Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
(Prof.dr. Faik Shkodra, NJË ZË ORIGJINAL – Sabile Keçmezi-Basha, botoi “Rozafa”, Prishtinë, 2026)
Ditë më parë, fondit të botimeve shkencore, letrare dhe kulturore shqiptare iu shtua edhe një vepër e re, e cila, për nga natyra e trajtimit dhe objekti i studimit, paraqet një kontribut të veçantë në fushën e vlerësimit kritik dhe të interpretimit të krijimtarisë intelektuale. Fjala është për librin “Një zë origjinal” – Sabile Keçmezi-Basha, të autorit, studiuesit dhe profesorit universitar, prof. dr. Faik Shkodra, botuar nga Shtëpia Botuese “Rozafa” në Prishtinë.
Dalja në dritë e kësaj vepre përbën një rast domethënës për të reflektuar mbi rëndësinë e studimeve që i kushtohen veprimtarisë shkencore, letrare dhe intelektuale, si dhe mbi nevojën për të dokumentuar, interpretuar dhe vlerësuar kontributet individuale në kuadër të zhvillimeve më të gjera të mendimit shqiptar. Në këtë kontekst, libri i prof. Shkodrës, duke vendosur në qendër të vëmendjes figurën dhe krijimtarinë e Prof.dr. Sabile Keçmezi-Bashës, hap një hapësirë të rëndësishme për shqyrtimin e një veprimtarie që ndërthur kërkimin shkencor, shkrimin letrar, kujtesën historike dhe përkushtimin ndaj çështjeve kombëtare.
Vetë titulli “Një zë origjinal” mbart një domethënie të veçantë, sepse sugjeron individualitetin krijues, veçantinë e shprehjes dhe përpjekjen e vazhdueshme për të ndërtuar një identitet të dallueshëm në hapësirën e mendimit dhe të kulturës. Origjinaliteti, në kuptimin e tij më të gjerë shkencor dhe estetik, nuk qëndron vetëm në mënyrën e artikulimit të ideve, por edhe në aftësinë për të trajtuar përvojën historike, kujtesën kolektive dhe realitetin shoqëror përmes një këndvështrimi vetjak, kritik dhe intelektualisht të pavarur.
Botimi i kësaj vepre rikujton gjithashtu se krijimtaria shkencore dhe letrare nuk është vetëm rezultat i një pune individuale, por edhe pjesë e trashëgimisë së përbashkët kulturore. Çdo përpjekje serioze për ta studiuar dhe interpretuar atë përbën një mundësi për të ndërtuar ura ndërmjet autorit, veprës, lexuesit dhe kohës historike në të cilën ato marrin kuptim.
Në këtë vështrim, libri i prof. dr. Faik Shkodrës mund të shihet jo vetëm si një botim kushtuar një personaliteti të caktuar, por edhe si një dëshmi e rëndësisë që ka dialogu ndërmjet studiuesve dhe krijuesve, një dialog që ndihmon në ruajtjen e kujtesës intelektuale, në pasurimin e mendimit shkencor dhe në afirmimin e vlerave të kulturës sonë kombëtare. Dhe kur e merr në duar këtë libër, të përshkon një ndjesi e veçantë, e vështirë për t’u përkufizuar me fjalë, një ndjesi ku ndërthuren emocioni njerëzor, mirënjohja e thellë dhe një lloj përballjeje e heshtur me vetveten, me kohën dhe me gjurmët që njeriu lë pas në rrugëtimin e tij jetësor. Nuk është vetëm pesha fizike e një libri ajo që ndien në duar, por pesha simbolike e viteve, e përpjekjeve, e përjetimeve, e sfidave dhe e gjithë atyre përvojave që, të shpërndara nëpër kohë, tashmë janë mbledhur ndërmjet dy kopertinave dhe janë bërë objekt i vështrimit, i interpretimit dhe i gjykimit të një mendjeje tjetër.
Dhe pikërisht në ato çaste, pothuajse vetvetiu, lind një pyetje që nuk të lë të qetë: Nga cila Sabile është nisur profesori i nderuar, prof. dr. Faik Shkodra, kur ka vendosur ta shkruajë këtë libër me kaq përkushtim, kujdes dhe ndjeshmëri intelektuale? Nga Sabilja e dikurshme, nxënësja e tij, tek e cila mbase kishte dalluar që herët kureshtjen për dijen, etjen për të kuptuar botën dhe atë shqetësim të brendshëm që e shtyn njeriun të kërkojë gjithmonë përtej asaj që i ofrohet? Apo nga Sabilja, studentja e shkëlqyer e shkencave politike në Beograd, e cila, në një mjedis të ndërlikuar politik dhe shoqëror, po ndërtonte formimin e saj intelektual, duke u përballur jo vetëm me teoritë dhe konceptet e shkencës politike, por edhe me kundërthëniet e një realiteti historik që do të linte gjurmë të thella në vetëdijen dhe në orientimin e saj të mëvonshëm shkencor?
Apo, ndoshta, profesori është nisur nga Sabilja studiuese e politikologjisë, e cila për vite me radhë iu përkushtua kërkimit shkencor, hulumtimit të dokumenteve arkivore dhe ndriçimit të atyre kapitujve të historisë sonë që për një kohë të gjatë kishin mbetur në heshtje, të mbuluar nga harresa, nga interpretimet ideologjike apo nga padrejtësitë e kohës? Nga ajo Sabile që e kuptoi politikën jo thjesht si një bamje në kancelarit e mëdha e të mbyllura të botës, por si një përgjegjësi shkencore dhe morale për të dëshmuar, për të argumentuar dhe për t’ua kthyer kujtesës kolektive të vërtetat që rrezikonin të humbnin?
Apo është nisur nga Sabilja poete, nga ajo pjesë më e ndjeshme, e cila, përtej gjuhës së dokumentit, të analizës dhe të argumentit shkencor, kërkoi një tjetër mënyrë për ta shprehur botën? Nga Sabilja që në vargje përpiqej t’u jepte zë ndjenjave, mungesave, dhimbjeve dhe shqetësimeve njerëzore, duke dëshmuar se arsyeja shkencore dhe ndjeshmëria poetike nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën, por mund të bashkëjetojnë dhe ta pasurojnë të njëjtin univers krijues?
