Bedri Halimi: PËRSE VAZHDON LUFTA KUNDËR VITIT 1981? X

Një nga pyetjet më të rëndësishme që mund t’i shtrohet historisë së Kosovës është kjo: pas më shumë se katër dekadash, kujt i dha të drejtë koha: atyre që i kundërshtuan demonstratat e vitit 1981 apo atyre që i organizuan, i mbështetën dhe sakrifikuan për to?

Përgjigjja nuk duhet kërkuar te bindjet politike të individëve, por te vetë rrjedha e zhvillimeve historike.

Historia nuk gjykon mbi dëshirat, por mbi rezultatet.

Po të analizohen ngjarjet që pasuan vitin 1981, bëhet e qartë se shumë prej proceseve historike ecën në drejtimin që kishin paralajmëruar mbështetësit e kërkesës “Kosova Republikë”. Kjo nuk do të thotë se çdo parashikim i tyre u realizua në tërësi ose se çdo veprim i tyre ishte i pagabueshëm. Por do të thotë se zhvillimet historike i dhanë një mbështetje të konsiderueshme tezës se autonomia e vitit 1974 nuk përbënte zgjidhje përfundimtare për çështjen e Kosovës.

Rënia e iluzionit të autonomisë

Një pjesë e elitës politike të kohës besonte se autonomia e vitit 1974 ishte kulmi i të drejtave që mund të fitonte Kosova brenda Jugosllavisë. Sipas këtij këndvështrimi, ruajtja e autonomisë ishte rruga më e sigurt për zhvillimin politik dhe ekonomik të Kosovës.

Megjithatë, zhvillimet e mëvonshme treguan se ky status kushtetues ishte shumë më i brishtë sesa mendohej.

Pas vdekjes së Josip Broz Titos, proceset politike në Serbi morën një drejtim të ri. Fuqizimi i nacionalizmit serb, ngritja politike e Sllobodan Millosheviqit dhe projektet e artikuluara në qarqe të rëndësishme politike e akademike serbe dëshmuan se autonomia e Kosovës nuk gëzonte garanci të mjaftueshme kushtetuese përballë ndryshimeve politike në federatë.

Suprimimi i autonomisë në vitin 1989 nuk ishte thjesht një reagim ndaj demonstratave të vitit 1981. Ai ishte pjesë e një projekti më të gjerë për centralizimin e Jugosllavisë dhe rikthimin e kontrollit të Serbisë mbi Kosovën.

Në këtë kuptim, zhvillimet historike e vunë në pikëpyetje bindjen se autonomia e vitit 1974 do të ishte një zgjidhje e qëndrueshme.

Viti 1981 si pikë kthese politike

Demonstratat e vitit 1981 nuk ndryshuan menjëherë statusin juridik të Kosovës.

Por ato ndryshuan diçka po aq të rëndësishme: vetëdijen politike të një brezi të tërë.

Kërkesa “Kosova Republikë” doli për herë të parë në mënyrë masive në hapësirën publike dhe u shndërrua gradualisht në boshtin politik të lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë.

Në vitet që pasuan, shumë nga pjesëmarrësit e demonstratave, veprimtarët e organizatave të fshehta dhe ish-të burgosurit politikë u bënë pjesë e proceseve që shënuan rezistencën politike të viteve nëntëdhjetë, organizimin institucional shqiptar dhe më vonë rezistencën e armatosur.

Natyrisht, historia e Kosovës nuk është vepër e një brezi të vetëm. Në të kontribuuan shumë faktorë, shumë organizime dhe shumë personalitete. Megjithatë, është e vështirë të kuptohet evoluimi i këtyre proceseve pa rolin që pati brezi politik i vitit 1981.

Ndërkombëtarizimi i çështjes së Kosovës

Një tjetër pasojë me rëndësi ishte ndërkombëtarizimi gradual i çështjes së Kosovës.

Është e vërtetë se në fillim të viteve tetëdhjetë, pjesa më e madhe e Perëndimit e shihte Jugosllavinë si një faktor stabiliteti në Evropën Juglindore dhe si një kundërpeshë ndaj Bashkimit Sovjetik.

Megjithatë, represioni që pasoi, demonstratat, proceset gjyqësore masive, burgimet dhe raportimet e organizatave ndërkombëtare për të drejtat e njeriut filluan ta tërhiqnin vëmendjen e opinionit ndërkombëtar ndaj pozitës së shqiptarëve në Kosovë.

Ky nuk ishte ende ndërkombëtarizimi politik që do të ndodhte në fund të viteve nëntëdhjetë, por ishte një nga hapat që kontribuoi në krijimin e një vetëdijeje më të madhe ndërkombëtare për problemin e Kosovës.

Verdikti i kohës

Në planin afatshkurtër, demonstratat e vitit 1981 patën pasoja të rënda.

Shumë të rinj u burgosën.

Shumë familje u goditën.

Institucionet shqiptare u dobësuan nga diferencimi politik dhe represioni shtetëror.

Këto janë fakte që askush nuk mund dhe nuk duhet t’i mohojë.

Por historia nuk ndalet te pasojat e menjëhershme.

Ajo gjykon edhe drejtimin e proceseve.

Kur sot shihet rruga që çoi nga demonstratat e vitit 1981 te rezistenca politike e viteve nëntëdhjetë, te lufta çlirimtare dhe, më pas, te shpallja e pavarësisë së Kosovës, është e vështirë të mohohet se kërkesa “Kosova Republikë” ishte shumë më tepër sesa një slogan i një brezi studentësh.

Ajo rezultoi të ishte një projekt politik që, përmes një rrugëtimi të gjatë dhe me sakrifica të mëdha, u bë pjesë e realitetit historik.

Prandaj, nëse pyetja shtrohet se kujt i dha më shumë të drejtë rrjedha e zhvillimeve historike, përgjigjja duket se anon në favor të atyre që argumentonin se statusi politik i Kosovës nuk mund të zgjidhej përfundimisht brenda kufijve të autonomisë së vitit 1974.

Kjo nuk e zvogëlon tragjedinë e sakrificave të vitit 1981.

Përkundrazi.

Ajo i vendos ato në kontekstin e procesit historik që, me kthesa, pengesa dhe çmime të rënda, përfundoi me krijimin e Republikës së Kosovës.

Ndoshta pikërisht ky është verdikti më domethënës që dha koha.

Jo sepse historia përsëriti fjalë për fjalë programet politike të vitit 1981.

Por sepse drejtimi i saj përfundimtar u afrua më shumë me aspiratën për Republikë sesa me bindjen se autonomia e vitit 1974 përbënte zgjidhjen përfundimtare të çështjes së Kosovës.

Vazhdon…