Mr.Ali Hertica: Sa të prekshëm janë sundimit demokratik të ligjit në Kosovë

Në një raport të ri të hetojmë se sa fort janë të ankoruar mbikëqyrësit demokratikë Kosovës. Ne hartojmë dobësitë ligjore, organizative dhe financiare të nëntëmbëdhjetë mbikëqyrësve demokratikë. Edhe pse ekzistenca e shumicës së organizatave është e ankoruar ligjërisht, ne shohim një larmi të gjerë procedurash emërimi dhe shumë buxhete mbrohen vetëm pjesërisht nga ndërhyrjet politike.

Ka një numër arsyesh për ta shqyrtuar këtë. Jashtë vendit, ne shohim përpjekje të qëllimshme për të minuar kontrolle dhe balanca të tilla. Përveç kësaj, minimi mund të ndodhë në mënyrë të pavetëdijshme. Në vendin tonë, zakonet dhe praktikat joformale shpesh përcaktojnë se sa të pavarura janë organizatat. Megjithatë, politika po bëhet gjithnjë e më e paqëndrueshme dhe e fragmentuar, duke shkaktuar zvogëlimin e përvojës së deputetëve dhe ministrave të qeverisë. A është struktura e shtetit tonë kushtetues demokratik ende mjaftueshëm e fortë atëherë? Së fundmi, buxheti i qeverisë është gjithnjë e më shumë nën presion. Mungesa e burimeve financiare gjithashtu mund të çojë në erozion.

Autonomia ligjore: A është ekzistenca e organizatave e ankoruar në ligj? Këtu, ne bëjmë dallimin midis ankorimit në ligj dhe ankorimit në Kushtetutë (ose një rregullore evropiane ose traktat ndërkombëtar).Autonomia organizative: Si duken procedurat e emërimit për drejtorët e tyre? Këtu, ne shqyrtojmë kryesisht kushtet kufizuese: a duhet që Kabineti (ose Dhoma) të zgjedhë nga një listë kandidatësh të përzgjedhur nga vetë organizata? A duhet që kandidatët të përmbushin një kualifikim profesional (për shembull, të jenë gjyqtarë)?

Autonomia financiare: sa lehtë mund të rregullohet buxheti i tyre? A është një organizatë pjesë e një buxheti departamental.A ka ende zërin e vet të buxhetit, apo thjesht një linjë buxhetore. Në rastin e dytë, Kabineti mund ta shkurtojë buxhetin pa pasur nevojë për një ndryshim në ligjin përkatës të buxhetit.Ne e hartojmë këtë për çdo organizatë në një fletë faktesh. Duke vepruar kështu, synojmë të ofrojmë një pasqyrë më të gjerë të autonomisë së “mbikëqyrësve” më të rëndësishëm sesa është aktualisht në dispozicion në literaturë. Hulumtimet pasuese mund të ndërtohen mbi këtë. Në fund të fundit, matja e plotë e autonomisë është komplekse. Ne nuk i matim të gjitha format e autonomisë të përshkruara në literaturë – për shembull, “autonomia e ndërhyrjes” është gjithashtu e rëndësishme: shkalla në të cilën Kabineti mund të ndërhyjë në një organizatë, për shembull përmes sanksioneve ose shkarkimit të drejtorëve, dhe kushtet në të cilat kjo është e mundur. Më shumë tregues janë të imagjinueshëm sesa ata që kemi përdorur – dhe, sigurisht, ka më shumë kërcënime për sundimin demokratik të ligjit sesa ato të abuzimit të pushtetit nga dega ekzekutive.

Organizatat që shqyrtojmë mund të ndahen përafërsisht në tre sfera. Së pari, ne shqyrtojmë organizatat që monitorojnë ose kontrollojnë veprimet e Kabinetit,së dyti, ne diskutojmë organizatat që administrojnë drejtësi ose përqendrohen në aksesin në drejtësi. Së treti, ne përqendrohemi te organizatat që u ofrojnë informacion votuesve ose medias, ose luajnë një rol në zgjedhje.Lidhur me organizatat në sferën mbikëqyrëse, dallohen mbrojtjet e kufizuara organizative dhe financiare. Meqenëse inspektorati i drejtësisë dhe Sigurisë është nën varësinë e ministrisë së drejtësisë dhe Sigurisë, autonomia e tij financiare dhe organizative është relativisht e kufizuar. Për më tepër, procedura e emërimit për Avokatin Kombëtar të Popullit, i cili emërohet nga dhoma e përfaqësuesve, vështirë se Në sferën gjyqësore, është më gjerësisht e dukshme se gjyqësori, pavarësisht rolit të tij qendror në sundimin demokratik të ligjit, nuk ka një buxhet të veçantë. Megjithatë, janë përfshirë mbrojtje të ndryshme për çdo organizatë në sferën gjyqësore për hir të autonomisë financiare. Për më tepër, mbrojtjet në procedurën e emërimit të Këshillit të Shtetit janë relativisht të dobëta, dhe ministrat kanë ndikim relativisht të rëndësishëm në emërimet në organizatat që përqendrohen në aksesin në drejtësi. Nga të gjitha organizatat e shqyrtuara, juridike dallohet më shumë. Juristet në sferën gjyqësore, është më gjerësisht e dukshme se gjyqësori, pavarësisht rolit të tij qendror në sundimin demokratik të ligjit, nuk ka një buxhet të veçantë. Megjithatë, janë përfshirë masa të ndryshme mbrojtëse për çdo organizatë në sferën gjyqësore për hir të autonomisë financiare. Për më tepër, masat mbrojtëse në procedurën e emërimit të Këshillit të Shtetit janë relativisht të dobëta, dhe ministrat kanë ndikim relativisht të rëndësishëm në emërimet në organizatat që përqendrohen në aksesin në drejtësi. Nga të gjitha organizatat e shqyrtuara, Juridisch Loket bie më shumë në sy. Juristi nuk është i garantuar ligjërisht, ministri ndikon në emërimin e bordit përmes emërimit të borditë

Në një numër rastesh, masat mbrojtëse në lidhje me emërimet dhe buxhetet janë gjithashtu të kufizuara në organizatat në sektorin e informacionit. Sundimi demokratik i ligjit nuk është një entitet statik, por një sistem që kërkon vëmendje të vazhdueshme. Konteksti në të cilin ekziston sistemi ndryshon. Kjo mund të nxisë nevojën për të rishqyrtuar strukturën e tij. Shpresojmë të ofrojmë mjete për këtë me raportin tonë.