Apo, vallë, vështrimi i tij është ndalur te Sabilja profesoreshë universitare, te ajo që për dekada me radhë e konsideroi auditorin jo vetëm si hapësirë të transmetimit të dijes, por edhe si vend të formimit të mendimit kritik, të përgjegjësisë qytetare dhe të vetëdijes historike? Te Sabilja që, në marrëdhënien me studentët, u përpoq të përcillte jo vetëm njohuri shkencore, por edhe bindjen se dija merr kuptim të plotë vetëm atëherë kur vihet në shërbim të njeriut dhe të shoqërisë?
Apo është nisur nga Sabilja veprimtare e çështjes kombëtare, nga ajo grua që, nëpër vite të vështira dhe rrethana historike të mbushura me pasiguri, e kuptoi angazhimin për liri, dinjitet dhe të drejta kombëtare si një detyrim të ndërgjegjes? Nga Sabilja që nuk e kufizoi përkushtimin e saj vetëm në fjalën e shkruar apo në qëndrimin intelektual, por u bë pjesë e veprimtarive dhe e përpjekjeve konkrete për avancimin e çështjes shqiptare, duke e përjetuar politikën jo vetëm si objekt studimi, por edhe si realitet në të cilin duhej vepruar?
Apo nga Sabilja pajtimtare e gjaqeve, nga ajo përvojë e veçantë njerëzore dhe shoqërore, ku fjala nuk kishte më vetëm peshën e argumentit, por edhe fuqinë për të afruar njerëzit, për të zbutur armiqësitë dhe për të rikthyer shpresën aty ku dhimbja dhe ndarja kishin lënë plagë të thella? Sepse angazhimi në pajtimin e gjaqeve nuk ishte thjesht një veprim humanitar, por edhe një akt i thellë qytetar e kombëtar, që kërkonte guxim, përgjegjësi morale dhe besim në mundësinë e pajtimit njerëzor.
Apo profesori është ndalur te Sabilja deputete e Kuvendit të Kosovës, te përvoja e saj në jetën institucionale dhe politike, ku idealet, bindjet dhe përgjegjësitë qytetare duhej të përballeshin me sfidat konkrete të përfaqësimit publik? Te ajo Sabile që, pas një rrugëtimi të gjatë në shkencë dhe në veprimtarinë kombëtare, kishte hyrë edhe në hapësirën e vendimmarrjes politike, duke e përjetuar nga afër marrëdhënien e ndërlikuar ndërmjet idealeve dhe realitetit institucional?
Por, ndoshta, përtej të gjitha këtyre roleve, titujve, përgjegjësive dhe angazhimeve, profesori ka kërkuar të njohë dhe të paraqesë Sabilen si njeri dhe si grua. Sabilen bashkëshorte, nënë, grua që ka jetuar me shqetësimet dhe gëzimet e përditshmërisë, që ka njohur përgjegjësitë familjare krahas atyre profesionale, që është përpjekur të ruajë ekuilibrin ndërmjet jetës private dhe detyrimeve publike. Atë Sabile që, pavarësisht arritjeve dhe vlerësimeve, ka mbetur pjesë e marrëdhënieve të zakonshme njerëzore, e dashurisë familjare, e miqësive, e kolegialitetit dhe e atyre përvojave të heshtura që rrallëherë gjejnë vend në biografitë zyrtare, por që në të vërtetë përbëjnë një pjesë thelbësore të identitetit të njeriut.
Apo, së fundi, është nisur nga Sabilja kolege, nga ajo që profesori e ka njohur në mjedisin universitar, në bashkëbisedime, në diskutime shkencore, në përballje mendimesh dhe në marrëdhëniet e përditshme akademike? Sepse shpeshherë njeriun nuk e njohim vetëm përmes veprave që ka shkruar apo funksioneve që ka ushtruar, por edhe përmes mënyrës se si sillet me të tjerët, si e respekton mendimin ndryshe, si i përballon vështirësitë dhe si e ruan dinjitetin në marrëdhëniet njerëzore.
Dhe ndërsa këto pyetje lindin njëra pas tjetrës, fillon të kuptosh se ndoshta përgjigjja nuk gjendet vetëm në njërën prej tyre. Sepse njeriu nuk është një identitet i vetëm, i ngrirë në një periudhë të caktuar të jetës, por një tërësi përvojash, rolesh, zgjedhjesh dhe marrëdhëniesh që ndërtohen e ndryshojnë vazhdimisht në kohë. Në këtë kuptim, biografia intelektuale nuk mund të ndahet plotësisht nga biografia njerëzore, ashtu siç krijimtaria shkencore nuk mund të kuptohet gjithmonë e shkëputur nga përvoja historike, nga rrethanat shoqërore dhe nga bindjet e autorit.
Ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe domethënia më e thellë e titullit “Një zë origjinal”: në përpjekjen për të dalluar, përtej shumë roleve dhe identiteteve, atë zë të brendshëm që i lidh të gjitha në një tërësi. Një zë që, megjithëse shfaqet herë në gjuhën e shkencës, herë në vargun poetik, herë në auditorin universitar e herë në angazhimin publik, mbetet pjesë e së njëjtës vetëdije njerëzore.
Dhe atëherë, libri që mban në duar nuk të duket më thjesht si një studim për një autore, një profesoreshë apo një veprimtare. Ai të fton të mendosh për mënyrën se si një jetë njerëzore mund të lexohet nga një tjetër njeri, për mënyrën se si kujtesa individuale shndërrohet në objekt interpretimi dhe për përgjegjësinë që merr mbi vete studiuesi kur përpiqet ta paraqesë një personalitet në tërësinë e tij.
