Prof.dr. Sabile Keçmezi – Basha: AHMET QERIQI DHE KRONIKA E QËNDRESËS SHQIPTARE

25/06/2026 Ahmet Qeriqi, Botimet, Kultura

Tema të tjera...

(Ahmet Qeriqi “BURGU” (Roman), botoi RADIO-KOSOVA E LIRË, Prishtinë, 2004)

Teksa po përgatitja një shkrim kushtuar të burgosurve politikë shqiptarë dhe po hulumtoja me kujdes të dhëna mbi burgjet famëkeqe të ish-Jugosllavisë, mendja më udhëtonte nëpër labirintet e një historie të dhimbshme, të shkruar me sakrifica, qëndresë dhe ideale të pathyeshme. Në kërkim të fakteve, dëshmive dhe kujtimeve që koha nuk ka mundur t’i zbehë, iu drejtova edhe bibliotekës sime personale, atij vendi ku librat ruhen si dëshmitarë të heshtur të epokave dhe fateve njerëzore.

Duke kaluar dorën mbi raftet e mbushura me vëllime të ndryshme, m’u kujtua se mes tyre gjendej edhe një libër i atdhetarit të shquar shqiptar Ahmet Qeriqi. Ishte një nga ato kujtime që flenë qetësisht në vetëdijen tonë derisa një çast kërkimi i zgjon sërish. E nxora librin nga vendi ku qëndronte prej kohësh dhe, ndërsa shfletoja faqet e tij, ndjeva se po prekja jo vetëm një vepër letrare e historike, por edhe një copëz të kujtesës sonë kombëtare.

Në ato faqe gjeta jehonën e zërave që kishin sfiduar burgjet, persekutimet dhe padrejtësitë, zërat e burrave dhe grave që, edhe pas grilave të errëta, kishin ruajtur të paprekur idealin e lirisë. Libri i Ahmet Qeriqit më shërbeu si një urë lidhëse mes së kaluarës dhe së tashmes, duke më rikujtuar se historia e të burgosurve politikë shqiptarë nuk është thjesht histori vuajtjesh, por edhe histori dinjiteti, qëndrese dhe besimi të palëkundur në të drejtën për liri.

Kështu, në heshtjen e bibliotekës, mes rafteve të mbushura me kujtime dhe dije, rifilloi një udhëtim i ri nëpër faqet e historisë sonë, aty ku dhimbja dhe krenaria ecin krah për krah dhe ku sakrifica e atyre që vuajtën për idealet kombëtare vazhdon të ndriçojë ndërgjegjen tonë kolektive.

E dija se vite më parë e kisha lexuar atë libër dhe se faqet e tij kishin lënë gjurmë të thella në kujtesën time. Ishte një nga ato vepra që nuk mbarojnë me leximin e fundit të faqes, por vazhdojnë të jetojnë brenda lexuesit, duke u rikthyer herë pas here si një jehonë e largët që kërkon të dëgjohet sërish. Mbaja mend se sa fort më kishte prekur rrëfimi i tij, sa shumë më kishte bërë të mendoja për fatet njerëzore, për sakrificat, për qëndresën dhe për peshën e historisë që bart një popull në rrugëtimin e tij drejt lirisë.

Tani që ndodhem në pushime, larg ritmit të zakonshëm të përditshmërisë, ndjeva se ishte koha e duhur për t’iu rikthyer edhe njëherë asaj vepre. Mes gjërave që futa në valixhe, zuri vend edhe libri “Burg” i Ahmet Qeriqit. Nuk e mora thjesht si një libër për të kaluar kohën e lirë, por si një shoqërues udhëtimi, si një dëshmi që meriton të rilexohet me qetësi, larg zhurmës dhe shpërqendrimeve të jetës së përditshme.

Ndërsa ditët e pushimit rridhnin ngadalë dhe horizonti hapej para syve me qetësinë e vet, dikush më pyeti nëse kisha marrë ndonjë libër me vete për të lexuar. Pyetja ishte e thjeshtë, por përgjigjja ime mbante brenda një botë kujtimesh dhe reflektimesh.

“Po,” iu përgjigja, “kam marrë librin “Burg” të Ahmet Qeriqit.”

Dhe teksa shqiptoja titullin e tij, mendova se nuk po flisja vetëm për një libër. Po flisja për një rrëfim që bart plagët dhe krenarinë e një kohe, për një vepër që sjell para lexuesit jo vetëm muret e ftohta të qelive, por edhe forcën e shpirtit njerëzor që nuk dorëzohet përballë padrejtësisë. Po flisja për një histori ku vuajtja shndërrohet në dëshmi, ku sakrifica bëhet kujtesë dhe ku fjala e shkruar fiton fuqinë për t’i mbijetuar kohës.

Mikja ime buzëqeshi lehtë dhe, me një dozë habie të përzier me humor, më tha: “Po edhe në pushime ti me burgje dhe me të burgosur?”

Qesha edhe unë, por brenda vetes ndjeva një lloj dhembshurie për mënyrën se si ajo e perceptonte këtë temë. M’u dhimbs, jo për atë që tha, por sepse mendoi se librat që flasin për burgjet, për vuajtjet dhe për të burgosurit politikë janë një barrë e rëndë që e lodh shpirtin e njeriut. Ajo mendoi se unë po merrja me vete në pushime dhimbjen, errësirën dhe peshën e historisë.

Por e vërteta ishte krejt ndryshe.

Këto lexime nuk më sjellin lodhje. Nuk më rëndojnë mendjen dhe as nuk ma zbehin gëzimin e ditëve të qeta. Përkundrazi, sa herë që lexoj për ata burra e gra që sakrifikuan rininë, lirinë dhe jetën e tyre për ideale më të mëdha se vetja, ndiej një krenari të thellë dhe një kënaqësi shpirtërore që vështirë mund të përshkruhet me fjalë.

Sepse unë nuk lexoj vetëm për burgjet. Unë lexoj për qëndresën që lindi brenda mureve të tyre. Nuk lexoj vetëm për hekurat dhe drynat, por për forcën e karakterit që asnjë dry nuk arriti ta mbyllte. Nuk lexoj vetëm për vuajtjen, por për dinjitetin njerëzor që mbijetoi përballë çdo padrejtësie.

Burgu dhe qëndresa

Për shumë njerëz, burgu është simbol i errësirës. Për mua, kur bëhet fjalë për të burgosurit politikë shqiptarë, ai është edhe simbol i një drite që nuk u shua kurrë. Është vendi ku shumë idealistë u përpoqën të thyheshin, por dolën edhe më të fortë në kujtesën e kombit. Është historia e njerëzve që humbën vite të tëra nga jeta e tyre, por nuk humbën kurrë besimin tek liria dhe tek e drejta.

Prandaj, sa herë që hap libra të tillë, nuk ndiej trishtim. Ndiej respekt. Ndiej mirënjohje. Ndiej krenari që i përkas një kombi që ka nxjerrë bij e bija të gatshëm të përballen me vuajtjen për hir të idealeve kombëtare dhe njerëzore.

Dhe ndërsa të tjerët në pushime kërkojnë qetësinë në valët e detit, në hijen e pemëve apo në perëndimet e arta të diellit, unë shpesh e gjej atë edhe në faqet e këtyre librave. Sepse aty takoj histori të vërteta, fate njerëzore dhe dëshmi sakrifice që më bëjnë ta vlerësoj më shumë lirinë që gëzojmë sot.

Kjo është arsyeja pse librat për burgjet dhe të burgosurit politikë nuk më lodhin. Ata më pasurojnë shpirtërisht. Më kujtojnë se liria nuk është dhuratë e rastësisë, por fryt i mundimeve, vuajtjeve dhe sakrificave të panumërta të atyre që, edhe kur u privuan nga liria fizike, mbetën të lirë në mendje, në zemër dhe në idealet e tyre.

Pa përkushtimin, guximin dhe sakrificën e atyre burrave e grave, historia jonë do të kishte marrë ndoshta një drejtim krejt tjetër. Po të mos kishin qenë ata që sfiduan frikën, burgjet, përndjekjet dhe çdo formë shtypjeje, ne sot ndoshta nuk do ta jetonim lirinë si një realitet të përditshëm. Do të vazhdonim të mbijetonim në hijen e robërisë, të mësuar me heshtjen e imponuar, me nënshtrimin dhe me mungesën e të drejtës për të qenë zot të fatit tonë.

