Bedri Halimi: PËRSE VAZHDON LUFTA KUNDËR VITIT 1981? XI

Historia nuk mund të rikthehet pas për të provuar se çfarë do të kishte ndodhur në mungesë të një ngjarjeje të caktuar. Megjithatë, analiza e skenarëve hipotetikë është një metodë e njohur në historiografi, sepse ndihmon të kuptohet pesha që ka pasur një zhvillim historik në rrjedhën e mëvonshme të ngjarjeve.

Në këtë kuptim, shtrohet pyetja: nëse demonstratat e vitit 1981 nuk do të kishin ndodhur, ndërsa synimet ekspansioniste të politikës serbe ishin të pandryshuara, cili do të ishte pozicioni i Kosovës në procesin e shpërbërjes së Jugosllavisë?

Sigurisht, askush nuk mund të japë një përgjigje përfundimtare. Megjithatë, duke u mbështetur në zhvillimet e njohura historike, mund të parashtrohen disa përfundime të arsyetuara.

Kosova do të hynte në krizën jugosllave shumë më pak e përgatitur

Nëse nuk do të kishte ndodhur viti 1981, është e arsyeshme të mendohet se Kosova do ta priste krizën e fundviteve tetëdhjetë me një ndërgjegjësim politik shumë më të ulët.

Demonstratat nuk ndryshuan menjëherë statusin juridik të Kosovës, por ato ndryshuan mënyrën se si një pjesë e madhe e shoqërisë shqiptare e kuptonte pozitën e saj politike. Ato e vunë në diskutim bindjen se autonomia e vitit 1974 përbënte një zgjidhje të mjaftueshme dhe nxitën një debat të ri mbi të ardhmen politike të Kosovës.

Pa këtë proces, ka gjasa që një pjesë e konsiderueshme e elitës dhe e opinionit publik të vazhdonte të besonte se kriza mund të zgjidhej brenda kornizës jugosllave.

Çështja e Kosovës do të kishte më pak jehonë ndërkombëtare

Në fillim të viteve tetëdhjetë, Jugosllavia gëzonte ende një reputacion të favorshëm në shumë vende perëndimore.

Represioni që pasoi demonstratat, proceset gjyqësore, burgimet masive dhe raportimet e organizatave ndërkombëtare për të drejtat e njeriut filluan të tërhiqnin vëmendjen e opinionit ndërkombëtar ndaj gjendjes në Kosovë.

Nuk mund të thuhet me siguri se, pa demonstratat, çështja e Kosovës do të kishte mbetur krejtësisht e panjohur. Megjithatë, është e arsyeshme të supozohet se ndërkombëtarizimi i saj do të ishte më i vonshëm dhe më i vështirë.

Formimi i elitës së rezistencës mund të ishte vonuar

Një nga pasojat më të rëndësishme të vitit 1981 ishte krijimi i një brezi të ri veprimtarësh politikë.

Shumë prej tyre kaluan nëpër burgje, u përndoqën ose vepruan në ilegalitet e në diasporë. Pikërisht ky brez mori pjesë më vonë në organizimet politike, në rrjetet e diasporës, në aktivitetet informuese dhe, në raste të shumta, edhe në strukturat që u përfshinë në rezistencën e viteve nëntëdhjetë.

Natyrisht, historia nuk mund të provojë se një brez i tillë nuk do të ishte formuar në rrethana të tjera. Megjithatë, ka arsye të besohet se procesi do të kishte qenë më i ngadalshëm dhe më pak i konsoliduar.

Elita politike do të përballej me një sfidë tjetër

Një skenar i mundshëm është që, pa tronditjen politike të vitit 1981, elita institucionale shqiptare të kishte vazhduar për më gjatë strategjinë e ruajtjes së autonomisë përmes kompromisit me Beogradin.

Nëse politika e centralizimit serb do të zhvillohej njësoj siç ndodhi historikisht, kjo elitë do të përballej me një sfidë shumë të madhe: si të mbronte autonominë pa pasur një shoqëri të mobilizuar politikisht dhe pa një alternativë të artikuluar qartë përtej autonomisë.

Nëse kjo strategji do të kishte pasur sukses apo jo, mbetet një çështje e hapur për debat.

Një pozitë më e pafavorshme në shpërbërjen e Jugosllavisë

Kur filloi shpërbërja e Jugosllavisë, republikat kishin institucione kushtetuese dhe status politik që u mundësoi të paraqiteshin si subjekte në proceset ndërkombëtare.

Kosova nuk e kishte këtë status.

Nëse, përveç mungesës së statusit republikan, do të mungonte edhe procesi i ndërgjegjësimit politik që nisi në vitin 1981, është e mundshme që pozita e saj në fillim të viteve nëntëdhjetë të ishte edhe më e dobët.

Kjo nuk do të thotë se aspirata për liri nuk do të shfaqej.

Por është e arsyeshme të mendohet se artikulimi politik i saj do të ishte më i vonshëm dhe organizimi shoqëror më i vështirë.

Një vend të përfundimit

Asnjë analizë hipotetike nuk mund të japë përgjigje përfundimtare.

Historia nuk mund të provojë se çfarë do të kishte ndodhur në mungesë të demonstratave të vitit 1981.

Megjithatë, ajo lejon të vlerësohet pesha e tyre në proceset që pasuan.

Duke parë zhvillimet e mëvonshme, mund të argumentohet se demonstratat e vitit 1981 nuk e krijuan krizën e Jugosllavisë dhe as projektin ekspansionist të Serbisë. Këto procese kishin shkaqe më të gjera politike, ekonomike dhe kombëtare.

Por demonstratat ndikuan në mënyrën se si shoqëria shqiptare në Kosovë u përgatit për t’u përballur me ato zhvillime.

Ato nxitën një ndërgjegjësim të ri politik, formuan një brez të tërë veprimtarësh dhe e zhvendosën debatin nga ruajtja e autonomisë drejt kërkesës për subjektivitet politik.

Prandaj, nëse synimet e politikës serbe do të kishin mbetur të njëjta edhe pa demonstratat, është e arsyeshme të mendohet se Kosova do të përballej me to nga një pozitë shumë më pak e përgatitur politikisht, organizativisht dhe shoqërisht.

Në këtë kuptim, rëndësia historike e vitit 1981 nuk qëndron vetëm te ajo që ndryshoi menjëherë.

Ajo qëndron, mbi të gjitha, te fakti se përgatiti një shoqëri për t’u përballur me sfidat që do të vinin në dekadën pasuese.

Vazhdon…