezë.

Dhe cilat janë ndryshimet sot.

Natyrisht se ka ndryshime. Shqiptarët janë më të arsimuar se në kohën e Vaso Pashës, por janë më pak shqiptarë në kuptimin idealist të fjalës.  Dikur ishin trima si petrita në beteja  për ta luftuar pushtuesin, sot janë trima për t ia nxjerrë sytë njëri tjetrit, për ta sharë e fyer njëri tjetrin, për ta lavdëruar armikun serb, që nuk iu ka rjepur  lëkurën 2 milionë shqiptarëve, sepse fetarisht identifikohen me islamin, nga ana tjetër  për t i nënçmuar katolikët e të krishterët, sepse janë minoritete fetere. Andaj Vaso Pasha edhe sot me plot gojën dhe burrërisht thotë: Mos shikoni kisha xhamia, se feja e shqiptarit është shqiptaria. Askund dhe asnjëherë nuk ka thënë mos shkoni në kisha e në xhamia. Dhe këtu është esenca e filozofisë kombëtare dhe mesazhi universal shqiptar, një mesazh idealist, që u rri te koka si shpatë e Damakleut të gjithë atyre shqiptarëve, që iu ka bërë gjaku ujë,  që për sa pare që i fitojnë shesin atdheun të të parëve, tregtojnë me gjithçka që është e shenjtë, sepse është e shenjtë dhe e veçantë përkatësia kombëtare për të gjitha kombet e qytetëruara të botës.

“O moj Shqypni...e Vaso Pashës” është historia realiste e Shqipërisë dje dhe sot, është mesazhi i qartë për Shqipëri të plotë, në kufijtë etnikë dhe shqiptari në kuptimin idealit të fjalës, sepse pa unifikimin e faktorit shqiptar, pa bashkimin e trojeve shqiptare, nuk jemi as mund të bëhemi faktor shqiptar në Ballkan, as në Evropë.

Nuk na duhet kurrfarë integrimi në Evropë, derisa kjo Evropa, njerkë nuk e pranon në asnjë mënyrë Shqipërinë e tërë, por i pranon vetëm gjymtyrët e saj, të ndara e të përçara.

Gënjejnë  dhe janë mashtrues, hileqarë e hipokritë të gjithë ata politikanë shqiptarë që mundohen të na qesin hi syve, që thonë se Parajsa e kësaj bote qenka integrimi në BE. Gënjejnë në pikë të ditës, sepse nuk ka shqiptar normal, që ka mendje në kokë dhe që nuk e di se Shqipëria është pjesë e kontinentit të Evropës, se ka kulturë evropiane. Nuk ka shqiptarë, mendërisht normal, qoftë edhe i paarsimuar që nuk e di se Konferenca e Londrës e vitit 1913 e ka ndarë përgjysmë Shqipërinë, se Evropa e asaj kohe, baballarët dhe gjyshërit e EULEX-istëve të sotëm, ia kanë bërë tapi të përjetshme tokat shqiptare: Serbisë, Greqisë, malit të Zi dhe Bullgarisë. Po ka shqiptarë syleshë dhe fantastë, ka pacifistë ende të përgjumur, që logjikojnë dhe deklarojnë se EULEX-ka ardhur për t’ ia ndreqë gabimet Evropës së dikurshme.

A thua a nuk e dinë këtë histori dhe nuk e kanë lexuar këtë vjershë të Vaso Pashës:  Bamir Topi, Sali Berisha, Edvin Rama, a thua nuk e dinë: Fatmir Sejdiu, Hashim Thaçi, Jakup Krasniqi e Ali Ahmeti, të cilët na porosisin që të heqim dorë nga folklorizmi dhe romantizmi kombëtar, ekstremist, i Vaso Pashës Shkodranit.

Është e natyrshme se këta emrat e kryeparëve tanë e gjejnë veten në vargjet e Vaso Pashë Shkodranit, ashtu sikur është e natyrshme se postet e tyre në kreun e shtetit dhe të pushtetit nuk i kanë marrë për ta bashkuar Shqipërinë, por për ta zhvatur dhe për ta shfrytëzuar atë deri në palcë, duke ngritur pallate për veten, fëmijët, nipat e pasardhësit, të afërmit dhe sivëllamët e tyre, duke blerë kompanitë më të kushtueshme, duke krijuar kohortat e task forcat të dreqit, duke kthyer në prokurori kriminelët dhe gjyqtarët proserbë, që kanë dënuar mijëra shqiptarë, duke bashkëpunuar me dreqin e të birin, vetëm për të mbrojtur interesat  e për të shumëzuar sa më shumë që të jetë e mundur përfitimet e tyre, dhe duke mos e lejuar Shqipërinë të ngrihet nga hiri ku e kanë katandisur dikur të huajt edhe bijtë e saj shkapërdarë.

