PhD (C). Miftar KURTI: USHTRIA ÇLIRIMTARE E KOSOVËS MES VLERËSIMEVE, SHANTAZHEVE DHE AKUZAVE I

PhD (C)Miftar KURTI: PIKËPAMJET E POPPERIT PËR HISTORINË DHE POLITIKËN

(Karl R. Popper, Mendime për historinë dhe politikën, Plejada, pa vit botimi)

Karl Popperi mund të konsiderohet një zë ndryshe, një zë i veçantë me pikëpamjet e tij për historinë dhe politikën. Shembull konkret kemi librin e tij “Mendime për historinë dhe politikën”.

Ai, me anë të këtij libri, të bën për vete për shumëçka, sikur të imponohet me mendimin, bindjen, opinionin për historinë e politikën dhe konceptet për to. Kësisoj, të bën t’i duash, t’i kesh në konsideratë dhe t’i çmosh e jo t’i përçmosh, t’i trajtosh mirë dhe me kujdes, pa ngarkesa emocionale, pa kufizime dhe jashtë dogmave disa nga idetë e shtruara dhe trajtuara.

Kjo është e veçanta e parë që të bien në sy sapo fillon leximin e këtij libri. E veçanta e dytë ka të bëjë me faktin se opinioni i tij ndryshon nga opinionet, pikëpamjet, mendimet, idetë e tezat e disa pararendësve nga antika e këndej. Popperi nuk ka kurrfarë kompleksi kur shpërfaq mendimet e

tij. Nuk ka frikë nëse mund të gjykohet a paragjykohet për mendimet a konceptet që janë të ndryshme nga pararendësit dhe bashkëkohanikët e tij. Nga kjo del se ai ka guxim, se ai guxon të ballafaqohet me të tjerët. Pra, atij nuk i mungon guximi intelektual. Kjo është një e veçantë tjetër.

Në fakt, vetë titulli i këtij libri ka të veçantën e vet. Ai e lejon mundësinë e dykuptimësisë, interpretimit të lirë për të, e mendimeve për historinë dhe politikën. Pra, autori dhe libri i tij janë të hapur.

Siç del edhe në titull të librit, dy janë çështjet kryesore me të cilat merret Karl Popperi: historia dhe politika. Çështjet që lidhen me këto dy fusha trajtohen në disa rrafshe, në disa aspekte.

Problemet që shtron për diskutim, i trajton në formë tezash, idesh, teorish e pikëpamjesh; mes analogjish dhe raportesh të ndryshme, në aspektin etik, sociologjik, politik, historik e filozofik.

Në këtë libër, faktikisht, shtrohen çështje me interes për historinë e politikën. Pikëpamjet e tij për këto dy fusha janë përmbledhur në mes dy kopertinash të librit në formë referatesh (dhe një intervistë), mbajtur në vitet ’50 – ‘90 të shekullit XX. Referatet janë mbajtur në kohë e vende të ndryshme.

Temat e trajtuara janë të ndryshme e të shumta, por të ndërlidhura në funksion të dy çështjeve kryesore: historisë dhe politikës. Temat për historinë dhe politikën, për luftën dhe paqen, për demokracinë dhe komunizmin, për praktikat e shtetit modern; për lirinë dhe përgjegjësinë intelektuale; për shkrimin e historisë në ”sensin e historisë”; për interpretimin cinik të historisë; për komunizmin dhe arsyet e kolapsimit të tij etj., janë përbërësit kryesorë, janë njësitë kryesore të këtij libri. Shikuar nga ana formale, lënda është shtrirë, është strukturuar në formë kapitujsh, herë më të gjatë e herë më të shkurtër. Për mënyrën se si i trajton, se si u qaset çështjeve me të cilat merret, nuk u shmangesh dot, nuk mund të ndahesh nga to, nuk mund të qëndrosh indiferent pa nënvizuar diçka: ndonjë fjalë, sintagmë, paragraf, mendim, ide, tezë a teori. Mënyra se si shkruan, se si u qaset çështjeve që trajton, ta zgjon kureshtjen që të vazhdosh të lexosh e t’i marrësh në konsideratë edhe ato çështje për të cilat as ke pasur, as ke ndonjë interes, as ke qenë i interesuar të dish. Ai ka mendimet e veta sa i përket leximit, shkrimit

dhe interpretimit të historisë pa ngarkesa, pa paragjykime, pa rënë viktimë e përkufizimeve, pa mbetur rob i shablloneve, i dogmave a doktrinave të ndryshme. Aq i bënë atij nëse bien në kundërshtim me pikëpamjet e Platonit, Aristotelit, Shën Augustinit, Hegelit, Kantit etj.

