Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Një nga pyetjet që shtrohet më shpesh në debatet për demonstratat e vitit 1981 është kjo: nëse Jugosllavia u shpërbë vetëm dhjetë vjet më vonë, a ishte e nevojshme gjithë ajo sakrificë? A ia vlente që mijëra studentë, punëtorë, intelektualë dhe veprimtarë të përfundonin në burgje, të përjashtoheshin nga puna e universiteti, të përndiqeshin dhe t’u shkatërrohej jeta profesionale e familjare, kur, sipas këtij këndvështrimi, Jugosllavia gjithsesi do të shpërbëhej?
Kjo pyetje nuk mund të shmanget. Përkundrazi, ajo meriton një përgjigje serioze dhe të mbështetur në analizë historike.
Debati rreth kësaj çështjeje përfaqëson ndoshta ndarjen më të madhe historiografike dhe politike në Kosovë lidhur me trashëgiminë e vitit 1981. Në thelb, përballen dy interpretime të ndryshme të historisë.
Teza e “dëmit”
Sipas kritikëve të demonstratave, ngjarjet e vitit 1981 qenë të parakohshme dhe prodhuan pasoja të rënda politike.
Së pari, argumentohet se Kushtetuta e vitit 1974 i kishte siguruar Kosovës një shkallë të gjerë autonomie, me institucione të rëndësishme politike, arsimore, shkencore dhe juridike. Sipas kësaj qasjeje, demonstratat i dhanë udhëheqjes serbe një argument të fuqishëm për ta paraqitur Kosovën si vatër të separatizmit dhe për të filluar procesin që çoi në suprimimin e autonomisë në vitin 1989.
Së dyti, theksohet se pas demonstratave filloi një diferencim i egër politik. Mijëra njerëz u burgosën, u larguan nga puna, u përjashtuan nga universiteti dhe nga institucionet publike. Kjo dobësoi elitën intelektuale dhe administrative shqiptare, duke e lënë Kosovën më të pambrojtur përballë politikave të Beogradit.
Këto pasoja janë historikisht të dokumentuara dhe askush nuk mund t’i mohojë.
Teza e “zgjimit”
Nga ana tjetër, mbështetësit e demonstratave arrijnë në një përfundim krejt tjetër.
Sipas tyre, autonomia e vitit 1974 nuk përbënte një zgjidhje të qëndrueshme të çështjes së Kosovës. Ajo ishte një kompromis kushtetues që nuk e ndryshonte pozitën juridike të Kosovës brenda Federatës Jugosllave. Kosova mbetej pjesë e Republikës së Serbisë dhe nuk kishte status republike. Pikërisht për këtë arsye, autonomia mund të shfuqizohej, siç edhe ndodhi në vitin 1989.
Nga ky këndvështrim, demonstratat nuk e krijuan krizën. Ato e zbuluan krizën që ekzistonte.
Mbështetësit e kësaj teze argumentojnë se pas vdekjes së Josip Broz Titos, në vitin 1980, në qarqe të rëndësishme politike dhe akademike serbe po forcoheshin konceptet për rikthimin e kontrollit të plotë mbi Kosovën. Demonstratat nuk e prodhuan këtë orientim politik; ato vetëm e bënë më të dukshëm konfliktin që kishte filluar të piqej brenda federatës.
Një argument tjetër lidhet me ndikimin afatgjatë të vitit 1981. Sipas këtij interpretimi, demonstratat përbënin pikën e kthesës në ndërgjegjen politike të shqiptarëve të Kosovës. Ato e bënë të qartë se kërkesa për barazi nuk mund të realizohej brenda kufijve të autonomisë ekzistuese dhe se duhej kërkuar një zgjidhje tjetër politike.
Në këtë kuptim, viti 1981 shihet si hallka e parë e një procesi që vazhdoi me rezistencën politike të viteve nëntëdhjetë, me luftën çlirimtare dhe, në fund, me krijimin e shtetit të Kosovës.
Si duhet gjykuar kjo ‘dilemë’?
Në analizën historike është e rëndësishme të dallohen pasojat afatshkurtra nga ato afatgjata.
Në planin afatshkurtër, nuk ka dyshim se demonstratat sollën pasoja shumë të rënda. Burgosjet masive, diferencimi politik, represioni shtetëror dhe goditja e elitës shqiptare janë pjesë e padiskutueshme e historisë.
Por historia nuk gjykon vetëm pasojat e menjëhershme.
Ajo gjykon edhe ndikimin që një ngjarje ushtron mbi zhvillimet e mëvonshme.
Në këtë pikë lind pyetja thelbësore: a do të ishte shmangur suprimimi i autonomisë nëse demonstratat nuk do të kishin ndodhur?
Megjithatë, zhvillimet që pasuan tregojnë se politika centralizuese e Beogradit nuk filloi në vitin 1981 dhe nuk u kufizua vetëm te reagimi ndaj demonstratave. Ajo ishte pjesë e një procesi më të gjerë politik që u shfaq me forcë në fund të viteve tetëdhjetë dhe preku tërë federatën jugosllave.
Prandaj, është e vështirë të mbështetet me siguri përfundimi se, po të mos kishin ndodhur demonstratat, autonomia e Kosovës do të kishte mbijetuar.
Po aq e rëndësishme është edhe një pyetje tjetër.
Nëse demonstratat nuk do të kishin ndodhur, a do të ishte artikuluar me të njëjtën forcë kërkesa për Republikën? A do të ishte krijuar i njëjti nivel i ndërgjegjësimit politik dhe kombëtar? A do të kishte marrë e njëjta trajektore rezistenca shqiptare në vitet që pasuan?
Prandaj, gjykimi për vitin 1981 nuk mund të mbështetet mbi hipoteza se çfarë mund të kishte ndodhur.
Ai duhet të mbështetet mbi atë që dihet.
Dhe ajo që dihet është se demonstratat e vitit 1981 shënuan një kthesë të pakthyeshme në historinë politike të Kosovës. Ato patën një kosto të jashtëzakonshme njerëzore, por njëkohësisht u bënë pjesë e procesit historik që ndryshoi përgjithmonë mënyrën se si artikulohej çështja e Kosovës.
Historia nuk na lejon të dimë se çfarë do të kishte ndodhur në mungesë të tyre.
Por na lejon të analizojmë me qartësi atë që ato ndryshuan.
Vazhdon…