Për mua, si njeriu që gjendet në qendër të këtij libri, kjo përvojë merr një kuptim edhe më të veçantë. Sepse është një gjë ta jetosh jetën tënde, me gjithë përpjekjet, dilemat, sukseset dhe zhgënjimet e saj, dhe krejt tjetër ta shohësh atë të rikthehet përmes vështrimit, kujtesës dhe interpretimit të dikujt tjetër. Aq më tepër kur ai dikush është profesori yt i dikurshëm, njeriu që të ka njohur në një nga etapat e para të formimit dhe që, pas kaq shumë vitesh, i rikthehet rrugëtimit tënd përmes një vepre të shkruar.
Dhe në fund, përtej pyetjes se nga cila Sabile është nisur profesori Faik Shkodra, mbetet një mendim më i thellë: ndoshta ai nuk ka kërkuar të shkruajë për njërën prej tyre, por të kuptojë se si të gjitha këto Sabile, në kohë dhe rrethana të ndryshme, kanë bashkëjetuar brenda së njëjtës grua, duke formësuar atë që sot mund të quhet një rrugëtim jetësor, intelektual dhe njerëzor.
Dhe kur të gjitha këto dimensione të jetës, të krijimtarisë dhe të veprimtarisë së saj vendosen në një rrafsh të përbashkët analitik, bëhet gjithnjë e më e qartë se të shkruash për një figurë poliedrike, siç është prof. dr. Sabile Keçmezi-Basha, nuk është një ndërmarrje e zakonshme studimore dhe aq më pak një përpjekje që mund të përmbyllet vetëm me renditjen kronologjike të ngjarjeve, të arritjeve apo të funksioneve që ajo ka ushtruar gjatë jetës. Përkundrazi, një angazhim i tillë kërkon përkushtim të veçantë intelektual, durim hulumtues, njohuri të gjera ndërdisiplinore dhe, mbi të gjitha, aftësinë për ta vështruar njeriun në tërësinë e tij, duke mos e shkëputur asnjërin dimension të veprimtarisë nga konteksti historik, politik, shoqëror dhe kulturor në të cilin ai është formësuar.
Sepse të shkruash për një personalitet që ka vepruar njëkohësisht në disa fusha të dijes dhe të jetës publike do të thotë të përballesh me një shumësi përvojash, identitetesh dhe përgjegjësish, të cilat, ndonëse në pamje të parë mund të duken të ndara nga njëra-tjetra, në thelb përbëjnë pjesë të pandashme të së njëjtës tërësi njerëzore dhe intelektuale. Studiuesja e shkencave politike nuk mund të kuptohet plotësisht pa njohur rrethanat historike që kanë ndikuar në formimin e saj; poetja nuk mund të interpretohet e shkëputur nga ndjeshmëria njerëzore dhe përjetimet që ushqejnë krijimtarinë e saj; profesoresha universitare nuk mund të vlerësohet vetëm përmes titujve akademikë, pa marrë parasysh marrëdhënien e saj me dijen, studentët dhe institucionin; ndërsa veprimtarja e çështjes kombëtare, pajtimtarja e gjaqeve dhe përfaqësuesja politike kërkojnë një lexim që shkon përtej biografisë individuale dhe hyn në hapësirën më të gjerë të historisë shoqërore e politike të Kosovës.
Në këtë kuptim, studimi i një figure të tillë kërkon domosdoshmërisht një qasje ndërdisiplinore, ku historia, shkencat politike, studimet letrare, historia e ideve dhe studimet gjinore ndërthuren për të ndërtuar një interpretim sa më të plotë e të argumentuar. Nuk mjafton vetëm njohja e veprave të botuara, e dokumenteve arkivore apo e dëshmive biografike; nevojitet edhe aftësia për të identifikuar lidhjet e brendshme ndërmjet krijimtarisë dhe veprimit, ndërmjet mendimit shkencor dhe qëndrimit qytetar, ndërmjet përvojës personale dhe zhvillimeve historike. Pikërisht këtu qëndron një nga sfidat më të mëdha metodologjike të studimeve biografike: si të ndërtohet një portret intelektual që nuk e redukton individin në një funksion të vetëm, por as nuk e shndërron shumëllojshmërinë e veprimtarisë së tij në një përshkrim të thjeshtë, të përgjithshëm dhe pa thellësi analitike.
Prandaj, kur mendoj për punën që prof. dr. Faik Shkodra ka marrë përsipër me shkrimin e librit “Një zë origjinal” – Sabile Keçmezi-Basha, nuk mund të mos ndalem te përmasat e kësaj ndërmarrjeje intelektuale. Për të depërtuar në një veprimtari kaq të larmishme, autorit i është dashur të përballet me fusha të ndryshme të dijes, me periudha të ndryshme historike dhe me forma të ndryshme të shprehjes e të angazhimit njerëzor. Kjo shumësi kërkon jo vetëm njohje të objektit të studimit, por edhe një kulturë të gjerë shkencore, aftësi sintetizuese dhe ndjeshmëri interpretuese, në mënyrë që pjesët e veçanta të një rrugëtimi jetësor të mund të lexohen në marrëdhënie me njëra-tjetrën.
Dhe pikërisht këtu lind një mendim që për mua merr një domethënie të veçantë: sa më shumë fusha të dijes dhe të jetës të ketë prekur një njeri, aq më e ndërlikuar bëhet përpjekja për ta njohur dhe për ta paraqitur atë në tërësinë e tij. Sepse shumëdimensionaliteti nuk është vetëm pasuri e një biografie, por edhe sfidë e interpretimit të saj. Ai kërkon që studiuesi të mos ndalet në sipërfaqen e ngjarjeve, por të kërkojë kuptimet që i lidhin ato, vazhdimësinë e mendimit, qëndrueshmërinë e bindjeve, ndryshimet që sjell koha dhe ndikimin që përvoja historike ushtron mbi formimin e personalitetit.
Në fund të fundit, të shkruash për një figurë poliedrike do të thotë të përpiqesh të kuptosh jo vetëm atë që ajo ka bërë, por edhe rrethanat në të cilat ka vepruar, arsyet që e kanë shtyrë drejt zgjedhjeve të caktuara dhe mënyrën se si veprimtaria e saj është ndërthurur me zhvillimet e kohës. Është një përpjekje për të kaluar nga faktografia në interpretim, nga kronologjia në analizë dhe nga biografia individuale në kuptimin më të gjerë të një përvoje historike e shoqërore.
