Heronjtë e popullit janë ndër figurat më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare. Ata përfaqësojnë guximin, sakrificën, idealizmin dhe dashurinë e pakushtëzuar për atdheun. Përgjatë shekujve, shumë burra e gra luftuan për lirinë, pavarësinë dhe dinjitetin e Shqipërisë, duke përballuar vuajtje të mëdha, burgime, tortura, internime dhe, në shumë raste, duke dhënë edhe jetën. Ata nuk luftuan për pasuri, për poste apo për përfitime personale, por për një ideal që e konsideronin më të shenjtë se vetveten: lirinë e vendit dhe të popullit të tyre. Kur flasim për heronjtë, nuk duhet të kujtojmë vetëm emrat e tyre, por edhe kohën në të cilën jetuan, vështirësitë që përballuan dhe çmimin e lartë që paguan për idealet e tyre. Ata vepruan në periudha kur liria nuk ishte e sigurt, kure ardhmja ishte e pasigurt dhe kur sakrifica personale shpesh ishte e vetmja rrugë për të mbrojtur atdheun. Shumë prej tyre nuk arritën të shihnin frytet e përpjekjeve të veta, por besuan se brezat që do të vinin do të jetonin në një Shqipëri më të lirë dhe më të mirë. Megjithatë, sot lind një pyetje shqetësuese: A po i vlerësojmë vërtet heronjtë tanë,apo po i lëmë të zhyten në harresë?
Në shoqërinë e sotme vihet re, në disa raste, një indiferentizëm i dukshëm ndaj historisë dhe figurave që kanë kontribuar për kombin. Emrat e heronjve përmenden në raste përkujtimore, vendosen kurora me lule në monumentet e tyre dhe mbahen fjalime ceremoniale, porsa prej nesh ndalen për të kuptuar jetën, sakrificat dhe idealet e tyre? Sa të rinj mundtë tregojnë me saktësi se kush ishin këta njerëz, çfarë bënë dhe pse meritojnë të kujtohen? Për fat të keq, njohja e historisë shpesh kufizohet në disa data dhe emra që mësohen për provime, pa u shndërruar në një vetëdije të vërtetë historike dhe kombëtare. Indiferentizmi bëhet edhe më shqetësues kur heronjtë nuk njihen nga brezat e rinj, kur veprat e tyre kalojnë në heshtje dhe kur sakrifica e tyre zë një vend gjithnjë e më të vogël në kujtesën kolektive. Nuk është e drejtë që një shoqëritë përfitojë nga liria e fituar me mund e gjak, ndërsa njerëzit që kontribuuan për të mbeten të panjohur ose të kujtuar vetëm nga një numër i kufizuar qytetarësh. Ky është një paradoks i hidhur: të gëzojmë të drejtat dhe mundësitë që na ka sjellë historia, por të mos tregojmë interes të mjaftueshëm për ata që ndihmuan në krijimin e kushteve për t’i gëzuar ato. Një nga arsyet që mund të ndikojnë në këtë largim nga historia është ndryshimi i vlerave dhe i prioriteteve në shoqëri. Sot, vëmendja e njerëzve përqendrohet shpesh te pasuria, karriera, konsumi, fama dhe suksesi individual. Në këtë klimë, idealizmi, vetëmohimi dhe përgjegjësia ndaj atdheut mund të duken si vlera të vjetruara. Një pjesë e shoqërisë vlerëson më shumë atë që njeriu zotëron sesa atë që përfaqëson, më shumë përfitimin personal sesa kontributin për të tjerët. Kjo prirje rrezikon të krijojë një brez që njeh çmimin e gjërave materiale, por jo gjithmonë kupton vlerën e sakrificës, të dinjitetit dhe të përgjegjësisë qytetare. Megjithatë, nuk duhet të përgjithësojmë dhe as t’i fajësojmë të gjithë të rinjtë. Ka shumë të rinj që interesohen për historinë, ruajnë traditat dhe kontribuojnë me përkushtim në shoqëri. Problemi qëndron te mungesa e interesit në një pjesë të shoqërisë dhe te fakti se vlerat historike nuk përcillen gjithmonë në mënyrën e duhur. Të rinjtë kanë nevojë të njihen me historinë jo përmes moralizimeve të thata, por përmes fakteve, dëshmive, dokumenteve, jetës së heronjve dhe dilemave njerëzore me të cilat ata u përballën. Një përgjegjësi të veçantë kanë shkollat dhe institucionet arsimore. Tekstet mësimore duhet t’u