Kur mendoj për ta, më duket sikur shoh njerëz që ecën kundër rrjedhës së kohës, duke mbajtur mbi supe barrën e një ëndrre kolektive. Ata nuk luftuan për privilegje personale, as për lavdi kalimtare. Luftuan që brezat që do të vinin pas tyre të mos e njihnin robërinë si fat, por lirinë si të drejtë. Sakrifica e tyre nuk ishte thjesht një akt qëndrese; ishte një akt besimi në të ardhmen, një betim i heshtur se kombi duhej të jetonte me dinjitet dhe jo me zinxhirë.

Megjithatë, edhe sot, kur vitet kanë kaluar dhe shumë plagë historike janë mbuluar nga pluhuri i kohës, shpesh hasim njerëz që e shohin rezistencën shqiptare me një lloj mospërfilljeje, sikur ajo të ketë qenë e tepërt, e bezdisshme apo e panevojshme. Disa e gjykojnë të kaluarën nga rehatia e së tashmes, duke harruar se liria që gëzojmë nuk lindi vetvetiu dhe as nuk erdhi si dhuratë nga qielli.

Është e lehtë të flasësh për durim kur nuk ke provuar robërinë. Është e lehtë të kërkosh heshtje kur nuk ke dëgjuar britmën e padrejtësisë. Por historia e kombeve nuk është shkruar nga ata që u pajtuan me nënshtrimin, ajo është shkruar nga ata që guxuan të thonë “jo”, edhe kur çmimi i kësaj fjale ishte burgu, internimi apo jeta vetë.

Rezistenca shqiptare, në rrethanat më të vështira dhe shpesh në kushte krejtësisht të pabarabarta, nuk ishte shprehje e kokëfortësisë së verbër. Ajo ishte shprehje e një nevoje të thellë njerëzore për dinjitet, për identitet dhe për liri. Ishte zëri i një populli që refuzonte të zhdukej në heshtje dhe që kërkonte të drejtën për të ekzistuar me emrin, gjuhën dhe historinë e vet.

Prandaj, kur lexoj për ata që rezistuan, nuk shoh thjesht episode të së kaluarës. Shoh themelet mbi të cilat është ngritur e sotmja jonë. Dhe sa herë që dikush e konsideron atë rezistencë si të bezdisshme apo të panevojshme, më kujtohet se liria shpesh është aq e çmuar saqë, pasi fitohet, njerëzit harrojnë rrugën e gjatë dhe të dhimbshme që është përshkuar për ta arritur atë.

Por kujtesa historike na fton të mos harrojmë. Na kujton se pas çdo dite të lirë që jetojmë, qëndrojnë hijet fisnike të atyre burrave dhe grave që nuk pranuan të jetonin në gjunjë. Dhe pikërisht për këtë arsye, sakrifica e tyre nuk duhet parë si një histori e largët, por si një dritë që vazhdon të ndriçojë ndërgjegjen tonë kombëtare.

Me një kënaqësi të veçantë, pothuajse me një përkushtim të heshtur ndaj çdo faqeje dhe çdo rrëfimi që mbartte, gjatë gjithë këtyre ditëve lexova pa ndërprerje librin “Burgu”. Ishte një lexim që nuk të lejonte të ndaleshe lehtë, sepse çdo kapitull të ftonte të hyje më thellë në botën e vuajtjeve, sfidave dhe qëndresës njerëzore. Faqet e tij nuk ishin thjesht rreshta të shkruar me fjalë, ato ishin dëshmi të gjalla të një kohe të rëndë, të një përvoje që pak njerëz mund ta përfytyrojnë në tërësinë e saj.

Dhe sot, (20 qershor, 2026),pasi e përfundova librin, e kam të vështirë të them se cila pjesë ishte më e tmerrshme dhe cila më e rëndë. Çdo ngjarje, çdo episod, çdo kujtim mbante mbi vete një barrë dhimbjeje që të prekte thellë. Në njërën faqe të trondiste padrejtësia, në tjetrën vetmia, ndërsa më tej sakrifica dhe mungesa e njerëzve më të dashur. Dukej sikur pesha e vuajtjes ishte e shpërndarë në të gjithë librin dhe nuk mund të veçohej në një kapitull të vetëm.

Historia e një brezi

Burgu, si nocion, është një fjalë që të gjithë e njohim. E dëgjojmë, e lexojmë, e përmendim shpesh dhe mendojmë se dimë çfarë përfaqëson. Por në të vërtetë, fjala “burg” mbetet vetëm një nocion derisa njeriu të përpiqet të kuptojë se çfarë do të thotë ta jetosh atë realitet. Të hysh brenda mureve të tij të ftohta, të mbyllesh pas dyerve të hekurt, të shohësh ditët, muajt dhe vitet duke kaluar ngadalë, ndërsa jeta jashtë vazhdon rrjedhën e saj pa ty.

Sa e rëndë duhet të jetë të largohesh me forcë nga shtëpia dhe të lësh pas fëmijët që rriten pa praninë tënde, gruan që pret me ankth e shpresë, prindërit që plaken duke numëruar ditët dhe netët e mungesës, miqtë dhe të afërmit që mbajnë gjallë kujtimin tënd. Nuk është vetëm privim i lirisë fizike, është një shkëputje e dhimbshme nga çdo gjë që e bën jetën të dashur dhe të vlefshme.

Në fund të fundit, burgu nuk e mbyll vetëm trupin e njeriut. Ai përpiqet të godasë shpirtin, kujtimet, ëndrrat dhe lidhjet më të shenjta familjare. Pikërisht aty qëndron tragjedia e tij më e madhe. Dhe pikërisht këtë tragjedi autori i librit e ka përjetuar në mënyrën më të ashpër dhe më të pamëshirshme.

Teksa lexoja rrëfimin e tij, nuk mund të mos mendoja se përpara meje nuk ishte vetëm historia e një individi, por historia e një brezi të tërë njerëzish që paguan një çmim të jashtëzakonshëm për bindjet dhe idealet e tyre. Në faqet e librit ndjehet jo vetëm dhimbja e autorit, por edhe jehona e qindra e mijëra fateve që u përballën me të njëjtin realitet të zymtë.

Megjithatë, mes gjithë asaj errësire, libri përcjell edhe një mesazh të fuqishëm qëndrese. Sepse, pavarësisht viteve të humbura pas hekurave, pavarësisht ndarjes së gjatë nga më të dashurit, pavarësisht përpjekjeve për ta thyer shpirtin e njeriut, mbetet e gjallë forca e karakterit, dinjiteti dhe besimi se liria është një vlerë për të cilën ia vlen të sakrifikosh.

Prandaj, kur mbylla faqen e fundit të “Burgut”, nuk ndjeva vetëm trishtim. Ndjeva respekt të thellë për autorin dhe për të gjithë ata që kanë kaluar nëpër sprova të ngjashme. Ndjeva mirënjohje për ata që, edhe në momentet më të errëta të jetës së tyre, gjetën forcën të mos dorëzoheshin. Dhe mbi të gjitha, ndjeva se ky nuk është thjesht një libër për burgun, por një libër për njeriun, për qëndresën, për sakrificën dhe për lirinë që fiton kuptim të vërtetë vetëm kur rrezikon ta humbësh.

Tani që kam mbyllur faqen e fundit të librit dhe jam ulur përballë laptopit për të shkruar, e gjej veten të pushtuar nga një ndjenjë e çuditshme hezitimi. Jo sepse më mungojnë fjalët, por sepse ndiej se ato janë shumë të vogla përballë asaj që ka lënë gjurmë në shpirtin tim.

Kam një dilemë të thellë: a do të mundem vallë të shpreh me besnikëri gjithçka që ndiej? A do të arrijnë fjalët e mia të bartin peshën e emocioneve që më kanë shoqëruar gjatë leximit? A do të mund ta përkthej në gjuhën e shkruar atë drithërimë të brendshme që më ka pushtuar herë pas here, ndërsa përjetoja përmes rrëfimit dhimbjen, qëndresën dhe sakrificën e atyre njerëzve?

Sepse ka çaste kur zemra ndien më shumë sesa gjuha mund të thotë. Ka përjetime që nuk banojnë në fjalorë, por në heshtjet e gjata të shpirtit. Dhe pikërisht aty gjendem tani, mes dëshirës për të folur dhe pamundësisë për të gjetur fjalën e duhur që do ta përmblidhte tërë atë botë ndjenjash.

Sa më shumë përpiqem të shkruaj, aq më tepër e kuptoj se disa histori nuk lexohen vetëm me sy. Ato lexohen me ndërgjegje, me kujtesë dhe me zemër. Ato depërtojnë thellë në qenien e njeriut dhe lënë pas një jehonë që vazhdon të dëgjohet edhe pasi libri është mbyllur.