Andaj, përkushtimi i prof. dr. Faik Shkodrës ndaj kësaj vepre më nxit të reflektoj jo vetëm për punën dhe përgjegjësinë që kërkon shkrimi i një studimi të tillë, por edhe për një të vërtetë më të përgjithshme të kërkimit shkencor: njeriu është gjithmonë më kompleks se përshkrimi që mund t’i bëhet, ndërsa një jetë e pasur me veprimtari, përvoja dhe krijimtari nuk mund të përmblidhet kurrë plotësisht brenda kufijve të një libri.
Por ajo që më preku në mënyrë të veçantë dhe që, në njëfarë mënyre, më bëri të ndalem më gjatë mbi domethënien njerëzore dhe intelektuale të kësaj vepre, ishte një vëzhgim sa i thjeshtë, aq edhe i thellë, i shprehur nga recensenti i librit, prof. dr. Hysen Matoshi. Në vlerësimin e tij, ai tërheq vëmendjen mbi një dukuri që, ndonëse në pamje të parë mund të duket e zakonshme në jetën akademike, në të vërtetë përmban një dallim thelbësor. Ai vëren se janë të shumta rastet kur ish-nxënësit apo studentët ndiejnë nevojën morale dhe shpirtërore të shkruajnë për mësuesit dhe profesorët e tyre, qoftë për t’u shprehur mirënjohjen, qoftë për të dëshmuar ndikimin që ata kanë ushtruar në formimin e tyre intelektual[1]. Mirëpo, siç nënvizon me të drejtë recensenti, shumë më të rralla janë rastet kur kjo marrëdhënie merr drejtimin e kundërt, kur vetë profesori vendos t’ia kushtojë një vepër ish-nxënëses së tij, duke e bërë rrugëtimin e saj jetësor, shkencor dhe krijues objekt të një shqyrtimi të mirëfilltë studimor.
Pikërisht në këtë përmbysje të natyrshme të roleve qëndron, sipas meje, një nga veçantitë më domethënëse të librit të prof. dr. Faik Shkodrës. Në traditën tonë arsimore dhe kulturore, marrëdhënia ndërmjet mësuesit dhe nxënësit është ndërtuar historikisht mbi respektin ndaj dijes, autoritetin pedagogjik dhe mirënjohjen që brezat e rinj u shprehin atyre që i kanë udhëhequr në rrugën e formimit. Kjo marrëdhënie zakonisht kujtohet dhe vlerësohet nga këndvështrimi i nxënësit, i cili, pas shumë vitesh, kthehet te figura e mësuesit për të dëshmuar ndikimin e tij në zhvillimin personal dhe profesional. Ndërsa në rastin konkret ndodh diçka më e rrallë: profesori i dikurshëm i rikthehet nxënëses së tij jo për ta vlerësuar vetëm përmes kujtimeve të së kaluarës, por për ta shqyrtuar atë në dritën e rrugëtimit të saj të mëvonshëm intelektual.
Në këtë kontekst, vlerësimi i prof. dr. Hysen Matoshit merr një peshë të veçantë kur ai e cilëson qasjen e prof. Shkodrës si një ndërthurje të dashamirësisë me profesionalizmin, duke theksuar se autori i është përkushtuar profilit letrar dhe shkencor të nxënëses së tij të dikurshme, të cilën sot e vlerëson si një nga intelektualet e dalluara të hapësirës shqiptare. Ky konstatim nuk është domethënës vetëm për vlerësimin që përmban, por sidomos për faktin se e vendos marrëdhënien njerëzore dhe atë shkencore në një raport të ndërsjellë. Dashamirësia, në këtë rast, nuk paraqitet si zëvendësim i gjykimit kritik, ndërsa profesionalizmi nuk e përjashton ndjeshmërinë njerëzore. Përkundrazi, të dyja mund të bashkëjetojnë në një vepër që synon ta njohë dhe ta interpretojë subjektin e saj me respekt, por edhe me përgjegjësi akademike.
Prandaj, fjalët e prof. dr. Hysen Matoshit më duken veçanërisht të qëlluara, sepse ato e identifikojnë një aspekt të veprës që, në leximin e parë, mund të mbetet në hijen e përmbajtjes së saj studimore. Ai na kujton se ky libër përfaqëson edhe një rast të veçantë të marrëdhënies ndërmjet brezave, ku mirënjohja nuk shkon vetëm nga nxënësi drejt mësuesit, por edhe njohja dhe vlerësimi nga mësuesi drejt nxënësit. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe arsyeja pse ky vlerësim më bëri kaq shumë përshtypje. Sepse është një ndjenjë e veçantë kur njeriu që dikur të ka mësuar si ta lexosh dhe ta kuptosh botën, pas shumë vitesh, merr përsipër të lexojë dhe të interpretojë vetë rrugëtimin tënd nëpër atë botë. Në këtë takim të dy përvojave, asaj të mësuesit dhe asaj të nxënëses, shoh një nga shprehjet më të bukura të vazhdimësisë së dijes dhe të respektit njerëzor.
Ajo që e bën edhe më domethënëse këtë ndërmarrje është mënyra se si është konceptuar dhe ndërtuar vetë libri. Përveç parafjalës, e cila shërben si hyrje në universin krijues dhe intelektual të autores, prof. dr. Faik Shkodra ka mbledhur, përzgjedhur dhe sistemuar një numër të konsiderueshëm shkrimesh që i ka hartuar në periudha të ndryshme kohore, kushtuar veprave shkencore dhe letrare të prof. dr. Sabile Keçmezi-Bashës. Këto shkrime përfshijnë vlerësime dhe shqyrtime të botimeve të saj në fushën e kërkimit shkencor, por edhe trajtime të krijimtarisë poetike dhe prozaike, duke krijuar kështu një panoramë të gjerë të interesimeve dhe të shprehjeve të saj krijuese.
