Bedri Halimi: PËRSE VAZHDON LUFTA KUNDËR VITIT 1981? VI

Pse rikthehet sot Veton Surroi në temën e vitit 1981?

Në çdo shoqëri ekzistojnë figura publike, mendimet e të cilëve kanë ndikim përtej personit që i shpreh. Për këtë arsye, kur një intelektual ose opinionbërës rikthehet pas shumë vitesh te një temë historike, rëndësi nuk ka vetëm ajo që thotë, por edhe pyetja se përse e thotë pikërisht në atë moment.

Kjo vlen edhe për debatin rreth ngjarjeve të vitit 1981.

Në vitet e fundit janë rikthyer në hapësirën publike interpretime që e paraqesin atë periudhë si një gabim politik, si një zhvillim të panevojshëm ose si një proces të manipuluar nga faktorë të ndryshëm. Këto qëndrime nuk janë krejtësisht të reja. Në forma të ndryshme ato kanë ekzistuar edhe më parë. E re është vetëm koha në të cilën po ripërsëriten.

Kjo ngre një pyetje të natyrshme.

Përse pikërisht sot?

Përse pas më shumë se katër dekadash vazhdon nevoja për ta rihapur debatin mbi legjitimitetin e demonstratave të vitit 1981?

Nëse historia tashmë ka kaluar nëpër etapa vendimtare: heqjen e autonomisë, rezistencën paqësore, luftën çlirimtare, ndërhyrjen e NATO-s dhe krijimin e shtetit të Kosovës, çfarë kërkohet të arrihet duke rivlerësuar pikërisht pikënisjen e këtij procesi?

Këto pyetje nuk shtrohen për të vënë në dyshim të drejtën e askujt për të shprehur mendimin e vet. Debati mbi historinë është i ligjshëm dhe i domosdoshëm në një shoqëri demokratike. Asnjë ngjarje historike nuk duhet të shpallet e paprekshme nga analiza.

Por po aq e ligjshme është edhe analiza e vetë interpretimeve historike.

Sepse edhe interpretimet kanë kontekstin e tyre politik, kulturor dhe biografik.

Në rastin e Veton Surroit, është e njohur se edhe më herët ai ka mbajtur qëndrime kritike ndaj disa proceseve që një pjesë e madhe e opinionit shqiptar i ka konsideruar kthesa historike. Për këtë arsye, deklarimet e tij të sotme nuk paraqesin një ndryshim rrënjësor të mendimit, por më tepër vazhdimësi të një qasjeje që ka ekzistuar prej kohësh.

Pikërisht kjo e bën më të rëndësishme analizën.

Objekti i debatit nuk është konsistenca e një individi.

Objekti i debatit është vetë qasja interpretative.

Nëse një interpretim mbështetet në tezën se demonstratat e vitit 1981 qenë të panevojshme, atëherë ai duhet të japë përgjigje për disa pyetje themelore.

Si do të kishte evoluar statusi politik i Kosovës pa vitin 1981?

A do të ishte ruajtur autonomia e vitit 1974?

A do të kishte ndryshuar politika e Beogradit ndaj Kosovës?

A do të ishte shmangur centralizimi serb?

A do të kishte marrë fund projekti politik i Sllobodan Millosheviqit vetëm pse shqiptarët nuk do të kishin protestuar?

Këto nuk janë pyetje retorike.

Janë pyetje që kërkojnë përgjigje të mbështetura në fakte.

Historia e deritanishme nuk ofron dëshmi bindëse se proceset që çuan në shpërbërjen e Jugosllavisë do të kishin marrë drejtim tjetër vetëm për shkak të mungesës së demonstratave të vitit 1981.

Përkundrazi, zhvillimet politike në federatë, ngritja e nacionalizmit serb dhe prirjet centralizuese kishin filluar shumë përpara demonstratave dhe vazhduan edhe pas tyre.

Në këtë kuptim, debati nuk është nëse dikush kishte të drejtë të mos pajtohej me demonstratat.

Natyrisht që po.

Debati është nëse një interpretim i tillë arrin të shpjegojë më mirë historinë sesa faktet që pasuan.

Një tjetër element që meriton vëmendje është mbështetja që këto interpretime marrin herë pas here edhe nga individë të tjerë, të cilët nuk kanë qenë pjesë e rezistencës politike të asaj kohe. Kjo nuk është domosdoshmërisht dëshmi e një koordinimi mes tyre. Më tepër tregon se ekziston një mënyrë e caktuar e të lexuarit të historisë, e cila e sheh çdo përplasje me rendin ekzistues si të panevojshme dhe çdo kërkesë për ndryshim rrënjësor si burim të krizës.

Kjo është një filozofi politike e njohur.

Por edhe kjo filozofi duhet të matet me rezultatet historike.

Në fund të fundit, historia nuk gjykon vetëm qëllimet.

Ajo gjykon edhe pasojat.

Nëse demonstratat e vitit 1981 u bënë pjesë e një procesi që çoi në artikulimin e kërkesës për Republikë, në konsolidimin e rezistencës politike, në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës, në çlirimin e Kosovës dhe, përfundimisht, në shtetësinë e saj, atëherë çdo interpretim që synon t’ua mohojë rëndësinë duhet të përballet me këtë vazhdimësi historike.

Prandaj, pyetja nuk është vetëm pse Veton Surroi rikthehet sot te viti 1981.

Pyetja më e rëndësishme është përse rikthehet vetë kjo narrativë.

Sepse individët mund të ndryshojnë.

Brezat mund të ndërrohen.

Por narrativat historike vazhdojnë të ndikojnë në mënyrën se si një shoqëri e kupton të kaluarën e saj.

Dhe pikërisht për këtë arsye ato duhen analizuar me qetësi, me argumente dhe me përgjegjësi shkencore, pa paragjykime, por edhe pa hequr dorë nga kërkesa themelore që çdo interpretim historik të mbështetet mbi fakte, e jo mbi përshtypje apo supozime.

Vazhdon