Prandaj kam frikë se mos fjalët e mia mbeten të varfra përballë madhështisë së asaj që kam përjetuar si lexuese. Kam frikë se mos nuk arrij ta përcjell atë respekt të thellë, atë dhembje njerëzore dhe atë krenari që më ka shoqëruar gjatë gjithë kohës. Sepse ajo që ndiej nuk është thjesht një mendim për një libër, është një përjetim i brendshëm që më ka prekur në shtresat më të ndjeshme të shpirtit.

Megjithatë, ndoshta vetë kjo dilemë është dëshmia më e sinqertë e ndikimit që ka pasur libri tek unë. Sepse vetëm veprat që na prekin thellë na lënë pa fjalë. Vetëm rrëfimet e mëdha na bëjnë të dyshojmë në aftësinë tonë për t’i përshkruar. Dhe vetëm historitë që prekin zemrën na vendosin përballë sfidës së madhe për të gjetur fjalë të denja për emocionet që zgjojnë.

Kështu, ndërsa përpiqem të shkruaj, nuk jam e sigurt nëse do të arrij të them gjithçka që ndiej. Por e di se çdo fjalë që do të hedh në letër do të vijë nga një vend i sinqertë i shpirtit, nga ai vend ku takohen kujtesa, emocioni dhe respekti për njerëzit dhe historitë që meritojnë të mos harrohen kurrë.

E shpesh pyes veten: për çfarë të shkruaj më parë? Për bunkerin e ngushtë e të errët që për një kohë u bë strehë e autorit, një copë tokë e fshehur nga sytë e pushtetit, ku fryma e lirisë përpiqej të mbijetonte mes rrezikut dhe pasigurisë së përhershme? Apo për çastin e rëndë të dorëzimit të dhunshëm, kur duart e forcës brutale e shkëputën nga bota e tij dhe e hodhën në rrugën e gjatë të vuajtjeve, drejt qelive të burgut dhe hetuesive famëkeqe?

Ndoshta duhet të shkruaj për netët e pafundme të hetuesisë. Për ato net që nuk njihnin gjumë, as qetësi, as mëshirë. Për orët e gjata kur dhuna fizike dhe psikologjike përpiqeshin ta thyenin njeriun, ta gjunjëzonin karakterin e tij dhe ta detyronin të hiqte dorë nga bindjet dhe idealet për të cilat kishte sakrifikuar gjithçka.

Mendoj për ato korridore të ftohta, për ato mure që kanë dëgjuar britma dhimbjeje dhe heshtje që flisnin më shumë se çdo fjalë. Mendoj për netët kur goditjet nuk pushonin, kur lodhja e trupit dhe e shpirtit arrinte kufijtë e saj më të skajshëm, por kur megjithatë brenda njeriut mbetej e gjallë një forcë e padukshme, një bindje që nuk mund të mposhtej me grushte, kërcënime apo pranga.

Dhe sa më shumë reflektoj mbi këto rrëfime, aq më tepër kuptoj se edhe kjo ishte luftë. Ndoshta jo ajo luftë që zhvillohet në male, në fronte apo në beteja të hapura. Ishte një luftë e heshtur, por po aq e ashpër. Një luftë që zhvillohej çdo ditë në qelitë e errëta, në dhomat e hetuesisë, në vetminë e burgut dhe në përballjen e pandërprerë mes njeriut dhe shtypjes.

Ishte lufta e shpirtit kundër frikës. Lufta e dinjitetit kundër poshtërimit. Lufta e së vërtetës kundër dhunës. Lufta e njeriut që, edhe kur i merrej liria fizike, refuzonte të dorëzonte lirinë e mendimit dhe të ndërgjegjes.

Patriotët tanë të mëdhenj nuk luftuan vetëm me armë në dorë. Shumë prej tyre luftuan me heshtjen e tyre krenare përballë torturës, me qëndresën e tyre përballë padrejtësisë dhe me gatishmërinë për të vuajtur pa e tradhtuar idealin. Çdo ditë e kaluar në burg, çdo natë e kaluar nën hetime, çdo plagë e marrë nga dhuna ishte një betejë më vete, një akt rezistence që nuk shkruhej në faqet e gazetave, por që mbetej i gdhendur në historinë e kombit.

Prandaj, kur lexoj këto rrëfime, nuk shoh vetëm vuajtje. Shoh heroizëm. Shoh njerëz që përballuan ferrin tokësor pa humbur besimin në atë që e konsideronin të drejtë. Shoh një brez burrash e grash që e kuptuan se liria nuk mbrohet vetëm në fushëbetejë, por edhe në qelitë e errëta ku njeriu përballet me sprovat më të rënda të jetës së tij.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron madhështia e tyre. Sepse ata fituan një luftë që nuk zhvillohej vetëm kundër një pushteti, por edhe kundër frikës, dëshpërimit dhe dhimbjes. Një luftë të heshtur, të përditshme dhe shpesh të padukshme, por që mbetet ndër kapitujt më fisnikë të historisë sonë kombëtare.

Burgjet e ish-Jugosllavisë për shqiptarët nuk ishin thjesht institucione ndëshkimi, as vende ku njerëzit privoheshin vetëm nga liria e lëvizjes. Ato përbënin një kapitull më vete në historinë e vuajtjeve dhe qëndresës sonë kombëtare. Ishin hapësira të mbushura me dhimbje, me pritje të gjata, me mall për familjen dhe me përpjekje të vazhdueshme për ta thyer shpirtin e njeriut. Për shumë shqiptarë, rruga drejt burgut nuk ishte thjesht një rrugë drejt qelisë, por drejt një bote ku çdo ditë bëhej provë e karakterit, e durimit dhe e besimit në idealet për të cilat kishin sakrifikuar.

Në kujtesën kolektive të shqiptarëve, burgjet jugosllave mbeten si simbole të një periudhe të errët, ku shumë njerëz u dënuan jo për krime, por për bindjet e tyre, për dashurinë ndaj kombit, për fjalën e lirë ose për ëndrrën e një të ardhmeje më të drejtë. Muret e tyre të ftohta kanë dëgjuar histori që rrallë mund të tregohen pa dridhje në zë. Ato kanë qenë dëshmitare të fateve të ndërprera, të rinisë të humbura dhe të familjeve që jetuan për vite të tëra mes shpresës dhe ankthit.

Hetuesia

Por, megjithëse vetë burgu ishte i rëndë, ekzistonte një pjesë edhe më e errët, edhe më e frikshme, që shumë ish-të burgosur e kujtojnë si periudhën më të vështirë të jetës së tyre: hetuesia.

Hetuesia ishte porta e parë e ferrit. Ishte ai vend ku njeriu përballej jo vetëm me humbjen e lirisë, por edhe me përpjekjen sistematike për t’ia thyer vullnetin. Në qelitë e hetuesisë nuk zhvillohej vetëm një proces juridik, aty zhvillohej një betejë e heshtur mes pushtetit dhe ndërgjegjes së njeriut. Ishte një përballje e gjatë, e lodhshme dhe shpesh çnjerëzore, ku synimi nuk ishte vetëm marrja e një dëshmie, por nënshtrimi i plotë i individit.

Për shumë shqiptarë, netët e hetuesisë ishin më të gjata se vitet e burgut. Ato net mbusheshin me pasiguri, me frikën e së nesërmes, me pyetje pa fund, me presione dhe me përpjekje të vazhdueshme për ta rrënuar forcën morale të të arrestuarit. Ora humbte kuptimin, dita dhe nata përziheshin me njëra-tjetrën dhe njeriu mbetej vetëm përballë një makinerie që kërkonte ta thyente.

Dhe megjithatë, pikërisht në ato kushte lindnin edhe shembujt më të jashtëzakonshëm të qëndresës. Sepse sa më e madhe ishte dhuna, aq më e dukshme bëhej forca e atyre që nuk dorëzoheshin. Sa më të errëta bëheshin qelitë, aq më shumë shkëlqente dinjiteti i njerëzve që refuzonin të mohonin bindjet e tyre.

Prandaj, kur flasim për burgjet jugosllave, nuk flasim vetëm për ndërtesa me mure të larta dhe dyer të hekurt. Flasim për një histori të tërë sakrifice, për një periudhë ku shumë shqiptarë u përballën me sprovat më të rënda që mund të përjetojë njeriu. E në atë histori, hetuesia mbetet kapitulli më i zymtë, më i dhimbshëm dhe njëkohësisht më domethënës, sepse aty provohej jo vetëm trupi i njeriut, por edhe forca e shpirtit të tij.