Shqyptar', me vllazën jeni tuj u vra,
Ndër nji qind ceta jeni shpërnda;
Ca thone kam fè ca thonë kam din;
Njeni:"jam turk", tjetri:"latin"
Do thonë: "Jam grek", "shkje"-disa tjerë,
Por jemi vllazën t'gjith more t'mjerë!

Andaj Vaso Pasha, Asdreni, Migjeni e shumë shkrimtarë atdhetarë  nuk po mësohen më në shkollat tona, sepse porositë e tyre qenkan helmuese për fqinjët, qenkan porosi “nacionaliste”, në kohën kur nuk konsiderohen nacionaliste porositë e skrëbeve të Enciklopedisë sllavobullgare, kur nuk konsiderohen nacionaliste pretendimet e Serbisë për ta kthyer dominim në Kosovë, apo në kohën kur Greqia injoron çështjen çame, dhe në anën tjetër kërkon e merr me pahir edhe një pjesë të bregdetit të Shqipërisë.

O moj shqypni e mjera Shqypni

Bijtë e tu, ende  po të mbajnë në krye në hi. Vetëm këtë varg do ta shtonte Vaso Pashë Shkodrani, po të ishte gjallë.

A. Q: Kënga e Çanakalasë, këngë vaji e dëshpërimi për luftëtarët shqiptarë, të mbetur në Turqi

Njëra ndër krijimet më të fuqishme rapsodike të folklorit popullor shqiptar është edhe “Kënga e Çanakalasë”, e cila është kënduar në shumë variante po thuajse në të gjitha trevat e Shqipërisë.

Kjo këngë, e cila i përket luftës së përgjakshme të forcave aleate evropiane e aziatike kundër Turqisë, që ishte sulmuar nga të gjitha anët me qëllim të zhdukjes së shtetit turk, por edhe të banorëve të Turqisë, përshkruan fatin e luftëtarëve shqiptarë, të cilët kishin mbetur në ushtrinë turke edhe pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Shumica tyre vazhdonin të mbaheshin nizamë, disa të tjerë kishin familjet në Turqi, shumë syresh luftonin si vullnetarë me qëllim për ta ruajtur ekzistencën e shtetit turk,  shumë prej tyre me gjithë familjet ishin shpërngulur në Turqi nga represioni fashist që kishin ushtruar popujt sllavë gjatë luftërave ballkanike, që kishin për qëllim ta zhduknin edhe qenien shqiptare, atë turke dhe hebraike,  por edhe shtetin e sapoformuar shqiptar.

Lufta, që këndohet në këtë këngë,  ka të bëjë me betejën e Çanakalasë, e cila u zhvillua në Luftën Parë Botërore gjatë viteve 1915-1916, në mes forcave detare angleze të përkrahura edhe nga anijet franceze me gjithë ushtrinë dhe makinerinë luftarake të fuqive aleate të Antantës, të cilëve me potencial njerëzor u arritën ndihma me vullnetarë edhe nga vende shumë të largëta si Australia dhe Zelanda e Re.

Ushtria Osmane zhvilloi një operacion të jashtëzakonshëm, që

përfundoi me fitoren e ushtrisë përkundër viktimave të mëdha në të dyja anët. Historiani turk Mehmet Nijazi Ozdemir, në veprën e tij për Çanakalanë thekson se përveç forcave detare dhe ato këmbësore turqit kishin humbur 210.000 njerëz, duke përfshirë këtu edhe mijëra kuadro intelektuale.

Sipas përqindjeve jo zyrtare, viktima të mëdha kishte në mesin e mësuesve, studentëve të mjekësisë, përgjithësisht nga mesi i njerëzve të arsimuar, në mesin e tyre edhe mijëra shqiptarë sidomos nga Kosova dhe viset shqiptare të mbetura nën Serbi. Greqi e Bullgari.