Ky libër, në një farë mënyre, mund të konsiderohet edhe si sintezë e shumësi mendimesh nga teoricienë, historianë, studiues, filozofë për historinë dhe e politikën. Por mbizotërues është zëri i autorit të këtij libri.

Idetë që jep autori janë të ndryshme dhe të veçanta. Po veçojmë disa. Popperi, fillimisht, kërkon liri intelektuale për të lexuar, shkruar dhe interpretuar përmes çlirimit të vetvetes nëpërmjet dijes. Idenë për çlirimin e vetvetes nëpërmjet dijes e ka në fokus të librit dhe kryefjalë në referatin “Për çlirimin e vetvetes nëpërmjet dijes”. Sipas Karl R.Popperit: Ideja e vetëçlirimit nëpërmjet dijes…është ideja e vetëçlirimit mental prej gabimit, prej besimit të gabuar. Ajo është ideja e vetëçlirimit mental nëpërmjet kritikës ndaj ideve vetjake… Kjo autokritikë dhe ky vetëçlirim janë të mundur vetëm në një atmosferë pluraliste, domethënë në

 

 

një shoqëri të hapur, e cila toleron gabimet tona dhe shumë gabime të tjera… Në kuadrin e idesë

tonë të madhe historike për të krijuar një shoqëri të lirë, pluraliste – si korniza shoqërore për një

vetëçlirim nëpërmjet dijes – nuk ka asgjë më të domosdoshme për ne sot, se sa të edukojmë

vetveten për një qëndrim, i cili na lejon që të jemi kritik kundrejt ideve tona, pa u shndërruar në

relativistë dhe skeptikë dhe pa humbur guximin dhe vendosmërinë që të luftojmë për bindjet

tona. (Karl R. Popper, Mendime për historinë dhe politikën, Plejada, f. 25-26).

Konceptit të tij “Për temën e lirisë” i jep formë duke “shëtitur” nga një epokë në epokën

tjetër, nga një periudhë te periudha tjetër e historisë; nga një dije në dijen tjetër njerëzore. Ai

fokusohet në këtë rast te racionalizmi dhe iluminizmi. Sepse, sipas autorit, janë më tolerante për

lirinë e mendimit, lirinë fetare, për respektin etj. Kësisoj, ai nuk ngurron ta konsiderojë veten si

“një fëmijë i vonuar i iluminizmit”. Përmes racionalizmit dhe iluminizmit ai futet në analiza të

caktuara për “sensin e historisë”, për “idenë e çlirimit përmes dijes”, por, natyrisht, duke pasur

respekt edhe për mendimet ndryshe të të tjerëve. Autori, në ndonjë moment, ironizon edhe me

“racionalizmin e vet të vjetruar”, mirëpo nuk vonon të shpreh qëndrimin e tij se “ngaqë jam

racionalist, nuk dua ta kontestojë asnjërin”.

Përveç me çështje filozofike, ideologjike, politike dhe historike, ai merret edhe me

doktrina e shkolla të caktuara, njëra nga të cilat është edhe “shkolla joniane”. Ka respekt për

shkollën e traditën joniane, në krye me Talesin, sepse për herë të parë, sipas tij, bëhet e mundur

një histori e ideve. Ndryshe nga racionalizmi i vjetruar i Talesit, sipas Popperit, përtëritja vjen

nga Galile Galieu, e përkrahur ende në Evropë. Për “racionalizmin e Talesit” autori shpreh

konsideratë, ngase, sipas tij, është një ide dhe traditë pa të cilën nuk do të ekzistonte civilizimi

ynë evropian, që në fakt është produkt “i racionalizmit të filozofisë antike greke”. Autori jep

shpjegimet e veta se çfarë nënkupton ai me racionalizëm dhe iluminizëm; se si racionalizmi dhe

iluminizmi kanë si postulat lirinë politike.