Në mënyrë paradoksale, për shumë të burgosur politikë, procesi gjyqësor, ndonëse ishte pjesë e të njëjtit mekanizëm represiv që i kishte sjellë deri aty, shpesh perceptohej si një lloj lehtësimi pas ferrit të hetuesisë. Jo sepse gjykata sillte domosdoshmërisht drejtësi, as sepse vendimet e saj ishin të drejta apo të paanshme, por sepse për të burgosurin ajo shënonte fundin e një periudhe edhe më të rëndë, më të errët dhe më të dhimbshme.

Pas netëve të gjata të marrjeve në pyetje, pas presioneve të pandërprera, pas ankthit që përsëritej ditë pas dite, ardhja e procesit gjyqësor ngjante si një prag i ri, ku së paku ndalej një pjesë e asaj torture të vazhdueshme. Për të burgosurin, i cili kishte kaluar muaj të tërë nën hijen e hetuesisë, çdo ndryshim i gjendjes krijonte ndjesinë e një frymëmarrjeje më të lirë, sado e vogël të ishte ajo.

Ishte sikur njeriu, pas një stuhie të gjatë e të pamëshirshme, të arrinte më në fund në një breg, edhe pse e dinte se përpara e prisnin vite të tëra burgimi. Të paktën deri diku ndërpriteshin rrahjet e përditshme, zbuteshin presionet e drejtpërdrejta fizike dhe venitej ai terror i pandërprerë psikologjik që kishte për qëllim ta rrënonte shpirtërisht.

Hetuesia ishte një luftë e vazhdueshme me pasigurinë. Çdo trokitje dere, çdo hap në korridor, çdo thirrje e papritur mund të sillte një tjetër natë mundimesh. Ndërsa me fillimin e procesit gjyqësor, pavarësisht padrejtësive që e shoqëronin, të burgosurit të paktën fillonin të kuptonin fatin që i priste. Dënimi mund të ishte i rëndë, madje shumë i rëndë, por pasiguria e përhershme fillonte të zëvendësohej nga një realitet i njohur.

Në ato rrethana të vështira, edhe gjërat më të vogla fitonin peshë të madhe. Një ditë pa dhunë, një natë pa britma hetuesish, një moment qetësie në qeli, mund të perceptohej si një fitore e vogël e shpirtit njerëzor mbi makthin e përditshëm. Për dikë që kishte përjetuar muaj të tërë poshtërime dhe presione, vetë ndërprerja e tyre përbënte një lloj çlirimi të pjesshëm.

Megjithatë, kjo nuk e zbehte tragjedinë e asaj që kishte ndodhur. Procesi gjyqësor nuk i fshinte plagët e hetuesisë. Nuk mund t’i zhdukte netët pa gjumë, kujtimet e dhunës apo dhimbjen e akumuluar në shpirt. Por ai shënonte fundin e një kapitulli veçanërisht të errët dhe fillimin e një faze tjetër, ku i burgosuri, sado i dënuar dhe i privuar nga liria, përpiqej të rindërtonte forcën e tij të brendshme.

Prandaj shumë ish-të burgosur politikë e kujtojnë procesin gjyqësor jo si triumf të drejtësisë, por si fundin e një kalvari të tmerrshëm hetuesie. Ishte momenti kur dhuna e hapur dhe tortura psikologjike humbnin një pjesë të fuqisë së tyre, duke i lënë vend një tjetër beteje: asaj të mbijetesës, të durimit dhe të ruajtjes së dinjitetit njerëzor brenda mureve të burgut.

Në rrëfimin e atdhetarit Ahmet Qeriqit, dhimbja kishte shumë fytyra. Ishte dhimbja e burgut, e izolimit, e ndarjes nga familja, e viteve të humbura pas hekurave. Por mbi të gjitha, ekzistonte një plagë që dukej më e thellë se çdo tjetër, një plagë që koha vështirë mund ta shëronte: mos qëndrueshmëria, dobësimi para hetuesit, tradhtia ndaj shokëve e shumëçka tjetër.

Autori mund të falte shumëçka. Mund të kuptonte dobësitë njerëzore, mund të duronte vuajtjet që i kishin shkaktuar, madje mund të përballonte me dinjitet edhe padrejtësitë më të mëdha. Por një gjë nuk arrinte ta pranonte kurrë: bashkëpunimin e vetë njerëzve të robëruar me pushtuesin dhe me mekanizmat e shtypjes. Për të, kjo nuk ishte thjesht një zgjedhje e gabuar, ishte një plagë morale që rëndonte mbi ndërgjegjen e një kombi.

Nuk ishte urrejtja ajo që e udhëhiqte. Nuk kërkonte hakmarrje dhe as nuk ushqente dëshirën për t’u kthyer të njëjtën dhimbje atyre që i kishin bërë keq. Shpirti i tij dukej më i madh se hakmarrja. Por ajo që nuk mund ta fshihte ishte përbuzja e thellë ndaj atyre që, në kohë sprovash, kishin zgjedhur të viheshin në shërbim të padrejtësisë dhe të shtypjes.

Ai i shihte si njerëz që kishin humbur diçka më të vlefshme se liria fizike: kishin humbur dinjitetin. Sepse, sipas tij, burgu mund t’i mbyllte duart dhe këmbët e njeriut, por askush nuk mund ta detyronte të shiste ndërgjegjen e vet pa pëlqimin e tij. Dhe pikërisht aty qëndronte dallimi mes atyre që qëndruan të pathyer dhe atyre që pranuan të bëheshin pjesë e makinerisë së shtypjes.

Në faqet e kujtimeve të tij kalojnë figura të shumta: hetues që përpiqeshin të thyenin vullnetin e të burgosurve, gardianë që zbatonin urdhra pa mëshirë, policë që ushtronin forcën e pushtetit mbi të pambrojturit, gjykatës që shpallnin vendime të parapërcaktuara dhe shumë të tjerë që, në mënyra të ndryshme, ishin bërë pjesë e një sistemi që mbështetej mbi frikën dhe nënshtrimin.

Por ajo që e lëndonte më shumë autorin nuk ishte vetëm veprimi i tyre. Ishte fakti se shumë prej tyre ishin bij të të njëjtit popull, flisnin të njëjtën gjuhë, ndanin të njëjtën histori dhe megjithatë kishin zgjedhur të qëndronin në anën e pushtetit kundër njerëzve të tyre. Kjo ishte tragjedia që e rëndonte më shumë se vetë prangat.

Në sytë e autorit, njeriu mund të rrëzohej fizikisht, mund të burgosej, mund të vuante, por nuk duhej të lejonte kurrë që t’i burgosej ndërgjegjja. Dhe kur dikush e bënte këtë me dëshirë, duke u shndërruar në vegël të shtypjes së të tjerëve, ai humbiste respektin e tij në mënyrë të pakthyeshme.

Prandaj, në rrëfimin e tij nuk gjejmë thirrje për hakmarrje. Gjejmë diçka tjetër, ndoshta edhe më të fuqishme: gjykimin moral të një njeriu që kishte kaluar nëpër sprova të jashtëzakonshme dhe që e konsideronte tradhtinë si njollën më të rëndë që mund të bjerë mbi karakterin e njeriut. Për të, dhuna e armikut ishte e pritshme, por bashkëpunimi me të mbetej një plagë e hidhur, një zhgënjim i thellë dhe një kujtesë e dhimbshme se jo të gjithë arrijnë të qëndrojnë në lartësinë e kohës kur historia i vë në provë.

Dhe pikërisht për këtë arsye, mes gjithë vuajtjeve të burgut, autori duket se ruan një respekt të pafund për ata që qëndruan besnikë ndaj idealeve të tyre, ndërsa për ata që zgjodhën rrugën e nënshtrimit dhe të bashkëpunimit me shtypësin, ai rezervon vetëm heshtjen e ftohtë të përbuzjes dhe gjykimin e pamëshirshëm të ndërgjegjes historike.

Malli dhe dhimbja për fëmijët

Dhembja më e madhe e tij nuk vinte nga goditjet, as nga muret e ftohta të birucave, as nga errësira e rëndë e netëve që nuk mbaronin kurrë. Plaga më e thellë që i rrinte hapur brenda shpirtit ishin fëmijët. Ishin ata, qenie të brishta dhe të pafajshme, që mbeteshin jashtë atyre mureve të heshtura, larg babait të tyre, larg përqafimit, larg zërit që duhej t’u jepte siguri.

Në netët e vona, kur qelia e pistë mbështillej nga një heshtje e rëndë dhe gjumi nuk vinte, mendja e tij nuk gjente pushim. Trupi ishte i lodhur nga vuajtjet, por mendimet nuk i nënshtroheshin dot burgut. Ato iknin përtej hekurave, përtej mureve, përtej largësive, duke u kthyer te fytyrat e fëmijëve të tij.