Beteja e Çanakalasë u zhvillua me motivin që Forcat e Antantës me çdo kusht të të krijonin epërsi  dhe të shtrinin pushtimin e tyre në Bosfor e në Dardanele, qëllimi i të cilëve ishte ta merrnin Stambollin nën kontrollin e vet, sipas skenarit të përgatitur që më parë nga vetë fuqitë aleate të Antantës.  Në disa raporte të Fuqive të Mëdha lidhur me këtë Betejë, thuhet: Vetëm sot kemi hedhur mbi 1800 granata. Anijet tona  me muaj të tëra i bombardojnë pozitat e tyre.

(Komandanti suprem i forcave aleate: gjenerali Xhon  Hamilton)...

“Nuk më ka rastis të shoh ende asnjë luftëtar sikurse këta luftëtarët tanë,  të cilët duke qeshur krah për krah shkojnë drejtë vdekjes...”

(Komandanti i ushtrisë së Pestë osmane: mareshali Liman von Sanders).

“Ne na mundi jo forca materiale e turqve, por forca moralo-shpirtërore e tyre! Sepse atyre s’u pati mbetur as barut për të qëlluar! Kurse ne i

vëzhguam forcat që zbrisnin nga qielli!”, ka deklaruar asokohe Komandanti anglez, historiani Hamilton i cili kishte marrë pjesë në luftën e Çanakalasë.

Me këtë rast është interesant të theksohen edhe deklaratat e ish ministrit anglez të luftës, Vinston Çerçil, i cili deri atëherë ua kishte mbushur mendjen aleatëve, veçanërisht qeverisë angleze që lëkundej, për ta marrë vendimin e sulmit, duke u dhënë garanci pas garancie, duke iu shprehur atyre që të mos bëhen merak “se pikërisht me ato rrobe marine që kishte mbi trup do të ulej mbi fronin e turqve”, ndërsa ishte nxjerrë para gjykatës pas disfatës, në një çast kur ishte vënë shumë ngushtë nga pyetjet e rënda e qortuese të trupit gjykues, kishte bërtitur-“A nuk e kuptoni se në Çanak-kala ne luftuam jo me turqit, por me Zotin? Dhe, natyrisht që do të mundeshim!...”

Në versionin shqiptar të këngës së Çanakalasë  përshkruhet fati i një populli të mbetur nën kthetrat e ushtrive të krishtera, ruse, serbe, bullgare, greke, franceze, angleze që bënin përpjekje ta zhduknin Turqinë.

Shtrohet pyetja përse shqiptarët ndihmuan turqit në Çanakala?

Duke pranuar faktin se qindra mijëra shqiptarë jetonin në Turqi dhe qindra mijëra të tjerë u shpërngulën nga trojet e Shqipërisë, qysh në fillim të vitit 1912, për shkak se llava shtazarake  sllave po derdhej si lubi shumëkrerëshe kundër shqiptarëve, turqve dhe hebrenjve. Për të përkujtuar mizoritë që bënin bishat sllave, mjafton të përkujtojmë vetëm raportet e intelektualit rus, Leon Trocki, i cili duke qenë reporter lufte në frontet serbe në Kosovë, Kumanovë e Shkup ka përshkruar shumë nga mizoritë, që ushtarët serbë, rusë e bullgarë ushtronin kundër popullatës së pambrojtur shqiptare, me qëllim për t’i zhdukur dhe për t’i dëbuar nga trojet e veta.

Në një katrahurë të tillë, kur qenia shqiptare ishte sulmuar nga të gjitha anët, qindra mijëra shqiptarë ikën për në Turqi.

Ata, kishin humbur Vatanin, por luftonin për ta mbrojtur vendin, që i kishte mirëpritur. Këtu qëndron esenca e rezistencës heroike të shqiptarëve në Çanakala, këtu qëndron edhe motivi i kësaj kënge homerike, e cila përshkruan detale të tmerrshme të një luftë shumë të pabarabartë, por një luftë për jetë a vdekje, sikur kanë luftuar shqiptarët gjithnjë gjatë historisë së tyre.

Kënga e Çanakalasë ka 10 strofa me nga pesë vargje. Gjatë këndimit, për shkak të gradacionit dhe motivit të dhembjes kolektive të ushtrisë që ndodhej e rrethuar në të katër anët, vargjet e para përsëriten, me qëllim për të krijuar atmosferë të nderë të dëgjimit. Edhe kjo këngë ashtu si kënga e mirënjohur “Prej Prokupjes deri në Nish” përshkohet nga dhembja e durimi nga lufta e krenaria, nga tragjedia e fataliteti...