Në këtë pikë, libri fiton një karakter të veçantë dokumentar dhe interpretues. Ai nuk paraqitet thjesht si një studim i shkruar në një çast të caktuar, mbi bazën e një vështrimi të vetëm retrospektiv, por si rezultat i një procesi të gjatë leximi, përcjelljeje dhe reflektimi kritik. Shkrimet e krijuara ndër vite bartin me vete jo vetëm vlerësimin e autorit për veprat përkatëse, por edhe gjurmët e kohës në të cilën ato janë shkruar. Secili prej tyre mund të lexohet si dëshmi e një takimi të veçantë ndërmjet studiuesit dhe veprës, ndërsa të vendosura së bashku ato krijojnë mundësinë për të ndjekur vazhdimësinë e këtij komunikimi intelektual.
Nga pikëpamja metodologjike, një përmbledhje e tillë ka rëndësi sepse mundëson që krijimtaria e një autoreje të shqyrtohet jo vetëm në shtrirjen e saj tematike, por edhe në zhvillimin e saj kohor. Studimi i veprave të botuara në periudha të ndryshme krijon hapësirë për të identifikuar prirjet tematike, ndryshimet në qasjen kërkimore, veçoritë e shprehjes artistike dhe marrëdhëniet ndërmjet fushave të ndryshme të krijimtarisë. Në këtë mënyrë, shkrimet e mbledhura nuk mbeten domosdoshmërisht njësi të izoluara kritike, por mund të lexohen edhe si pjesë të një tërësie më të gjerë, në të cilën formësohet gradualisht portreti shkencor dhe letrar i autores.
Një aspekt tjetër me interes është bashkëprania e shkencës dhe e letërsisë brenda së njëjtës hapësirë studimore. Në pamje të parë, kërkimi historik dhe krijimtaria artistike u përkasin mënyrave të ndryshme të njohjes dhe të interpretimit të realitetit. Shkenca mbështetet në dokumentin, burimin, argumentin dhe verifikimin kritik, ndërsa letërsia e ndërton marrëdhënien me botën përmes imagjinatës, ndjeshmërisë, figuracionit dhe përvojës estetike. Megjithatë, kur këto dy fusha zhvillohen në krijimtarinë e të njëjtit autor, ato mund të ofrojnë këndvështrime plotësuese për të kuptuar horizontin e tij intelektual. Pikërisht kjo bashkëprani e bën të rëndësishëm shqyrtimin e tyre në një kontekst të përbashkët, pa i shkrirë dallimet metodologjike që i karakterizojnë.
Në rastin e prof. dr. Sabile Keçmezi-Bashës, përfshirja e studimeve historike krahas poezisë dhe prozës krijon mundësinë për të vështruar mënyrat e ndryshme përmes të cilave ajo i është qasur përvojës njerëzore dhe realitetit shoqëror. Në njërën anë qëndron përpjekja për të hulumtuar, dokumentuar dhe interpretuar proceset historike e politike, ndërsa në anën tjetër shfaqet nevoja për t’i dhënë shprehje artistike përjetimit, kujtesës dhe ndjeshmërisë individuale. Këto forma krijimtarie nuk duhet të konsiderohen domosdoshmërisht si vazhdimësi e drejtpërdrejtë e njëra-tjetrës, por si dimensione që mund ta pasurojnë kuptimin e përgjithshëm të veprës së një personaliteti intelektual.
Për këtë arsye, libri “Një zë origjinal” – Sabile Keçmezi-Basha mund të vështrohet edhe si një përpjekje për të ruajtur dhe për ta bërë më të qasshme një pjesë të dokumentacionit kritik që është krijuar rreth veprës së saj. Vlera e një përmbledhjeje të tillë nuk qëndron vetëm në faktin se materialet janë bashkuar ndërmjet dy kopertinave, por edhe në mundësinë që ato u ofrojnë lexuesve dhe studiuesve të ardhshëm për të njohur mënyrën se si është lexuar, interpretuar dhe vlerësuar kjo krijimtari në periudha të ndryshme.
Dhe pikërisht këtu qëndron, sipas meje, një nga meritat e veçanta të prof. dr. Faik Shkodrës. Ai nuk është mjaftuar me një vlerësim të përgjithshëm apo me një shkrim të rastit, por ka krijuar ndër vite një vazhdimësi të komunikimit kritik me veprat e autores. Duke i mbledhur tani këto shkrime në një botim të përbashkët, ai i ka dhënë një formë më të qëndrueshme një pune intelektuale të zhvilluar në kohë. Kështu, libri shndërrohet edhe në dëshmi të një përkushtimi që nuk ka lindur vetëm në çastin e vendimit për botim, por është ndërtuar gradualisht përmes leximit, analizës dhe vlerësimit të veprave të veçanta.
Përtej rëndësisë së tij shkencore dhe dokumentare, ky botim mbart edhe një mesazh të çmuar njerëzor. Ai na kujton se vlerësimi i krijimtarisë së tjetrit nuk është gjithmonë rezultat i një detyrimi institucional apo i një rasti solemn. Nganjëherë ai lind nga interesimi i sinqertë për punën e një njeriu, nga respekti për përpjekjen e tij dhe nga bindja se veprat e shkruara meritojnë të lexohen me vëmendje e të trajtohen me përgjegjësi.
Prandaj, ndjenja e admirimit që më lindi gjatë njohjes me këtë libër nuk lidhet vetëm me autorin apo me personalitetin të cilit i kushtohet vepra, por edhe me vetë kulturën e vlerësimit që ajo përfaqëson. Është për t’u çmuar ai studiues që di të lexojë me përkushtim veprën e tjetrit, ashtu siç është për t’u vlerësuar edhe krijuesi, puna e të cilit bëhet objekt i një interesimi të vazhdueshëm kritik. Në këtë marrëdhënie, të dyja palët marrin një domethënie të veçantë: njëra përmes krijimtarisë që ofron për shqyrtim, tjetra përmes interpretimit që i jep asaj.