I shihte në mendje si në një ëndërr të dhimbshme: të vegjël, të pafajshëm, duke u rritur pa praninë e tij, duke kërkuar një baba që mungonte fizikisht, por që jetonte i gjallë në kujtesën dhe mallin e tyre. Dhe pikërisht kjo mungesë e tij, kjo zbrazëti në jetën e tyre, bëhej ndoshta dhimbja më e madhe që mund t’i shkaktohej një njeriu.

As grushtet e hetuesve, as fjalët poshtëruese, as presioni i përditshëm nuk kishin forcën e asaj që ndiente kur mendonte për fëmijët e tij. Sepse dhuna fizike godiste trupin, por mendimi për ta godiste shpirtin. Ishte një dhembje e heshtur, që nuk shihej nga askush, por që e shoqëronte pa pushim, si një hije e pandashme brenda qelisë.

Në ato çaste, biruca e errët nuk ishte më thjesht një hapësirë ndëshkimi, por shndërrohej në një vend ku kujtimet dhe malli përziheshin me realitetin e hidhur. Muret dukej sikur ngushtoheshin edhe më shumë, jo nga hekuri, por nga pesha e mendimeve që nuk mund të ndaleshin.

Dhe megjithatë, edhe në atë dhimbje të thellë, kishte diçka njerëzore dhe të pathyeshme. Sepse dashuria për fëmijët, sado e plagosur, nuk shuhej. Ajo bëhej forcë dhe kujtim njëkohësisht, një lidhje e padukshme që e mbante të lidhur me jetën përtej burgut.

Kështu, në heshtjen e netëve të gjata, kur gjithçka tjetër dukej e humbur, mbetej vetëm kjo ndjenjë e fortë: një baba i mbyllur në errësirë që jetonte me dritën e fëmijëve të tij në mendje, edhe pse ajo dritë i dhembte më shumë se çdo goditje tjetër që kishte përjetuar.

Në fund të të gjitha vuajtjeve, pas netëve të gjata të hetuesisë, pas birucave të ftohta dhe pas ditëve të pafundme të burgut, ai gjen një lloj pajtimi të heshtur me fatin e tij. Nuk ishte një pajtim i lehtë, as dorëzim i shpirtit përballë dhimbjes, por një pranim i brendshëm që i jepte kuptim gjithë asaj që kishte kaluar dhe po përjetonte.

Në thellësi të mendjes së tij, përtej lodhjes fizike dhe plagëve të padukshme të shpirtit, qëndronte një arsye e vetme që e mbante gjallë: fëmijët, e ardhmja e tyre, dhe ëndrra që ata një ditë të mos e njihnin zinxhirin e robërisë. Ai e përfytyronte jetën e tyre jo të lidhur me frikën dhe padrejtësinë, por me lirinë dhe dinjitetin, me mundësinë për të ecur drejt së ardhmes pa hijen e së kaluarës që rëndonte mbi supet e tij.

Dhe pikërisht për këtë arsye, çdo vuajtje merrte një kuptim tjetër në ndërgjegjen e tij. Ajo që për shumëkënd do të ishte thjesht torturë e pakuptimtë, për të shndërrohej në një sakrificë të vetëdijshme. Çdo ditë e kaluar në burg, çdo natë e kaluar në vetmi, çdo dhimbje e përballuar në heshtje, bëhej pjesë e një qëllimi më të madh se vetja.

Ai nuk e shihte më jetën e tij si një histori individuale vuajtjeje, por si një hallkë në një zinxhir më të gjatë përpjekjesh dhe sakrificash. E kuptonte se ajo që po përjetonte nuk ishte thjesht fat personal, por pjesë e një rruge të vështirë drejt një të ardhmeje më të drejtë për të tjerët.

Dhe kështu, në heshtjen e mendimeve të tij, lindi një pajtim i thellë me fatin. Jo sepse dhimbja ishte më e vogël, por sepse ajo kishte fituar kuptim. Ai pranonte se gjithçka që kishte kaluar, gjithçka që po përballonte, bëhej për një arsye që e tejkalonte jetën e tij individuale.

Në këtë mënyrë, vuajtja nuk ishte më vetëm vuajtje. Ajo shndërrohej në sakrificë. Dhe sakrifica, në mendjen e tij, ishte çmimi i një ëndrre më të madhe: që fëmijët e tij, dhe brezat që do të vinin pas tyre, të jetonin një ditë të lirë, me dinjitet të plotë, pa frikë dhe pa robëri.

Në atë pajtim të heshtur me fatin, ai nuk e humbte veten, përkundrazi, e gjente atë në një formë më të thellë. Sepse vetëm kur njeriu e lidh dhimbjen e vet me një kuptim më të madh, ai arrin ta shndërrojë vuajtjen në qëndresë dhe qëndresën në shpresë.

Biografia e një atdhetari të pa kompromisë

Libri “Burgu” shfaqet si një rrëfim i thellë biografik, i ndërtuar mbi përvojën e drejtpërdrejtë të vetë autorit, dhe pikërisht për këtë arsye ai mbart një forcë të veçantë emocionale dhe historike. Çdo faqe e tij është e ngarkuar me kujtime të gjalla, me dhimbje të përjetuara në lëkurë dhe në shpirt, me sprova që nuk mbeten vetëm si rrëfim letrar, por si dëshmi e një realiteti të ashpër që ka lënë gjurmë të pashlyeshme.

Është e dhimbshme, pothuajse tronditëse, kur lexuesi ndalet dhe kupton se pas këtyre faqeve qëndron një njeri i vërtetë: një njeri trim, i dinjitetshëm, i urtë në shpirt dhe mbi të gjitha një atdhetar i madh, i cili ka kaluar nëpër katrahura që tejkalojnë kufijtë e përfytyrimit të zakonshëm. Është e rëndë të mendosh se një jetë e tillë, e përkushtuar ndaj idealeve dhe dashurisë për atdheun, është përballur me burgje, hetuesi, izolim dhe vuajtje të pafundme.

Megjithatë, brenda kësaj dhimbjeje të madhe, lind edhe një ndjenjë krenarie. Sepse autori nuk e paraqet veten si viktimë të thyer nga rrethanat, por si një njeri që i jep kuptim vuajtjes së tij përmes një bindjeje të thellë dhe të palëkundur. Ai e arsyeton çdo dhimbje, çdo sakrificë, çdo natë të kaluar në errësirë, me idenë se ajo kishte një qëllim më të lartë: ardhjen e lirisë.

Në vizionin e tij, vuajtja nuk është e kotë. Ajo është pjesë e një rruge të gjatë historike që çon drejt një qëllimi të madh kombëtar. Ai beson se një ditë liria do të vijë, se Kosova do të jetë shtet i lirë dhe sovran, dhe se sakrificat e sotme do të shndërrohen në themele të forta të së ardhmes. Kjo bindje e thellë i jep forcë edhe në momentet më të errëta të jetës së tij.

Në këtë frymë, libri nuk mbetet vetëm një rrëfim i dhimbjes personale, por shndërrohet në një testament shprese dhe angazhimi historik. Dhe mbi të gjitha, libri përcjell një thirrje të heshtur, por të fuqishme: që kjo histori të mos harrohet, që sakrificat të mos zbehen me kohën, dhe që brezat që do të vijnë ta kuptojnë se liria që gëzojnë sot është fryt i një rruge të gjatë dhe të dhimbshme. Prandaj, detyra e tyre nuk është vetëm ta gëzojnë këtë liri, por edhe ta ruajnë, ta mbrojnë dhe ta forcojnë, në mënyrë që ajo të mbetet e gjallë për të ardhmen.

Atdhetari Ahmet Qeriqi ishte ndër ata njerëz të rrallë që e lidhën jetën e tyre me një ideal të vetëm dhe të pandryshueshëm: lirinë dhe shtetin e Kosovës. Ai nuk e pa këtë ideal si një ëndërr të largët apo si një dëshirë të zakonshme, por si një mision jetësor, për të cilin ia vlente çdo sakrificë, çdo përpjekje dhe çdo vuajtje.

Në rrjedhën e gjatë të kohës, përkushtimi i tij nuk mbeti vetëm në fjalë apo në bindje të brendshme. Ai u shndërrua në veprim, në rezistencë të vazhdueshme dhe në qëndresë të palëkundur përballë një sistemi që për shumë vite u përpoq ta shuante zërin e lirisë. Rruga e tij nuk ishte e lehtë dhe as e qetë; ishte një rrugëtim i mbushur me rreziqe, përndjekje dhe përballje të drejtpërdrejta me padrejtësinë.