Duke shpërfaqur opinionin e tij për lirinë dhe demokracinë, ai shprehet se “liria nuk është

një furnitor, që na i dërgon mallrat e jetesës në shtëpi; demokracia nuk krijon asgjë, as edhe një

mrekulli ekonomike” (f. 47)

Në referatin e radhës (“Për shkrimin e historisë dhe për sensin e historisë”) ka një qasje

krejt tjetër, të ndryshme nga shumë të tjerë. Ai nuk njeh histori të progresit a regresit shoqëror.

 

Ironizon me ligjet e historisë. Duke folur për historinë, ai shprehet se “historia botërore nuk ka

asnjë sens”, se tingëllon si histori e pushteteve politike”. Sipas Popperi:

…Nuk ka një histori të njerëzimit, ka vetëm një numër të pakufizuar historish, të cilat

prekin të gjitha aspektet e mundshme të jetës njerëzore. Dhe njëra prej tyre është historia e

pushtetit politik. Ajo ngrihet në nivelin e historisë botërore. Por kjo është një fyerje e rëndë ndaj

çdo njerzillëku dhe morali. Zor se është më e mira sesa, kur historinë e përvetësimeve apo të

grabitjeve apo helmimeve të donim ta bënim histori të njerëzimit. Sepse historia e politikës së

forcës nuk është asgjë tjetër veçse historia e krimeve kombëtare dhe ndërkombëtare dhe e

vrasjeve masive (duke përshirë disa orvatje për ndalimin e tyre). Kjo histori jepet në shkolla dhe

disa prej kriminelëve më të mëdhenj kremtohen si heronjtë e saj (f. 71-72).

Ashtu siç nuk ka histori botërore, apo histori të njerëzimit, nuk ka as histori universale në

sensin e një historie konkrete të njerëzimit, shton Popperi. Sepse, një histori konkrete e

njerëzimit – po qe se do të kishte një të tillë – do të duhej të ishte historia e të gjithë njerëzve. Ajo

do duhej të ishte historia e të gjitha shpresave njerëzore, e të gjitha vuajtjeve njerëzore. Sepse

asnjë njeri nuk është më i rëndësishëm se tjetri. Kjo histori konkrete nuk mund të shkruhet dot…

Shikuar nga ky aspekt, historia nuk ka asnjë sens, kjo është teza ime, shton më tutje ai.

Megjithëse historia nuk ka asnjë qëllim final, ne prapëseprapë mund t’i ngarkojmë asaj qëllimet

tona; dhe megjithëse historia nuk ka asnjë sens, ne mund t’i japim asaj një sens. (aty, f. 74).

Pikëpamja e Popperit për historinë e përgjithshme, për historinë e njerëzimit a për

historinë botërore t’i kujton pikëpamjet e antipozitivistëve në teoritë letrare, të cilët e mohojnë

totalisht ekzistencën e autorit në letërsi. Prandaj, kërkojnë “vdekjen e autorit”, në “këmbim” të

“lindjes së lexuesit”, siç bën Rolan Barti. Për më tepër, pikëpamja e Popperit për historinë e

njerëzimit, aq sa tingëllon poetike, po aq mund të konsiderohet utopike. Megjithatë, në vetvete,

doemos është origjinale, por parimisht e pamundur për t’u realizuar.

Në kuadrin e pikëpamjeve të tij për politikën ai ka pikëpamjen e vet për demokracinë,

komunizmin, fashizmin; Platonin, Hitlerin, Marksin, Stalinin, Saharovin etj. Demokracia dhe

teoritë për të, sistemet dhe format e qeverisjes, shteti dhe partitë politike si dhe mungesa e

brendshme e demokracisë; Hitleri dhe roli i tij; zgjedhësi dhe i zgjedhuri etj., krejt këto në

Evropën Perëndimore, Angli, Gjermani a SHBA etj., e përbëjnë kapitullin “Për teorinë e

 

demokracisë”. Autori nuk beson, madje është kundër konceptit për demokracinë si sundim i

popullit. E konsideron si mjaft të rrezikshëm këtë koncept. Ai bën një dallim shumë interesant

mes: demokracisë si sundim i popullit dhe demokracisë si gjyq i popullit. Është edhe kundër

pikëpamjes së Platonit se shtetin duhet ta qeverisin, duhet ta udhëheqin filozofët. Popperi më

shumë merret me atë se si duhet të mbrohemi ndaj atyre që qeverisin se sa si qeverisin ata. Por

më e rëndësishmja për të është forma e qeverisjes dhe mundësia për ta shkarkuar qeverinë pa

gjakderdhje.

