Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
– Kriza e teatrit shqiptar është kriza e politikave kulturore dhe e vizionit për teatrin kombëtar.
– Një teatër që nuk tregon historitë e popullit të vet, rrezikon të humbasë shpirtin e tij.
Albert Z. ZHOLI
Teatri është një nga pasqyrat më të ndjeshme të një shoqërie. Në skenën e tij reflektohen problemet, ëndrrat, konfliktet dhe shpresat e një populli. Për këtë arsye, çdo krizë në teatër është edhe një sinjal për një krizë më të thellë kulturore. Teatri është një nga institucionet më të rëndësishme të kulturës së një kombi. Ai është vendi ku një shoqëri flet për veten, për problemet e saj, për konfliktet dhe shpresat e saj. Por kur skena hesht për realitetin e vet dhe mbushet vetëm me zëra të huaj, lind një pyetje e fortë: a po e humbet teatri shqiptar identitetin e tij? Sot, në shumë nga skenat e teatrove shqiptare, dominojnë dramat e huaja. Regjisorët zgjedhin autorë të njohur të dramaturgjisë botërore dhe repertorët mbushen me vepra të përkthyera. Askush nuk mund të mohojë vlerat e dramaturgjisë botërore; ajo është pasuri e kulturës njerëzore. Por problemi fillon kur kjo dramaturgji zë pothuajse gjithë hapësirën dhe dramaturgjia shqiptare mbetet jashtë skenës. Kjo është një krizë që nuk pranohet hapur, por që ndihet qartë. Teatrot shqiptare financohen nga shteti, pra nga taksat e qytetarëve shqiptarë. Megjithatë, në skenat e tyre rrallë dëgjohen histori që burojnë nga realiteti shqiptar. Në vend që teatri të jetë një pasqyrë e jetës së këtij vendi, ai shpesh bëhet një kopje e repertoreve të huaja. Paradoksi është edhe më i madh po të shohim të kaluarën. Në periudhën e komunizmit, pavarësisht kufizimeve ideologjike, dramaturgjia shqiptare kishte një vend të rëndësishëm në teatër. Autorët shqiptarë shkruanin dhe dramat e tyre viheshin në skenë. Kjo krijoi një traditë të dramaturgjisë kombëtare dhe një dialog të vazhdueshëm mes autorit, regjisorit dhe publikut. Sot kjo traditë duket se është dobësuar. Dramaturgët shqiptarë shkruajnë pak, jo sepse mungon talenti, por sepse mungon motivimi. Kur një autor e di se drama e tij ka pak gjasa të vihet në skenë dhe se shpërblimi financiar është minimal, ai e humbet dëshirën për të shkruar për teatrin. Kështu krijohet një rreth vicioz: teatrot thonë se nuk ka drama të mira shqiptare, ndërsa dramaturgët thonë se dramat e tyre nuk vihen në skenë. Edhe Ministria e Kulturës duket se nuk ka një strategji të qartë për dramaturgjinë shqiptare. Mungojnë konkurset kombëtare për drama të reja, mungojnë fondet për dramaturgët dhe mungon një politikë që të kërkojë një përqindje të caktuar të veprave shqiptare në repertorët e teatrove. Në këtë boshllëk institucional, dramaturgjia kombëtare mbetet pa mbështetje. Nga ana tjetër, për shumë regjisorë është më e lehtë të vënë në skenë drama të huaja. Ato janë provuar tashmë në skena të tjera, kanë modele të gatshme interpretimi dhe shpesh vijnë me një reputacion ndërkombëtar që i bën më të sigurta për sukses. Por teatri nuk mund të jetojë vetëm me siguri artistike; ai ka nevojë edhe për rrezik, për kërkim dhe për zëra të rinj. Nëse kjo situatë vazhdon, rreziku është që teatri shqiptar të humbasë një nga funksionet e tij kryesore: të tregojë historitë e këtij vendi. Një teatër që nuk flet për realitetin e vet rrezikon të bëhet një institucion pa rrënjë kulturore. Kriza e teatrit shqiptar nuk është vetëm një çështje repertori; ajo është një çështje vizioni kulturor. Nëse institucionet, teatrot dhe artistët nuk e marrin seriozisht dramaturgjinë shqiptare, atëherë skena do të mbetet gjithnjë e më shumë një hapësirë ku dëgjohen zërat e të tjerëve, por jo zëri i vetë shoqërisë shqiptare. Teatri shqiptar ka nevojë për një kthesë. Ai ka nevojë të rikthejë besimin tek dramaturgët shqiptarë, të hapë dyert për tekstet e reja dhe të guxojë të tregojë historitë e këtij vendi. Sepse vetëm atëherë skena do të rifitojë rolin e saj të vërtetë: të jetë zëri i gjallë i shoqërisë. Por nëse kjo prirje vazhdon, rreziku është që dramaturgjia shqiptare të mbetet në hije dhe teatri të humbasë një pjesë të identitetit të tij. Teatri nuk është vetëm një art interpretimi; ai është edhe një art i fjalës dhe i ideve që lindin nga realiteti i një vendi. Për të dalë nga kjo krizë nevojiten disa hapa të rëndësishëm: mbështetje më e madhe financiare për dramaturgët shqiptarë, konkurse dhe projekte për drama të reja, politika kulturore që të nxisin vënien në skenë të autorëve vendas dhe një angazhim më i madh i vetë teatrove për të kërkuar dhe zbuluar zëra të rinj dramaturgjikë. Teatri shqiptar ka një traditë të pasur dhe ka nxjerrë aktorë, regjisorë dhe dramaturgë të shquar. Por për të ruajtur këtë traditë dhe për ta zhvilluar më tej, është e domosdoshme që skena shqiptare të rikthejë zërin e dramaturgëve shqiptarë. Sepse një teatër që nuk tregon historitë e popullit të vet, rrezikon të humbasë shpirtin e tij. Por pyetja nuk është nëse ka apo nuk ka dramaturgë sot, por nëse u jepet hapësirë në skenë dramaturgëve shqiptarë. Problemi kryesor duket se është pikërisht ky.