Në fund, mbetet përshtypja se prof. dr. Faik Shkodra, me këtë botim, nuk ka synuar vetëm të bashkojë shkrimet e tij të mëparshme, por edhe t’u japë atyre një jetë të re në kujtesën kulturore dhe shkencore. Dhe kjo është një arsye më shumë për ta vlerësuar veprën, sepse librat nuk jetojnë vetëm përmes autorëve që i shkruajnë, por edhe përmes atyre që i lexojnë me vëmendje, i interpretojnë me përgjegjësi dhe ua përcjellin kuptimin brezave të tjerë.
Në kuadër të kësaj vepre, vëmendje të veçantë meriton shkrimi me titull domethënës “Një emër që shqiptohet zëshëm për t’u dëgjuar nga të tjerët”, i cili, për nga gjerësia e trajtimit, larmia e çështjeve të shqyrtuara dhe përpjekja për të depërtuar në thelbin e krijimtarisë së autores, përbën një nga vështrimet më gjithëpërfshirëse të prof. dr. Faik Shkodrës mbi veprimtarinë shkencore dhe letrare të Sabile Keçmezi-Bashës. Në këtë shkrim, autori nuk kufizohet vetëm në evidentimin e veprave të botuara apo në paraqitjen e një kronologjie të zhvillimit të saj krijues, por përpiqet të identifikojë ato shtylla tematike dhe ideore që i japin vazhdimësi dhe koherencë angazhimit të saj intelektual ndër vite.
Në trajtimin që prof. Shkodra i bën krijimtarisë së Sabile Keçmezi-Bashës, një vend qendror zënë temat e vuajtjes njerëzore, të atdheut, të fatit historik të popullit shqiptar dhe të përpjekjeve të tij të vazhdueshme për liri. Këto tema nuk paraqiten thjesht si motive të përsëritura në veprat e saj, por si çështje që lidhen ngushtë me përvojën historike të një populli, identiteti dhe vetëdija e të cilit janë formësuar në rrethana të ndërlikuara politike e shoqërore. Në këtë rrafsh, vuajtja nuk mbetet vetëm kategori emocionale apo përjetim individual, por merr edhe kuptim historik, shoqëror dhe moral, duke u shndërruar në një element të rëndësishëm për interpretimin e marrëdhënies ndërmjet individit dhe historisë.
Një vend të rëndësishëm në analizën e prof. Shkodrës zë edhe koncepti i atdheut, i cili në veprat e autores shfaqet jo vetëm si përcaktim gjeografik apo si hapësirë e përkatësisë kombëtare, por edhe si kategori historike, kulturore dhe shpirtërore. Atdheu lidhet me kujtesën e brezave, me gjuhën, me trashëgiminë, me përvojat e përbashkëta dhe me përpjekjet për ruajtjen e identitetit. Në këtë kuptim, dashuria ndaj atdheut nuk shprehet vetëm përmes deklarimit të ndjenjave patriotike, por edhe përmes angazhimit për njohjen e së kaluarës, dokumentimin e padrejtësive historike dhe ruajtjen e kujtimit për ata që kanë kontribuar në përpjekjet për liri dhe dinjitet kombëtar.
Brenda këtij horizonti tematik, një rëndësi të posaçme marrin personalitetet atdhetare, të cilave Sabile Keçmezi-Basha u ka kushtuar një pjesë të konsiderueshme të kërkimeve dhe të krijimtarisë së saj. Bëhet fjalë për figura që, në periudha të ndryshme historike, u përfshinë në lëvizjet politike dhe kombëtare, përjetuan përndjekje, burgosje, represion dhe forma të tjera të dhunës, ndërsa shumë prej tyre sakrifikuan edhe jetën për idealet e lirisë dhe të çlirimit kombëtar. Përmes trajtimit të këtyre personaliteteve, historia fiton një përmasë konkrete njerëzore, sepse pas ngjarjeve të mëdha politike qëndrojnë individë me bindjet, zgjedhjet, dilemat dhe fatet e tyre.
Nga kjo perspektivë, shkrimi “Një emër që shqiptohet zëshëm për t’u dëgjuar nga të tjerët” merr një domethënie që shkon përtej paraqitjes së një profili krijues. Ai ofron një këndvështrim mbi mënyrën se si veprimtaria intelektuale mund të ndërtohet rreth disa shqetësimeve themelore, të cilat e shoqërojnë autorin përgjatë periudhave të ndryshme të krijimtarisë. Në rastin e Sabile Keçmezi-Bashës, këto shqetësime lidhen ngushtë me fatin historik të popullit shqiptar, me përpjekjet për liri, me sakrificën njerëzore dhe me nevojën për ta ruajtur kujtesën e atyre që kontribuuan në proceset e rëndësishme kombëtare.
Pikërisht për këtë arsye, mendoj se prof. dr. Faik Shkodra, përmes këtij shkrimi, ka arritur të identifikojë një nga boshtet më të rëndësishme që përshkon krijimtarinë shkencore dhe letrare të autores. Ai e orienton vëmendjen e lexuesit drejt atyre çështjeve që nuk lidhen vetëm me përmbajtjen e veprave të veçanta, por edhe me marrëdhënien e krijuesit me kohën, shoqërinë dhe historinë. Në këtë mënyrë, krijimtaria nuk shihet thjesht si një varg botimesh të realizuara ndër vite, por si një proces i vazhdueshëm kërkimi dhe reflektimi mbi çështje që kanë rëndësi për individin dhe për bashkësinë së cilës ai i përket.
Në këtë kuptim, vlera e shkrimit të prof. Shkodrës qëndron edhe në faktin se ai na fton ta shohim krijimtarinë e Sabile Keçmezi-Bashës në marrëdhënie me çështjet më të gjera të historisë dhe të kulturës sonë. Sepse emri i një studiuesi apo krijuesi nuk bëhet i dëgjueshëm vetëm përmes numrit të veprave që ka botuar, por edhe përmes pyetjeve që ka ngritur, temave që ka trajtuar dhe mundësive që ka krijuar për të nxitur mendimin e mëtejshëm. Dhe ndoshta një emër shqiptohet vërtet zëshëm jo atëherë kur përmendet më shpesh, por atëherë kur fjala dhe vepra që qëndrojnë pas tij arrijnë të bëhen pjesë e kujtesës, e ndërgjegjes dhe e reflektimit të të tjerëve.