Autori i këtij libri nuk përton t’i kthehet herë pas here konceptit të tij për lirinë. Por tash

nga një këndvështrim tjetër, siç është “Liria dhe përgjegjësia intelektuale”. Me pikëpamjet e tij

angazhohet që të mënjanohen dhe pengohen ngjarjet e llahtarshme, krimet dhe kriminelët,

regjimet e sundimet barbare. Ai beson se intelektualët mund të bëjnë shumë në këtë aspekt.

Mirëpo, sipas tij, ka raste kur intelektualët janë gjetur në anën e gabuar të historisë për shkak të

ideve, teorive e shpikjeve të tyre. Sepse, sipas tij, në emër të teorive, ideologjive, feve,

zbulimeve, doktrinave, nacionalizmave, klasave, racave e përparimit dhe të ardhmes, u bënë

shumë krime monstruoze kundër njerëzimit. Kështu që Popperi akuzon “mësuesit e ngazëllyer”

që mësuan Hitlerin për katastrofën që i ndodhi botës me Luftën e Dytë Botërore. Këtu e ka fjalën

për “intelektualët e papërgjegjshëm” (f. 134).

Te “Liria dhe përgjegjësia intelektuale” Popperi ka në fokus lirinë dhe përgjegjësinë për

shtetin, sundimin, të tashmen dhe të ardhmen. Prandaj, aq dendur dhe aq shpesh e shtron pyetjen se kush duhet të sundojë. Dhe jep shembuj, mendime dhe ide të filozofëve, intelektualëve e mendimtarëve të mëdhenj si Platoni, Marksi dhe teoricienë të tjerë. Përveç teoricienëve, ai veçon teori të ndryshme politike, legjitimiteti e demokracie.

Flet për sisteme qeverisjesh, për mundësinë e heqjes nga pushteti sundimtarët, ose

qeverisësit pa gjakderdhje, ani se ata vijnë, ose mund të kenë ardhur në pushtet në mënyrë

legjitime. Shembuj të tillë në histori përmend Hitlerin. “Diktaturën e shumicës” e konsideron të

tmerrshme për pakicën. E konsideron si fatkeqësi numrin e madh të partive politike. Preferon

vetëm dy parti. Të dëmshëm e konsideron edhe sistemin proporcional. Sistemi proporcional,

sipas tij, çon në koalicione, por që askush nuk mban përgjegjësi për dështimet. E admiron

“Demokracinë athinase” (sipas Tukididit), ai nuk lë pa përmendur krimet barbare në emër të

sundimit të shumicës, pra “ka marrë vendime kriminale”. Ai e mbron “demokracinë si gjyq i

popullit”. Jep edhe shembuj, që nga antikiteti se si dhe pse janë mënjanuar, janë syrgjynosur

personalitete nga frika e “populizimit” të tyre, siç ishte rasti i Aristidhit, Themistokliut etj.

Pikëpamjet e Popperit në raste të caktuara janë shumë subjektive. Ai sikur himnizon e

glorifikon një ideologji (demokracinë), por e përçmon dhe urren një tjetër (komunizmin).

Çuditërisht, ai ka frikë nga shpërbërja e Bashkimit Sovjetik. Sipas tij, kjo mund ta rrezikojë

paqen në botë. E mbivlerëson “Planin Marshall”.

Në ese-në “Kundër cinizmit në interpretimin e historisë”, K. Popperi veçon “tre metoda”

në interpretimin e historisë kundër të cilave ai bën luftë të pakompromis: interpretimin cinik të

historisë, interpretimin marksist…dhe, interpretimin nacionalist apo racist të historisë. Duke u

marrë me këto “tre metoda”, tregohet i njëanshëm, arrogant dhe i papërmbajtur në raport me

ideologji a sisteme të caktuara. Ai zhvillon luftë të ashpër “kundër metodës së interpretimit të

historisë marksiste” dhe gjithë komunizmit, të cilin e quan “ideologji të poshtër dhe të çmendur

marksiste”.

Liria politike… është më e rëndësishmja prej të gjitha vlerave politike. Prandaj, ne,

çdoherë duhet të jemi të gatshëm të luftojmë për lirinë politike, shprehet Popperi. Për regjimet

despotike thotë se e dehumanizojnë njeriun. Shprehet edhe për Stalinin dhe Saharovin. Ky i

fundit, sipas autorit, kur qe i ri, qe në gjendje të sillej si një kriminel sadist. Flet edhe për rolin e

SHBA-së, për lirinë personale; për luftërat civile raciste, për përpjekjet për integrime të njerëzve

me ngjyrë.

