Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Fjalë rasti e mbajtur në Lusnë, Lumë (Kukës), me rastin e zbulimit të përmendores së martirëve të Lusnës.
Të nderuar familjarë të martirëve dhe dëshmorëve,
Të nderuar përfaqësues të institucioneve,
Të nderuar pjesëmarrës, zonja dhe zotërinj,
Motra e vëllezër,
Ndjehem thellësisht e privilegjuar dhe e nderuar që sot gjendem në mesin tuaj, në këtë ditë që mbart një peshë të veçantë historike dhe shpirtërore. Është një ditë që na bashkon jo vetëm në kujtesë, por edhe në mirënjohje, në respekt dhe në përulje para atyre që me jetën dhe sakrificën e tyre u bënë themel i lirisë sonë.
Sot jemi mbledhur këtu për të nderuar martirët e Lusnës dhe, përmes tyre, të gjithë ata burra e gra të kombit shqiptar që nuk kursyen asgjë për lirinë, dinjitetin dhe të ardhmen e vendit të tyre. Kujtimi i tyre nuk i përket vetëm së kaluarës. Ai është një amanet që jeton në ndërgjegjen tonë kombëtare dhe një thirrje që brezat e sotëm e të ardhshëm të mos harrojnë kurrë se liria nuk është dhuratë, por një e drejtë e fituar me gjak, me vuajtje dhe me sakrifica të panumërta.
Historia e kombit shqiptar është historia e një populli që ka kaluar nëpër sprova të mëdha, por që nuk e humbi kurrë besimin te liria. Në rrjedhën e shekujve, trojet tona kanë njohur pushtime, ndarje, padrejtësi dhe dhimbje të mëdha, por kanë njohur edhe burra e gra që nuk u pajtuan kurrë me robërinë. Ata ruajtën gjuhën, kulturën, identitetin dhe mbi të gjitha besimin se një ditë Shqipëria dhe shqiptarët do ta jetonin lirinë me dinjitet.
Në këtë histori të gjatë qëndrese, Luma zë një vend të veçantë. Kjo krahinë krenare, e rritur mes maleve dhe e kalitur nga sfidat e kohës, nuk u bë e njohur vetëm për bukurinë e saj natyrore, por mbi të gjitha për karakterin e njerëzve të saj. Këtu dashuria për atdheun nuk ishte vetëm ndjenjë, por mënyrë jetese; nuk ishte vetëm fjalë, por betim që trashëgohej nga një brez te tjetri.
Për lusjanët e lumjanët, liria nuk ishte një ideal abstrakt. Ajo ishte nderi i familjes, dinjiteti i njeriut dhe e drejta për të jetuar në tokën e të parëve. Pikërisht për këtë arsye, sa herë historia e thirri këtë trevë, bijtë e saj iu përgjigjën pa hezitim. Ata nuk pyetën për çmimin e sakrificës dhe nuk kërkuan shpërblime. Ata e kuptuan se ka çaste në historinë e një populli kur dashuria për atdheun matet me gatishmërinë për të dhënë gjithçka.
Fundi i Luftës së Dytë Botërore nuk solli për Lumën paqen që shumë e kishin ëndërruar. Përkundrazi, ai hapi një kapitull të ri dhimbjesh dhe përplasjesh. Shumë burra të kësaj ane e ndien se ideali për të cilin kishin luftuar nuk ishte përmbushur ende. Për ta, liria nuk mund të kishte kuptim përderisa shqiptarët vazhdonin të jetonin të ndarë, ndërsa e drejta kombëtare mbetej ende e pazgjidhur.
Lumjanët e konsideronin ideologjinë komuniste si një doktrinë të importuar dhe të papajtueshme me traditën, kulturën dhe identitetin e tyre kombëtar. Për këtë arsye, ajo nuk arriti të gjejë mbështetje të gjerë në këtë trevë dhe nuk u përqafua kurrë si pjesë e botëkuptimit të saj shoqëror e politik. Në këtë kontekst, historia e Lumës ruan kujtesën e shumë ngjarjeve tragjike dhe akteve të dhunës të kryera gjatë vendosjes dhe udhëheqjes së pushtetit komunist, të cilat lanë pasoja të thella në jetën e banorëve të kësaj krahine.
Ndër episodet më të dhimbshme që kanë mbetur të gdhendura në kujtesën historike të lumjanëve ishte konflikti i armatosur i shtatorit të vitit 1944, mu në ditën e Bajrami të Madh, i cili në historiografinë shqiptare është trajtuar edhe si një përplasje me karakter të luftës civile. Sipas burimeve dhe kujtesës së banorëve të kësaj treve, forcat partizane ndërmorën një operacion ushtarak me synimin për të nënshtruar rezistencën e krahinës dhe për të vendosur kontrollin e plotë politik mbi fshatrat e Lumes. Luftimet zgjatën tri ditë, nga 21 deri më 23 shtator 1944, dhe u shoqëruan me humbje të mëdha njerëzish. Gjatë kësaj përballjeje ranë shumë patriotë dhe luftëtarë të kësaj ane, duke e shndërruar këtë ngjarje në një nga episodet më tragjike dhe më të diskutueshme të historisë së Lumes gjatë përfundimit të Luftës së Dytë Botërore.