Në këtë kontekst, vëmendja ndaj të burgosurve politikë merr një rëndësi të veçantë, sepse përmes trajtimit të përvojave të tyre historia nuk mbetet vetëm rrëfim i zhvillimeve politike dhe i marrëdhënieve ndërmjet pushteteve, por shndërrohet edhe në histori të individëve që i kanë përjetuar drejtpërdrejt pasojat e represionit. Pas çdo dosjeje arkivore, vendimi gjyqësor, dëshmie apo dokumenti të kohës qëndron një jetë njerëzore, një familje, një përvojë e ndërprerë dhe, jo rrallë, një fat i përcaktuar nga rrethanat politike. Pikërisht kjo marrëdhënie ndërmjet dokumentit dhe njeriut i jep hulumtimit historik një përmasë që shkon përtej rindërtimit faktografik të së kaluarës, duke e vendosur atë në raport me çështjet e drejtësisë, të dinjitetit njerëzor dhe të përgjegjësisë së shoqërisë ndaj kujtesës së vet.
Ajo që bie në sy në vlerësimet e prof. Shkodrës është fakti se ai e sheh këtë përkushtim si pjesë të një vazhdimësie intelektuale, ku kërkimi shkencor ndërthuret me përgjegjësinë për ruajtjen e dëshmive historike. Në këtë kuptim, puna e prof. Keçmezi-Bashës paraqitet si një përpjekje për t’u dhënë vend në histori atyre individëve dhe ngjarjeve që rrezikojnë të mbeten të harruara, duke krijuar mundësi që përvojat e tyre të bëhen pjesë e njohjes dhe e reflektimit të brezave të ardhshëm. Kjo qasje e vendos studiuesin përballë një detyre të dyfishtë: të jetë besnik ndaj burimit historik dhe, njëkohësisht, të jetë i vetëdijshëm për peshën njerëzore të përvojave që dokumenton.
Në këtë tërësi shkrimesh, një vend krejt të veçantë zë trajtimi që prof. Shkodra i kushton romanit “45 letra për Martinë”, një vepër e Sabile Keçmezi-Bashës që lidhet me kujtimin dhe figurën e babait të saj. Këtu vështrimi kritik zhvendoset nga hapësira e gjerë e historisë politike dhe kombëtare drejt një universi më intim, ku marrëdhëniet familjare, dashuria, mungesa, kujtesa dhe lidhjet shpirtërore ndërmjet brezave marrin një rëndësi të posaçme. Megjithatë, kjo zhvendosje nuk nënkupton shkëputje nga temat e mëdha që përshkojnë krijimtarinë e autores. Përkundrazi, ajo krijon mundësinë për të kuptuar se si historia e përgjithshme dhe përvoja personale mund të takohen në hapësirën e letërsisë, duke i dhënë rrëfimit një përmbajtje njëkohësisht individuale dhe njerëzisht të përgjithësueshme.
Nga ky këndvështrim, romani mund të lexohet edhe si një histori e popullit shqiptar. Kujtesa, në një vepër të tillë, nuk është vetëm rikthim te e shkuara, por edhe mënyrë për ta mbajtur të gjallë vuajtjen dhe rezistencën e tij. Ajo krijon një hapësirë ku mungesa mund të artikulohet, ku atdhedashuria marrin formë dhe ku përvoja individuale fiton qëndrueshmëri përmes shkrimit. Në këtë mënyrë, letërsia bëhet jo vetëm mjet shprehjeje, por edhe një formë e ruajtjes së atdhedashurisë.
Në përfundim të vështrimeve të tij, prof. Shkodra e vendos figurën e Sabile Keçmezi-Bashës në një rrafsh të lartë vlerësimi, duke e cilësuar atë si një zë të veçantë të jetës shkencore, letrare dhe intelektuale shqiptare. Në gjykimin e tij, krijimtaria dhe veprimtaria e saj përbëjnë një kontribut që meriton të njihet, të kujtohet dhe të vlerësohet. Kjo konsideratë shoqërohet edhe me një ndjenjë të shprehur mirënjohjeje për punën që autorja ka bërë në shërbim të njohjes së historisë së popullit shqiptar, dokumentimit të përvojave të tij dhe ruajtjes së kujtesës historike e kombëtare.
Ajo që më duket veçanërisht domethënëse në vlerësimin përmbyllës të prof. Shkodrës është fakti se ai nuk ndalet vetëm te arritjet individuale, por e lidh punën e autores me nevojën më të gjerë për ruajtjen e kujtesës sonë historike dhe kulturore. Në këtë mënyrë, mirënjohja që ai shpreh nuk mbetet thjesht një gjest personal, por merr kuptimin e një njohjeje publike të punës intelektuale, të përkushtimit kërkimor dhe të përgjegjësisë ndaj trashëgimisë së përbashkët.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një nga mesazhet më të rëndësishme të këtij libri: se kujtesa historike nuk ruhet vetvetiu, por kërkon njerëz që hulumtojnë, dokumentojnë, shkruajnë dhe krijojnë, ashtu siç kërkon edhe studiues që dinë t’i lexojnë, t’i interpretojnë dhe t’i vlerësojnë këto përpjekje. Në këtë marrëdhënie ndërmjet krijimit dhe interpretimit, ndërmjet dëshmisë dhe kujtesës, ndërtohet një pjesë e rëndësishme e vazhdimësisë sonë kulturore.
Prandaj, kur prof. dr. Faik Shkodra e cilëson Sabile Keçmezi-Bashën si një zë që duhet mbajtur mend dhe si një personalitet të cilit i detyrohet mirënjohje për kontributin ndaj popullit dhe historisë së tij, ai shpreh një vlerësim që buron nga leximi dhe përcjellja shumëvjeçare e veprës së saj. Njëkohësisht, ky gjykim na kujton se puna shkencore dhe letrare merr një kuptim më të qëndrueshëm kur bëhet pjesë e komunikimit ndërmjet brezave dhe kur krijon mundësi për njohje, interpretim dhe reflektim të mëtejshëm.