Një pjesë e madhe e jetës së tij u kalua në kushte të vështira, në rezistencë të pandërprerë dhe në përballje me strukturat represive të kohës. Burgjet jugosllave u bënë një kapitull i rëndë i këtij rrugëtimi, ku ai, së bashku me shumë bashkëmendimtarë të tij, përjetoi kufizimin e lirisë fizike, por jo të mendimit dhe të bindjes së brendshme. Ato vite nuk e thyen, por përkundrazi, e forcuan edhe më shumë në besimin e tij se liria nuk është e dhënë, por e fituar me sakrificë.

Dhe megjithatë, historia e tij nuk përfundon me vuajtjen. Ajo merr një dimension tjetër, më të ndritshëm dhe më domethënës: përmbushjen e idealit për të cilin kishte jetuar dhe luftuar. Në një kthesë historike që i dha kuptim gjithë përpjekjeve të tij, ai arriti ta përjetojë atë që për dekada kishte qenë vetëm ëndërr dhe qëllim: lirinë dhe shtetin e Kosovës.

Kjo e bën figurën e tij edhe më të veçantë në kujtesën historike. Sepse nuk bëhet fjalë vetëm për një njeri që rezistoi, por për një njeri që pa me sytë e tij realizimin e një ideali për të cilin kishte sakrifikuar pjesën më të madhe të jetës. Ai kaloi nga errësira e burgjeve në dritën e lirisë së fituar, duke e përmbyllur rrugëtimin e tij si dëshmitar i gjallë i një epoke ndryshimesh të mëdha.

E gjithë jeta e Ahmet Qeriqit mund të lexohet si një vijë e gjatë që kalon përmes rezistencës, luftës dhe burgjeve, por që në fund ngrihet në një përfundim kuptimplotë: se qëndresa nuk ishte e kotë dhe se sakrifica mund të shndërrohet në histori të realizuar. Ai mbetet një shembull i atij brezi që nuk u pajtua me robërinë dhe që besoi deri në fund se liria e Kosovës do të bëhej realitet i prekshëm dhe i jetuar.

Takimi me shokët e idealit

Një nga pjesët më mbresëlënëse dhe më njerëzore të rrëfimit është pa dyshim takimi me shokët e idealit, ata bashkudhëtarë të një rruge të vështirë, të cilët i kishte lidhur jo vetëm miqësia, por mbi të gjitha besimi i përbashkët në liri dhe në çështjen kombëtare. Këto takime nuk ishin thjesht ribashkime mes njerëzish që kishin kaluar kohë së bashku, ato ishin çaste kur e kaluara ringjallej, kur kujtimet zgjoheshin nga heshtja e viteve dhe kur historia merrte zë përmes dëshmive të atyre që e kishin jetuar.

Në ato biseda të gjata, të ngarkuara me emocione dhe mall, secili sillte me vete një copëz historie, një kujtim të ruajtur me fanatizëm në thellësinë e shpirtit. Ishin rrëfime për ditët e rrezikut, për takimet e fshehta, për netët e kaluara duke planifikuar veprimet e ardhshme, për arrestimet, ndjekjet dhe sakrificat që kishin shoqëruar rrugën e tyre. Çdo fjalë e thënë dukej sikur hapte një faqe të re të historisë së pashkruar të rezistencës shqiptare.

Pikërisht në këto takime, autori njihet më thellë me zhvillimet, me organizimin dhe me ecurinë e grupeve ilegale që vepronin në rrethana jashtëzakonisht të vështira. Ai dëgjon rrëfime për njerëz që kishin vepruar në heshtje, larg syrit të opinionit, por që kishin mbajtur gjallë flakën e idealit në kohë kur shpresa dukej e zbehtë. Përmes kujtimeve të shokëve, para tij shpaloset një mozaik i gjerë ngjarjesh, emrash dhe sakrificash që kishin mbetur të fshehura për vite me radhë.

Këto çaste nuk janë vetëm rikthim në të kaluarën, ato janë edhe një formë e ruajtjes së kujtesës kolektive. Nëpërmjet tyre, historia nuk mbetet e ngurtësuar në dokumente apo data, por merr frymë përmes njerëzve që e kanë bartur mbi supe. Çdo kujtim i ndarë, çdo ngjarje e rrëfyer, bëhet një urë mes brezave, një mënyrë për të mos lejuar që sakrificat dhe përpjekjet e asaj kohe të humbasin në harresë.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron bukuria e këtyre takimeve. Nuk është vetëm gëzimi i rishikimit të miqve të vjetër, por ndjenja se po takohesh me bashkudhëtarët e një ëndrre të madhe, me njerëz që dikur rrezikuan gjithçka për një ideal të përbashkët. Në sytë e tyre autori sheh jo vetëm fytyrat e miqve, por edhe reflektimin e një epoke të tërë qëndrese, sakrifice dhe besimi.

Kështu, çdo takim me shokët e idealit shndërrohet në një udhëtim të thellë nëpër kujtesë, ku rrëfimet ndërthuren me emocionet, ku historia takohet me përvojën njerëzore dhe ku e kaluara vazhdon të jetojë përmes atyre që e mbajtën gjallë me mund, guxim dhe përkushtim. Në ato biseda nuk evokohen vetëm kujtime, ringjallet një kohë e tërë, me të gjitha plagët, sakrificat dhe krenarinë e saj.

Procesi gjyqësor politik kundër autorit në Prishtinë

Një ndër kapitujt më të dhimbshëm dhe më tronditës të kësaj historie është pa dyshim procesi gjyqësor i mbajtur në Prishtinë, ku para trupit gjykues u nxorën plot njëzetetre veta të akuzuar, burra që nuk kishin në bankën e tyre të akuzës krime të zakonshme, por bindje, ideale dhe ëndrra për liri. Ishte një proces që, më shumë se sa të ngjante me kërkimin e drejtësisë, jepte përshtypjen e një përpjekjeje për të gjykuar vetë aspiratën e një populli për dinjitet dhe vetëvendosje.

Në fillim të vitit 1983, në një atmosferë politike të rënduar nga pasojat e demonstratave studentore dhe popullore të vitit 1981, aparati gjyqësor i Kosovës vazhdoi veprimtarinë e tij represive ndaj shqiptarëve që konsideroheshin kundërshtarë të rendit politik jugosllav. Një nga proceset më të rëndësishme gjyqësore të asaj periudhe u zhvillua në Gjykatën e Qarkut në Prishtinë, institucion i cili në atë kohë luante një rol të rëndësishëm në zbatimin e politikave shtetërore ndaj veprimtarëve politikë shqiptarë.

Procesi gjyqësor u zhvillua para një kolegji gjykues të përbërë nga gjyqtari Mentor Çoku në cilësinë e kryetarit të trupit gjykues, gjyqtarja Verosllava Dimiq dhe anëtarët e porotës Dojqin Maksimoviq, Iliaz Aliu dhe Azem Emini. Ky kolegj kishte për detyrë të shqyrtonte një seri aktakuzash të ngritura nga Prokuroria Publike e Qarkut në Prishtinë, të evidentuara me numrat përkatës PP. nr. 152/82, 156/82 dhe 158/82 të datës 11 nëntor 1982, PP. nr. 66/82 të datës 15 tetor 1982, si dhe PP. nr. 198/82 të datës 7 janar 1983. Vetë numri dhe periudha e këtyre aktakuzave dëshmojnë për një aksion të gjerë hetimor dhe ndëshkues, të ndërmarrë nga organet e sigurisë dhe drejtësisë jugosllave kundër individëve që dyshoheshin për veprimtari politike të papranueshme për sistemin.

Seancat gjyqësore u mbajtën gjatë disa ditëve radhazi, nga 7 deri më 12 shkurt 1983, duke u zhvilluar në formë publike. Në to morën pjesë të akuzuarit, mbrojtësit e tyre dhe përfaqësuesit e akuzës shtetërore, respektivisht zëvendësprokurorët e Qarkut në Prishtinë, Reshat Millaku dhe Ruzhdi Kozmaqi. Prania e të gjitha palëve formalisht i jepte procesit karakterin e një gjykimi të rregullt juridik, megjithëse në realitetin politik të kohës procese të tilla shpesh zhvilloheshin nën ndikimin e drejtpërdrejtë të interesave shtetërore dhe të strukturave të sigurisë.