Shumë autorë që po përmendim më poshtë kanë krijuar traditën e dramaturgjisë shqiptare:
Andon Zako Çajupi, Sami Frashëri, Kristo Floqi, Qamil Buxheli, Dionis Bubani, Fadil Paçrami, Martin Camaj, Dritëro Agolli, Kasëm Trebeshina, Teodor Keko, Fadil Kraja, Kujtim Spahivogli, Bashkim Kozeli, etj…Këta autorë nuk ishin vetëm shkrimtarë; ata krijuan tekste që u bënë pjesë e repertorit të teatrove, që u lexuan nga publiku dhe që ndikuan në jetën kulturore të vendit. Sot mund të ketë autorë që shkruajnë drama, por ata nuk kanë të njëjtin sistem mbështetjeje dhe vënieje në skenë që kishin dikur. Kur një dramaturg e di se drama e tij ka pak shanse të vihet në skenë dhe se shpërblimi është shumë i vogël, ai shpesh largohet nga kjo gjini dhe merret me prozë, publicistikë apo forma të tjera të shkrimit. Pra problemi nuk është se talenti ka humbur, por se sistemi nuk e nxit dramaturgjinë shqiptare. Pa konkurse për drama të reja, pa fonde për autorët dhe pa një politikë që të kërkojë tekst shqiptar në repertorin e teatrove, është e vështirë të lindin figura të mëdha dramaturgjike. Historia e kulturës tregon se dramaturgët e mëdhenj lindin kur ekziston një teatër që kërkon tekste të reja. Kur skena kërkon autorë, autorët fillojnë të shkruajnë. Prandaj kriza e teatrit shqiptar nuk është vetëm kriza e dramaturgëve; është edhe kriza e politikave kulturore dhe e vizionit për teatrin kombëtar.
Përfundim
Kriza e teatrit shqiptar nuk mund të zgjidhet vetëm me ankesa apo me debate sporadike. Ajo kërkon mbi të gjitha vizion kulturor dhe përgjegjësi institucionale. Drejtuesit e teatrove dhe Ministria e Kulturës duhet të kuptojnë se teatri nuk është thjesht një institucion që prodhon shfaqje, por një laborator i identitetit kulturor të një kombi. Nëse skena shqiptare mbushet vetëm me drama të huaja, atëherë humbet një pjesë e shpirtit të saj. Dramaturgjia shqiptare duhet të mbrohet, të nxitet dhe të promovohet, sepse ajo është zëri që flet për jetën, konfliktet dhe realitetin e këtij vendi. Pa këtë zë, teatri rrezikon të bëhet vetëm një pasqyrë e kulturave të tjera. Por kjo nuk do të thotë që teatri shqiptar duhet të mbyllet ndaj dramaturgjisë botërore. Përkundrazi, ai duhet të ecë përkrah dramave më të bukura të Europës dhe të botës. Dialogu me kulturat e tjera është i domosdoshëm për zhvillimin e artit. Sfida e vërtetë është ekuilibri: të ruajmë dramën tonë kombëtare dhe njëkohësisht të jemi pjesë e traditës së madhe teatrore europiane. Prandaj sot më shumë se kurrë kërkohet një politikë e qartë kulturore që të nxisë dramaturgët shqiptarë, të mbështesë krijimin e dramave të reja dhe të sigurojë që skenat tona të mos humbasin identitetin e tyre. Vetëm kështu teatri shqiptar mund të dalë nga kriza dhe të rikthehet në atë që duhet të jetë: një skenë ku dëgjohet zëri i shoqërisë shqiptare, por që dialogon denjësisht edhe me dramaturgjinë më të mirë të Europës.