Këngëtari anonim popullor përmes një fragmenti të rrëfimit të një ushtari shqiptar me këtë rast, ka paraqitur dromcat tragjike, por edhe heroike të Betejës së Çanakalasë, njëra ndër betejat, në mos beteja më e madhe në botë, në segmentin e humbjeve njerëzore dhe luftës së pa kompromis të dy botëve, botës së krishterë kundër asaj turke, islame.

Vargjet e para të këngës kanë karakter mobilizues dhe tregojnë dhembjen krenare të një nëne, e cila ndihet krenare se po e dërgon të birin në luftë kundër dushmanit, kundër armikut, që kishte mësyrë me të gjitha forcat jo vetëm për ta marrë Çanakalanë, por edhe tërë Turqinë.

Vargjet e zgjedhura dhe të krijuara me shumë mjeshtri nga këngëtari popullor, shpalosin pamje të luftimeve në rrethim, ku predhat e forcave të armikut bien pa pushuar, ku vendi është mbushur me kufoma, ku uji është helmuar, ku ushtari i plagosur e kujton vëllanë dhe e dëshiron varrin dhe ku mbreti jep urdhër për sulm.

Në këto rrëfime të krijuara me mjeshtëri, këngëtari popullor i ka thurë himne lavdie qëndresës së ushtarëve turq, shqiptarë, boshnjakë e të tjerë, të cilët luftonin në mbrojtje të Çanakalasë, kundër rrethimit të një ushtrie shumëfish më të madhe në numër.

Varianti i kënduar nga rapsodi i mirënjohur Salih Bajrami, dallon nga të gjitha variantet e tjera, për mënyrën e këndimit epiko-heroik, edhe pse melodia e kësaj kënge mund të mos jetë autentike. Melodia e tillë dëgjohet  edhe në turqisht por edhe në greqisht, me tjetër tekst nga këngëtaret e  njohura greke, Roza Eshkenazi, Rita Abadxi, Maria Papagjika etj.

Kënga e Çanakalasë ka një gradacion dhe ritmikë shumë të pasur, e cila pasurohet sidomos me mënyrën e këndimit ku janë njëzuar dhembja e krenaria, ku fjalët janë në shërbim të pasqyrimit epik e tragjik të ushtarëve të rrethuar, të cilët në çastet më kritike kujtojnë të afërmit, prindërit, vëllezërit, bashkëluftëtarët e plagosur e të pavarrosur.

E veçanta e variantit, i cili këndohet në gjuhën shqipe është vargu i fundit i përsëritur pas çdo strofe, ku vajtohen ushtarët e rinj që binin në fushë të betejës, “për të ritë tonë aman”, “për të ritë tonë medet”.

Kënga e Çanakalasë

Çanakala mrenda

prej Stambollit,

Lumja nana ku po t’ çon

Karshi dushmanit,

Për të ritë tonë aman!

(Lumja nana e ka djalin

E çon para dushmanit

Per t’ ritë tonë medet!

Çanakala mrenda,

topi bubullon,

Kur po binte gjylja n’ va.

Aty ujë gufon,

O për të ritë tonë aman!

Canakala mrenda

N’ at’ fushë t’ mejdanit,

Aty ishin mbledhun,

Trimat e xhihanit,

O për të ritë tonë aman!

Çanakala mrenda,

U vrava, u varrova,

Edhe pa m’ dalë shpirti, o vlla

Varrin e kërkova

O për të ritë tonë aman!

Çanakala mrenda,

Na u ba terr e zi,

T’ vramit e t’ varruemit

Nën çadra  tuj shti,

Për të ritë tonë medet!

Çanakala mrenda,

Nisi me ra shi,

Nat zavall të shpirtit, vlla,

M’ murrë mall për ty

O për të ritë aman!

Çanakala mrenda,

Nji bunar n’ mjedis,

Mos e pini ujtë, o vllazën,

E kanë zeherlisë,

O për të ritë tonë medet!

Dola prej Stambollit,

Me pa salamet

Nanës dhe babës tonë

Ju këput ymri krejt,

Për të ritë medet!

Çanakaka mrenda,

Na mbloj tymi i zi,

Urdhni erdh prej Mbretit

Hyxhym me syngji,

Për të ritë tonë medet!

Çanakala mrenda,

Dola me një skrep,

Ballanat po shkojë përpjetë

Katunet tuj djegë,

O për të ritë tonë medet!