Kjo periudhë përfaqësonte një nga fazat më të tensionuara në historinë e Kosovës nën administrimin jugosllav. Pas demonstratave të pranverës së vitit 1981, autoritetet federative dhe republikane kishin intensifikuar ndjekjen e çdo forme organizimi politik, kulturor apo kombëtar shqiptar. Gjykatat, prokuroritë dhe organet e sigurimit shtetëror vepronin në mënyrë të koordinuar për të identifikuar, hetuar dhe dënuar personat që konsideroheshin bartës të ideve nacionaliste, irredentiste ose separatiste. Në këtë kontekst, proceset gjyqësore nuk ishin thjesht procedura juridike, por pjesë e një strategjie më të gjerë politike për kontrollin e shoqërisë shqiptare dhe për pengimin e artikulimit të kërkesave kombëtare.

Pas përfundimit të shqyrtimit gjyqësor, analizimit të provave të paraqitura dhe dëgjimit të deklarimeve të të akuzuarve, mbrojtësve dhe përfaqësuesve të prokurorisë, Gjykata e Qarkut në Prishtinë, më 15 shkurt 1983, mori vendimin përkatës dhe e shpalli atë publikisht. Ky akt shënoi përmbylljen e një procesi që, përtej dimensionit të tij juridik, mbeti pjesë e historisë së përndjekjeve politike të shqiptarëve në Kosovë gjatë viteve të fundit të Jugosllavisë socialiste, kur drejtësia shpesh shndërrohej në instrument të politikës shtetërore dhe të ruajtjes së rendit ekzistues.

AKTGJYKIM:

Rexhep Maqedonci (1956), Prishtinë, polic – 14 vjet burg
Adem Prapashtica (1957), Prishtinë, sh. m. turistike – 11 vjet burg
Lutfi Maqedonci (1961), Prishtinë, student – 6 vjet burg
Nysret Ahmeti (1959), Gumnasellë (Lipjan), absolvent – 10 vjet burg
Kadri Cakiqi (1957), Prishtinë, axhustator – 6 vjet burg
Adem Dervisholli (1957), Vragoli, sh. m. pedagogjike – 6 vjet burg
Fatmir Grajçevci (1963), Prishtinë, student – 9 vjet burg
Bahtir Ahmeti (1956), Gumnasellë (Lipjan), student – 5 vjet burg
Agim Ahmeti (1956), Prishtinë, jurist – 1 vit burg
Martin Quni (1948), Ujcë (Gjakovë), absolvent – 8 vjet burg
Meriman Braha (1946), Prizren. Profesor – 7 vjet burg
Osman Maqedonci (1953), Prishtinë, axhustator – 5 vjet burg
Arban Hoxha (1963), Cërnicë (Gjilan), maturant – 5 vjet burg
Avdi Krasniqi (1960), Koshutan (Pejë), student – 7 vjet burg
Naim Mahmuti (1962), Kërçovë, sh. m. – 2 vjet burg
Ahmet Qeriqi (1946), Krajmirovc (Lipjan) – 8 vjet burg
Zenun Gjocaj (1943), Gjocaj (Deçan), mr. i sh. filologjike – 6 vjet burg
Hamëz Morina (1950), Llashkidrenoc (Klinë), gazetar – 5 vjet burg
Sallah Jonuzi (1957), Uglar (Gjilan), student – 3 vjet burg
Sabit Gashi (1958), Mramor (Prishtinë), student – 8 vjet burg
Skender Vardari (1961), Stamboll, student – 8 vjet burg
Ahmet Islami (1963), Brainë (Podujevë) – 5 vjet burg
Idriz Jusufi (1954), Dabishevc (Prishtinë), gardian – 2 vjet burg

Aktgjykimi i shpallur nga Gjykata e Qarkut në Prishtinë më 15 shkurt 1983 përbën një nga dokumentet më domethënëse të periudhës së represionit politik në Kosovë gjatë viteve të tetëdhjeta. Nëpërmjet këtij vendimi, organet gjyqësore jugosllave dënuan një grup të madh veprimtarësh shqiptarë, të cilët vinin nga shtresa të ndryshme shoqërore, profesionale dhe arsimore. Lista e të dënuarve përfshinte studentë, profesorë, gazetarë, juristë, punëtorë, gardianë, maturantë dhe punonjës të institucioneve shtetërore, çka dëshmon se veprimi ndëshkues nuk ishte drejtuar kundër një grupi të izoluar individësh, por kundër një spektri të gjerë të inteligjencies dhe rinisë shqiptare.

Veçanërisht domethënëse është mosha e shumicës së të dënuarve. Shumë prej tyre kishin lindur në fund të viteve pesëdhjetë dhe fillim të viteve gjashtëdhjetë, duke qenë në kohën e gjykimit vetëm njëzet apo pak më shumë se njëzet vjeç. Kjo do të thotë se vitet më të rëndësishme të rinisë së tyre u sakrifikuan pas hekurave të burgjeve jugosllave. Për shumë familje shqiptare, këto dënime përfaqësonin jo vetëm humbjen e përkohshme të një djali, vëllai apo bashkëshorti, por edhe fillimin e një periudhe të gjatë përndjekjeje, mbikëqyrjeje dhe stigmatizimi politik.

Kur mblidhen të gjitha dënimet e shqiptuara në këtë proces, rezulton se të akuzuarit u dënuan me mbi 150 vjet burgim. Ky fakt e shndërron këtë gjykim në një nga proceset më të ashpra politike të zhvilluara në Kosovë pas demonstratave të vitit 1981. Në thelb, ky nuk ishte vetëm një akt juridik, por një demonstrim force nga ana e shtetit jugosllav, i cili synonte të godiste organizimin politik shqiptar, të frikësonte opinionin publik dhe të pengonte përhapjen e ideve për barazi kombëtare dhe vetëvendosje.

Sot, kur këto dokumente lexohen në distancën historike të dekadave, emrat e të dënuarve nuk paraqiten më thjesht si emra në një listë aktgjykimi. Ata përfaqësojnë një brez të tërë shqiptarësh që u përballën me burgun, ndjekjen dhe sakrificën për bindjet e tyre politike e kombëtare. Prandaj, ky aktgjykim mbetet jo vetëm dëshmi e represionit shtetëror të kohës, por edhe një monument dokumentar i qëndresës së shqiptarëve të Kosovës në një periudhë kur kërkesa për liri dhe të drejta kombëtare konsiderohej krim politik.

Në sallën e gjyqit nuk qëndronin vetëm individë të veçantë. Aty dukej sikur ishin ulur përballë pushtetit edhe shpresat, bindjet dhe përpjekjet e një brezi të tërë. Çdo fytyrë e të akuzuarve mbante mbi vete jo vetëm barrën e fatit personal, por edhe peshën e një kohe të trazuar, ku dashuria për kombin dhe kërkesa për të drejta elementare trajtoheshin si vepra të dënueshme.

Sa më shumë që njeriu njihet me rrjedhën e atij procesi, aq më tepër ndjen keqardhje dhe trishtim. Sepse në vend që gjykata të ishte tempull i drejtësisë, ajo shfaqej si një mekanizëm që vuloste paraprakisht fatet e njerëzve. Vendimet dukeshin të shkruara përpara se të dëgjoheshin fjalët e fundit të të akuzuarve, ndërsa dënimet që shqiptoheshin kishin peshën e një ndëshkimi shembullor, të menduar për të përhapur frikë dhe për të shuar çdo zë kundërshtimi.

Dënimet e shqiptuara ishin jashtëzakonisht të rënda, aq të ashpra sa në kujtesën e atyre që i përjetuan mbetën si dënime drakonike. Ato nuk synonin vetëm privimin e lirisë së individëve, por goditjen morale të familjeve të tyre dhe të gjithë atyre që ndanin të njëjtat bindje. Çdo vit burg i shqiptuar në atë sallë ishte një përpjekje për të zgjatur vuajtjen, për të ndërprerë ëndrrat dhe për të mbjellë pasiguri në zemrat e njerëzve.

Megjithatë, paradoksi i historisë qëndron në faktin se dënime të tilla, sado të rënda dhe të padrejta, nuk arritën ta shuajnë idealin për të cilin këta njerëz ishin vënë në bankën e të akuzuarve. Përkundrazi, ato dëshmuan frikën e pushtetit përballë një ideje që nuk mund të burgosej. Sepse trupat mund të mbylleshin pas hekurave, por bindjet dhe aspiratat për liri vazhdonin të jetonin përtej mureve të burgjeve.