kushtojnë vëmendjen e duhur figurave historike dhe ngjarjeve që kanë formësuar identitetin kombëtar. Nëse historia paraqitet vetëm si një varg datash, emrash dhe ngjarjesh, nxënësi mund ta mësojë përkohësisht, por vështirë se do ta përjetojë dhe kuptojë thellësisht. Historia duhet të shpjegojë jo vetëm çfarë ka ndodhur, por edhe pse ka ndodhur, çfarë sakrificash janë bërë dhe çfarë mësimesh mund të nxjerrim për të tashmen. Edhe familja, media dhe institucionet kulturore duhet të luajnë rolin e tyre në ruajtjen e kujtesës historike. Vizitat në muze, përkujtimi i ngjarjeve kombëtare, botimi i librave, dokumentarët dhe diskutimet publike mund ta afrojnë historinë me jetën e përditshme. Monumentet nuk duhet të jenë thjesht objekte që kalohen pranë tyre pa u kushtuar vëmendje, por vende kujtese që na bëjnë të reflektojmë mbi të kaluarën dhe përgjegjësitë tona në të tashmen. Një tjetër problem është se kujtesa historike mund të bëhet selektive: disa figura përmenden vazhdimisht, ndërsa të tjera mbeten në hije, për shkak të mungesës së studimeve, interesit publik ose vlerësimit të njëanshëm të së kaluarës. Prandaj, historia duhet të studiohet me seriozitet, me dokumente dhe me ndershmëri intelektuale. Respektimi i heronjve nuk do të thotë të heqim dorë nga mendimi kritik, por të njohim kontributet e tyre në mënyrë të drejtë, duke dalluar faktet historike nga interpretimet dhe mitet.
Një komb që harron heronjtë e vet rrezikon të humbasë një pjesë të rëndësishme të identitetit të tij. Harresa nuk ndodh gjithmonë me një vendim të hapur; shpesh ajo vjen ngadalë, përmes mungesës së interesit, heshtjes, mosnjohjes dhe indiferencës. Pikërisht për këtë arsye, duhet të shqetësohemi jo vetëm kur dikush mohon historinë, por edhe kur ajo nuk ngjall më kureshtje, respekt apo dëshirë për t’u njohur. Heronjtë nuk kanë nevojë për lavdërime të zbrazëta dhe as për ceremoni që harrohen sapo përfundojnë. Ata meritojnë të njihen përmes një kujtese të gjallë, përmes edukimit të brezave dhe përmes vlerave që shoqëria zbaton në jetën e përditshme. T’i nderosh ata do të thotë të mos jesh indiferent ndaj fatit të vendit, të mos pranosh padrejtësinë si diçka normale, të punosh me ndershmëri dhe të kontribuosh për të mirën e përbashkët. Atdhetaria e sotme nuk kërkon domosdoshmërisht të njëjtat sakrifica si në kohët e luftërave. Ajo shprehet në respektimin e ligjit, në mbrojtjen e interesit publik, në ruajtjen e gjuhës dhe kulturës, në luftën kundër korrupsionit, në arsimimin cilësor dhe në përpjekjen për ta bërë Shqipërinë një vend më të drejtë e më të zhvilluar. Kjo është mënyra se si trashëgimia e heronjve mund të vazhdojë të jetojë edhe sot. Në përfundim, indiferentizmi ndaj heronjve dhe mosnjohja e historisë nuk janë çështje të vogla. Ato tregojnë se sa e rëndësishme është të ruajmë lidhjen midis së kaluarës, së tashmes dhe së ardhmes. Sakrificat e heronjve nuk duhet të mbeten vetëm në faqet e librave, në emrat e rrugëve apo në pllakat përkujtimore. Ato duhet të jetojnë në ndërgjegjen tonë dhe të shërbejnë si shembull për brezat që vijnë. Historia nuk duhet të heshtë dhe heronjtë nuk duhet të harrohen. Një shoqëri që nuk i njeh ata që sakrifikuan për lirinë e saj rrezikon ta marrë lirinë si të mirëqenë. Ndërsa një shoqëri që e njeh të kaluarën, e studion me ndershmëri dhe nxjerr mësime prej saj, ka më shumë mundësi të ndërtojë një të ardhme me dinjitet, përgjegjësi dhe vetëdije kombëtare. Heronjtë e popullit nuk janë vetëm pjesë e historisë që ka kaluar; ata janë një kujtesë e gjallë e asaj që duhet të vlerësojmë dhe e asaj që nuk duhet të lejojmë të humbasë kurrë.
Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