Sepse, në fund të fundit, të ruash kujtesën e një populli do të thotë të mos lejosh që përvojat e tij të humbasin në heshtjen e kohës; ndërsa të shkruash për ata që ia kanë kushtuar jetën kësaj përpjekjeje do të thotë t’i japësh vetë kujtesës një mundësi tjetër për të vazhduar të jetojë.
Në këtë kontekst, dedikimi ndaj prof. dr. Sabile Keçmezi-Bashës fiton një domethënie të veçantë edhe për shkak të natyrës së veprimtarisë së saj. Përkushtimi ndaj historisë politike, trajtimi i fateve të të burgosurve politikë, dokumentimi i përpjekjeve për liri dhe krijimtaria letrare përbëjnë fusha që kërkojnë jo vetëm njohuri dhe aftësi profesionale, por edhe qëndrueshmëri në punë dhe përgjegjësi ndaj burimeve, dëshmive dhe përvojave njerëzore. Prandaj, vlerësimi i një veprimtarie të tillë nuk ka të bëjë vetëm me arritjet individuale, por edhe me rolin që kërkimi dhe krijimtaria mund të luajnë në ruajtjen e trashëgimisë historike e kulturore.
Një aspekt tjetër që meriton të theksohet është rëndësia e njohjes publike të kontributit të grave në jetën akademike dhe intelektuale. Historia e shkencës dhe e kulturës dëshmon se veprimtaria e grave, në periudha dhe rrethana të ndryshme, jo gjithmonë ka marrë vëmendjen dhe vlerësimin e merituar. Për këtë arsye, studimet që trajtojnë krijimtarinë dhe angazhimin e intelektualeve shqiptare mund të kontribuojnë në zgjerimin e njohurive mbi pjesëmarrjen e tyre në zhvillimet shkencore, kulturore dhe shoqërore. Në këtë rrafsh, libri i prof. Shkodrës dhe recensioni i prof. Matoshit mund të lexohen edhe si pjesë e përpjekjeve për ta bërë më të dukshme këtë prani dhe për ta vendosur atë në një kontekst më të gjerë të historisë sonë intelektuale.
Për mua, ajo që i jep një bukuri të veçantë kësaj përmbylljeje është fakti se libri nuk mbaron thjesht me fjalën e autorit, por me një vështrim tjetër, i cili sikur e fton lexuesin të reflektojë edhe një herë mbi atë që ka lexuar. Pas gjithë atyre analizave, interpretimeve dhe vlerësimeve që prof. Shkodra u ka kushtuar veprave të autores, fjala e prof. Matoshit vjen si një përmbyllje që i vendos ato në një horizont më të gjerë kuptimor. Ajo nuk e mbyll përfundimisht diskutimin mbi krijimtarinë e Sabile Keçmezi-Bashës, por përkundrazi, krijon mundësinë që ky diskutim të vazhdojë edhe përtej faqeve të librit.
Dhe, duke arritur në faqet e fundit të këtij botimi, krijohet përshtypja se përpara nesh nuk qëndron vetëm një libër kushtuar një autoreje, por edhe një dëshmi e kulturës së respektit ndërmjet njerëzve të dijes. Prof. Shkodra ka sjellë përvojën e tij shumëvjeçare të leximit dhe interpretimit, ndërsa prof. Matoshi, përmes recensionit, i ka dhënë kësaj pune një vlerësim që e vendos në marrëdhënie me rëndësinë e njohjes dhe të afirmimit të kontributeve intelektuale.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron domethënia më e bukur e kësaj përmbylljeje: në faktin se një jetë e përkushtuar ndaj dijes dhe krijimtarisë bëhet objekt i vëmendjes së dy studiuesve, të cilët, secili në mënyrën e vet, dëshmojnë se puna intelektuale meriton jo vetëm të lexohet, por edhe të kuptohet, të interpretohet dhe të vlerësohet.
Sepse, në fund të fundit, një libër i tillë nuk është vetëm një dëshmi për atë që është krijuar dhe shkruar ndër vite. Ai është edhe një shprehje e besimit se vlerat shkencore, letrare dhe njerëzore fitojnë qëndrueshmëri kur bëhen pjesë e kujtesës së përbashkët dhe kur përcillen nga një brez te tjetri. Në këtë kuptim, recensioni i prof. dr. Hysen Matoshit përbën jo vetëm një përfundim të denjë të veprës së prof. dr. Faik Shkodrës, por edhe një dedikim të ndjerë ndaj një intelektualeje, krijimtaria e së cilës ka qenë dhe vazhdon të jetë pjesë e angazhimit të saj për shkencën, letërsinë dhe kujtesën historike shqiptare.
E nëse librat janë një nga mënyrat përmes të cilave njeriu përpiqet t’i qëndrojë kohës, atëherë shkrimet që u kushtohen veprave dhe krijuesve janë dëshmi se asnjë përpjekje e sinqertë intelektuale nuk mbetet krejtësisht e vetmuar. Gjithmonë mund të gjendet një lexues që e kupton, një studiues që e interpreton dhe një mendje tjetër që ia njeh vlerën. Dhe kjo, ndoshta, është një nga format më të fisnikëruara të mirënjohjes që mund të ofrojë bota e dijes.
Në përmbyllje të këtij shkrimi, profesorit të nderuar, prof. dr. Faik Shkodrës, i shprehim mirënjohjen dhe respektin tonë të thellë për përkushtimin e tij të çmuar ndaj dijes, letërsisë dhe kulturës shqiptare. I urojmë nga zemra shëndet të mirë, jetë të gjatë dhe energji të pashtershme krijuese, me dëshirën që nga penda e tij e vyer të burojnë edhe shumë vepra të tjera, të cilat do të vazhdojnë ta pasurojnë mendimin shkencor e letrar dhe të lënë gjurmë të qëndrueshme në trashëgiminë tonë kulturore. Sepse njerëzit që i përkushtohen dijes dhe fjalës së shkruar nuk pasurojnë vetëm kohën në të cilën jetojnë, por lënë pas një trashëgimi që u flet edhe brezave që vijnë.
12 Tetor, 2026