Prandaj, edhe në ato kohë të vështira, Lusnja e Luma mbetën besnike ndaj idealeve të saj. Shumë prej bijve të saj zgjodhën rrugën e sakrificës, duke u bërë pjesë e atij brezi që nuk pranoi të heshtte përballë padrejtësisë. Ata nuk luftuan për pushtet apo privilegje; luftuan sepse besonin se dinjiteti i një populli nuk mund të ndërtohet mbi heshtjen dhe nënshtrimin.
Historia e Lumes është e pandashme nga historia e Kosovës dhe nga historia e kombit shqiptar. Për banorët e kësaj treve, Kosova nuk ishte kurrë një tokë e largët dhe as një nocion gjeografik i përcaktuar me kufij politikë. Ajo ishte pjesë e pandashme e qenies së tyre kombëtare, një pjesë e shpirtit shqiptar që nuk mund të ndahej me vendime diplomatike apo me kufij të vendosur nga të tjerët.
Në odat e Lusnjes e Lumes, në këngët e saj, në rrëfimet e pleqve dhe në edukimin e brezave, Kosova jetonte si amanet. Ajo ishte plagë dhe krenari njëkohësisht; ishte dhimbje, por edhe shpresë. Pikërisht për këtë arsye, lumjanët e ndienin fatin e Kosovës si fatin e tyre. Ata besonin se liria nuk mund të ishte e plotë përderisa një pjesë e kombit vazhdonte të jetonte nën padrejtësi.
Kjo bindje ushqeu breza të tërë burrash e grash, të cilët nuk kursyen asgjë për idealin kombëtar. Ata nuk e matën dashurinë për atdheun me fjalë të mëdha, por me sakrifica të mëdha. Shumë prej tyre lanë pas familjet, rininë, ëndrrat dhe jetën e tyre, sepse besonin se kishte ideale që ishin më të mëdha se vetë njeriu.
Sot, kur kujtojmë martirët e Lusnës dhe të gjithë dëshmorët e kësaj treve, ne nuk kujtojmë vetëm disa emra të skalitur në gur. Pas secilit emër fshihet një jetë, një familje, një histori dhe një ideal. Pas secilit emër qëndron një nënë që priti kot të birin, një fëmijë që u rrit pa babanë, një familje që e pagoi lirinë me dhimbjen më të madhe që mund të përjetojë njeriu.
Sakrifica e tyre nuk ishte e rastësishme. Ata nuk ranë sepse kërkuan lavdi. Ata ranë sepse besuan se njeriu nuk mund të jetojë pa dinjitet dhe se kombi nuk mund të mbijetojë pa liri. Pikërisht ky besim i bëri të pavdekshëm.
Sot kemi ardhur të zbulojmë këtë përmendore, ku janë gdhendur emrat e 21 të vrarëve: 1944-1990, martir të demokracisë.
- Rexhep Sali Xheta- Lusën,
- Kadri Ali Peposhi- Lusën
- Daut Hasan Çejku- Lusën
- Bajram Ramadan Çejku- Lusën
- Hamzë Islam Peposhi- Lusën
- Sabri Tafil Çajçi- Vilë
- Bajram Hasan Seferi – Fshat
- Ramadan Ahmed Hasa Vilë
- Baftjar Sulë Peposhi- Lusën
- Ramë Sulë Peposhi- Lusën
- Ahmet Mustafë Peposhi- Lusën
- Baftjar Halim Peposhi-Lusën
- Sulë Avdi Lashi- Lusën
- Hasan Sulë Peposhi-Lusën
- Ali Tahir Çejku- Lusën
- Arif Beram Peposhi-Lusën
- Hamit Dostan Çejku- Lusën
- Tosun Hasan Çejku- Lusën
- Elmaz Tosun Çejku- Lusën
- Adem Haziz Çejku- Lusën
- Hasan Tosun Çejku- Lusën
2 të pushkatuarve :
- Xhafer Jashar Çejku- Lusën
- Jemin Ramadan Çejku- Lusën
dhe 7 të vdekurve në burgje:
- Iliaz Liman Peposhi- Lusën
- Avdil Hamit Çejku- Lusën
- Dan Liman Peposhi- Lusën
- Kamer Ali Dokuzi- Lusën
- Mislim Dalip Çejku- Lusën
- Ramë Hysen Peposhi- Lusën
- Gjylie Rexhep (Lala) Kolgjini – (Buzëmadhe) Lusën
Dhe kjo këtu nuk është vetëm një pllakë guri. Është një faqe historie e shkruar me gjakun e njerëzve tanë. Është një amanet që u lihet brezave, që ata të mos harrojnë kurrë se liria ka emra, ka fytyra dhe ka histori.
Monumentet nuk ndërtohen vetëm për të nderuar të kaluarën. Ato ndërtohen për të edukuar të ardhmen. Çdo brez që do të kalojë pranë kësaj përmendoreje duhet të ndalet për një çast dhe të pyesë veten: çfarë do të ishim ne sot, po të mos kishte qenë sakrifica e këtyre burrave dhe grave?