Pikëpamjet e tij Popperi, përveç me referate, i shpreh edhe me anë të intervistave nëpër

mediume botërore, njëra prej të cilave është ajo dhënë revistës “SPIEGEL”, prill 1992. E para

gjë që të bien në sy, që të tërheq vëmendjen në këtë intervistë është pikëpamja e tij se historia

mbaron sot dhe tani. Edhe në këtë intervistë tregohet ekstrem kur sulmon rreptë komunizmin dhe

Marksin. Në këtë kontekst flet për arsyet e rënies së Evropës Lindor. Hapja e kufijve nga

Hungaria për gjermano-lindorët, reformat gjoja ekonomike të BS dhe shterpësia intelektuale,

konsiderohen disa nga arsyet e rënies, siç shprehet ai, të Evropës Lindore. Ndërkohë, nga bota

lindore vlerëson si pozitive Perestrojkën e Gërbaçovit, por frikësohet për rrezikun e shpërthimit

të luftës mes SHBA – BS në Krizën e Raketave në Kubë. Tregohet i ashpër kundër Sadam

Hyseinit dhe regjimit të tij. Është për të bërë luftëra për hir të paqes…është kundër përdorimit të

bombës atomike, të cilën thotë se duhet ndaluar patjetër edhe me dhunë (f. 167-168).

Simpatinë e madhe që ka për “demokracinë liberale”, kurse urrejtjen e madhe për

komunizmin, e shpërfaq edhe në një kapitull të veçantë për dështimin e komunizmit, me titull

“Kolapsimi i komunizmit”. Si një nga arsyet pse ai tregohet shumë i rreptë kundër komunizmit,

ai e përmend faktin e sulmit të marksizmit ndaj civilizimit tonë perëndimor (f. 177). Ai shkon aq

larg sa komunizmit ja mvesh fajin për lindjen e fashizmit, duke e quajtur marksizmin të

paskrupullt. Sido që të jetë, duke lexuar faqet e këtij libri nga fillimi deri në fund, herë

“entuziazmohesh” për mënyrën se si i trajton çështjet dhe informacionet që sjell, herë

“trishtohesh” nga pikëpamjet ekstreme e subjektive në ndonjë rast. Në fakt, sikur dalin dy Karl

  1. Poppera. Ai që lufton për paqe e demokraci, në njërën anë, dhe ai që lufton gjysmën e botës

tjetër (lindore) marksiste, pra ideologjinë e majtë, gati gjysmën e njerëzimit, në anën tjetër. Në

fakt, lufton kundër një sistemi për t’i dhënë hapësirë një sistemi tjetër, neoliberalizmit.

Megjithatë, ka raste kur Popperi është për një zbutje tensionesh mes Lindjes dhe Perëndimit, mes

të majtës dhe të djathtës.

Si përfundim, duhet thënë se kemi të bëjmë me një nga librat më të veçantë, në të cilat

autori jep mendime, ide, koncepte e pikëpamje nganjëherë ekstreme dhe krejt të ndryshme, që

nuk jemi mësuar t’i lexojmë deri sot nga një autor tjetër. Ai pozicionohet vetëdijshëm, edhe kur

të gjithë mund të jenë kundër tij. Pikëpamja e tij është origjinale, ndryshe nga shumë të tjerë. Në

këtë shumësi mendimesh e pikëpamjesh për historinë dhe politikën, për ideologji e sisteme të

ndryshme, ai ka mendimin e vet. Krejt në fund, mund të themi, kushtimisht, se kemi të bëjmë me

një pikëpamje origjinale, për historinë dhe politikën, të cilën mund ta quajmë poperiane.

Kontrolloni gjithashtu

Qendra Shqiptare për Studime Amerikane e Britanike, përuroi librin "Ambasadorët amerikanë për shqiptarët", të autorit, Ramiz Lushaj

Qendra Shqiptare për Studime Amerikane e Britanike, përuroi librin “Ambasadorët amerikanë për shqiptarët”, të autorit, Ramiz Lushaj

Në hapësirat e Akademisë së Shkencave të Shqipërisë në Tiranë, është promovuar libri AMBASADORËT AMERIKAN …