Sepse historia nuk është vetëm rrëfim i ngjarjeve të shkuara. Historia është mësuesja më e mirë e kombeve. Ajo na mëson se liria duhet mbrojtur çdo ditë, se dinjiteti nuk dhurohet dhe se identiteti kombëtar ruhet vetëm atëherë kur një popull nuk harron rrënjët e tij.
Në këtë kuptim, kjo përmendore nuk është vetëm një kujtim për ata që nuk jetojnë më. Ajo është një thirrje e heshtur për të gjithë ne që jetojmë sot. Është një kujtesë se kemi detyrimin moral ta ndërtojmë një shoqëri më të drejtë, më të bashkuar dhe më të denjë për sakrificën e atyre që dhanë jetën për të.
Të nderuar të pranishëm,
Koha kalon, brezat ndërrohen, por ka ngjarje dhe ka njerëz që nuk i përkasin vetëm kohës në të cilën kanë jetuar. Ata bëhen pjesë e përjetësisë së një kombi. Pikërisht të tillë janë martirët dhe dëshmorët që nderojmë sot.
Ata nuk janë vetëm emra të gdhendur në gur. Ata janë ndërgjegjja jonë historike. Janë dëshmia më e fuqishme se ky popull, edhe në ditët më të errëta, ka ditur të nxjerrë nga gjiri i vet njerëz që e deshën atdheun më shumë se jetën e tyre.
Sot ne nuk kemi ardhur vetëm për të kujtuar të kaluarën. Kemi ardhur për të përtërirë një amanet. Amanetin që ata na lanë me gjakun e tyre: ta duam këtë vend, ta mbrojmë lirinë, ta ruajmë dinjitetin kombëtar dhe të mos lejojmë kurrë që harresa të mbulojë sakrificën e tyre.
Një komb nuk jeton vetëm me zhvillimin ekonomik, me institucionet apo me sukseset e së tashmes. Ai jeton edhe me kujtesën. Popujt që harrojnë historinë e tyre, rrezikojnë të humbasin edhe të ardhmen. Ndërsa popujt që i nderojnë dëshmorët dhe martirët e tyre ndërtojnë themele të forta për brezat që vijnë.
Prandaj kjo përmendore nuk është ngritur vetëm për ne. Ajo është ngritur për fëmijët tanë dhe për nipërit tanë, që një ditë të ndalen pranë saj dhe të kuptojnë se liria që gëzojnë sot nuk lindi rastësisht. Ajo u ndërtua mbi sakrifica, mbi burgje, mbi internime, mbi vuajtje dhe mbi jetët e njerëzve që nuk pranuan të jetonin të përkulur.
Detyra jonë është që këtë histori ta rrëfejmë me të vërtetën e saj. Ta mbrojmë nga harresa, nga shtrembërimet dhe nga heshtja. Sepse historia nuk është pronë e një brezi; ajo është trashëgimi e gjithë kombit.
Sot, ndërsa zbulojmë këtë përmendore, le të mos shohim vetëm gurin e gdhendur. Le të shohim idealin që ai përfaqëson. Le të shohim guximin e atyre burrave dhe grave që besuan se edhe një popull i vogël mund të jetojë me dinjitet, nëse nuk e humbet besimin te liria.
Nëse sot ne flasim lirshëm, shkruajmë lirshëm dhe ndërtojmë të ardhmen tonë në paqe, këtë ua kemi borxh atyre që në kohët më të vështira zgjodhën sakrificën në vend të nënshtrimit. Ata nuk kërkuan lavdi. Nuk kërkuan shpërblime. Kërkuan vetëm një gjë: që kombi i tyre të jetonte i lirë dhe me dinjitet.
Prandaj, para kujtimit të tyre, ne përulemi me respekt dhe mirënjohje.
Përulemi para nënave që rritën bij të tillë.
Përulemi para familjeve që e bartën me dinjitet dhimbjen e humbjes.
Përulemi para çdo burri e gruaje të Lusnës e Lumës, që në çastet vendimtare të historisë zgjodhën rrugën e nderit dhe të atdhedashurisë.
Lavdia e tyre nuk qëndron vetëm në këtë përmendore.
Ajo jeton në kujtesën tonë.
Jeton në lirinë që gëzojmë.
Jeton në flamurin që valon mbi këtë tokë.
Jeton në përgjegjësinë që kemi për ta bërë Shqipërinë dhe kombin shqiptar gjithnjë e më të denjë për sakrificën e tyre.
Le të mbetet kjo ditë jo vetëm një ditë përkujtimi, por edhe një ditë zotimi. Një zotim se do ta ruajmë të vërtetën historike, do ta kultivojmë dashurinë për atdheun dhe do t’ua përcjellim brezave vlerat për të cilat jetuan dhe u flijuan martirët tanë.
Lavdi e përjetshme martirëve të Lusnës!
Lavdi dëshmorëve të Lumës!
Lavdi të gjithë atyre që sakrifikuan jetën për lirinë dhe dinjitetin e kombit shqiptar!
Lavdi e përjetshme!
19 Korrik, 2026