Prandaj, kur sot kujtohet ai proces gjyqësor, nuk kujtohen vetëm vendimet dhe vitet e dënimit. Kujtohen njerëzit që u përballën me to, që qëndruan para gjykatës me dinjitet dhe që pranuan barrën e vuajtjes pa hequr dorë nga bindjet e tyre. Dhe pikërisht kjo e bën atë kapitull njëkohësisht të dhimbshëm dhe madhështor: të dhimbshëm për padrejtësinë që u ushtrua, por madhështor për qëndresën që u dëshmua.

Në mesin e atij procesi të rëndë gjyqësor, ku fati i dhjetëra veprimtarëve varej nga vendimet e një sistemi të pamëshirshëm, edhe vetë autori i librit u përball me një nga goditjet më të rënda të jetës së tij. Para trupit gjykues ai nuk u trajtua si një qytetar që duhej të gjykohej me drejtësi, por si një kundërshtar politik që duhej ndëshkuar me çdo kusht. Dhe kështu, mbi supet e tij u rëndua një dënim i ashpër prej tetë vitesh burg.

Tetë vjet! Një periudhë që në jetën e një njeriu përfaqëson një pjesë të tërë të rinisë, të ëndrrave, të planeve dhe të jetës familjare. Tetë vjet larg njerëzve të dashur, larg fëmijëve, larg prindërve dhe larg çdo gjëje që e bën jetën të ngrohtë e të jetueshme. Tetë vjet të mbyllura mes mureve të ftohta të burgut, nën hijen e izolimit, të vuajtjes dhe të pritjes së pafundme.

Megjithatë, sa më e rëndë bëhej pesha e dënimeve, aq më qartë shfaqej madhështia e qëndresës së atyre burrave. Ata e dinin se përballë kishin një sistem që mund t’u merrte lirinë fizike, por jo bindjet e tyre. Dënimet mund t’i ndanin nga familjet, mund t’i mbyllnin pas hekurave dhe mund t’u rrëmbenin vitet më të bukura të jetës, por nuk mund ta shuanin idealin për të cilin kishin vepruar.

Prandaj, kur sot kujtohet ai proces, shifra e mbi 150 viteve burg tingëllon si një monument i dhimbshëm i padrejtësisë së një kohe. Por në të njëjtën kohë, ajo qëndron edhe si dëshmi e forcës së jashtëzakonshme të atyre njerëzve që pranuan të sakrifikonin lirinë e tyre personale për një ëndërr më të madhe se vetja.

Dhe ndër ta, autori i librit mbetet një figurë që e përjetoi këtë barrë në mënyrën më të drejtpërdrejtë. Tetë vitet e burgut që iu shqiptuan nuk ishin vetëm një dënim ndaj tij si individ, ato ishin një përpjekje për të burgosur mendimin, fjalën dhe idealin. Por historia dëshmoi se vitet e burgut kaluan, ndërsa ideali për të cilin ai dhe shokët e tij u dënuan mbijetoi, u forcua dhe në fund u shndërrua në realitet. Në këtë kuptim, dënimet mbetën pjesë e së kaluarës, ndërsa qëndresa e tyre u bë pjesë e kujtesës historike të një populli.

Nuk ishte hera e parë që atdhetari Ahmet Qeriqi përballej me prangat, me qelitë e errëta dhe me peshën e rëndë të një sistemi që ndëshkonte çdo zë që guxonte të mendonte ndryshe. Kur mbi të u shqiptuan dënime të reja për veprimtarinë e tij atdhetare, ai tashmë nuk ishte një njeri që po hynte për herë të parë në botën e zymtë të burgjeve. Përkundrazi, ai e njihte mirë atë realitet të hidhur, sepse e kishte prekur dhe përjetuar që në rininë e hershme.

Që nga viti 1965, kur ende ishte në moshë të re dhe po ndërtonte ëndrrat e tij për të ardhmen, ai kishte provuar në lëkurën e vet dhunën e aparatit shtetëror dhe padrejtësinë e një regjimi që e konsideronte vetëdijen kombëtare si kërcënim. Ajo ishte koha kur shumë të rinj shqiptarë përndiqeshin jo për veprat që kishin bërë, por për bindjet që mbanin në zemër dhe për idealet që guxonin të shprehnin.

Arrestimi i parë nuk ishte vetëm një episod në jetën e tij, ishte fillimi i një kalvari të gjatë sakrificash që do ta shoqëronte për dekada me radhë. Ishte çasti kur ai kuptoi se rruga që kishte zgjedhur nuk do të ishte e mbushur me privilegje apo qetësi, por me sprova, përballje dhe sakrifica të vazhdueshme. Megjithatë, në vend që ta trembte ose ta largonte nga bindjet e tij, ajo përvojë dukej se e forcoi edhe më shumë.

Që atëherë e tutje, burgu u bë një pjesë e padëshiruar, por e pashmangshme e jetës së tij. Ai njohu muret e ftohta të qelive, heshtjen e rëndë të izolimit, netët pa gjumë dhe ankthin e përhershëm që shoqëronte çdo të burgosur politik. Njohu gjithashtu dhunën fizike dhe psikologjike, presionin e hetuesive, poshtërimet dhe përpjekjet e vazhdueshme për ta thyer shpirtërisht.

Por ajo që e bën rrëfimin e tij të veçantë është fakti se, pas çdo burgosjeje, ai nuk doli më i dobët, por më i vendosur. Çdo plagë e marrë, çdo padrejtësi e përjetuar dhe çdo vit i humbur pas hekurave dukej se ushqente edhe më shumë bindjen e tij se liria kishte vlerë vetëm kur njeriu ishte i gatshëm të paguante çmimin e saj.

Në jetën e Ahmet Qeriqit, burgjet nuk ishin thjesht vende ndëshkimi. Ato u shndërruan në dëshmi të qëndresës së tij. Aty ku pushteti shpresonte të gjente nënshtrim, ai gjeti vendosmëri. Aty ku kërkohej heshtje, ai ruajti bindjet e tij. Dhe aty ku synohej thyerja e karakterit, ai doli me një forcë edhe më të madhe morale.

Prandaj, kur lexojmë për dënimet e tij të mëvonshme, duhet të kujtojmë se ato nuk ishin fillimi i vuajtjeve të tij, por vazhdim i një rruge të gjatë që kishte nisur shumë herët, në vitin 1965. Një rrugë e mbushur me burgje, ndjekje dhe sakrifica, por edhe me një besim të palëkundur se liria dhe dinjiteti i një populli vlejnë më shumë se çdo çmim që mund të kërkojë historia. Në këtë kuptim, jeta e tij mbetet një dëshmi se ka njerëz që nuk e matin jetën me vitet që jetojnë në liri personale, por me kontributin që japin për lirinë e të tjerëve.

Roli unifikues i Ahmet Qeriqit në burg

Gjithsesi, ndër dimensionet më të rëndësishme të veprimtarisë së Ahmet Qeriqit, që meriton të veçohet dhe të vlerësohet me kujdes, është roli i tij unifikues në mesin e grupeve dhe rrymave të ndryshme të lëvizjes ilegale shqiptare. Në një kohë kur veprimtaria atdhetare zhvillohej në rrethana të vështira, shpesh e ndarë në organizime të ndryshme, me pikëpamje, strategji dhe forma veprimi jo gjithmonë të njëjta, ai arriti të shquhej si një figurë që kërkonte atë që bashkonte dhe jo atë që ndante.

Atdhetari Ahmet Qeriqi e kuptonte se lëvizja kombëtare ishte shumë më e madhe se individët dhe grupet e veçanta. Ai besonte se idealet nuk duhej të copëtoheshin nga dallimet, por të bashkoheshin rreth një qëllimi të përbashkët. Për të, mbi çdo organizatë, mbi çdo grupim dhe mbi çdo mospajtim të vogël qëndronte një vlerë më e madhe dhe më e shenjtë: atdheu.

Në takimet, bisedat dhe bashkëpunimet e tij me veprimtarë të shumtë, ai përpiqej të ndërtonte ura mirëkuptimi, duke afruar njerëz që ndoshta kishin rrugë të ndryshme veprimi, por që bartnin në zemër të njëjtin ideal. Ai e dinte se historia nuk kërkonte ego personale, por bashkim forcash, nuk kërkonte lavdi individuale, por përkushtim të përbashkët për çështjen kombëtare.

Në një kohë kur përçarjet mund ta dobësonin rezistencën dhe kur çdo ndarje i shërbente më shumë armikut sesa kauzës kombëtare, ai mundohej të ruante frymën e unitetit. Nuk ishte njeri i konflikteve të kota dhe as i rivaliteteve të panevojshme. Përkundrazi, ai i shihte të gjithë ata që sakrifikonin për lirinë si pjesë të të njëjtit rrugëtim historik, pavarësisht dallimeve që mund të ekzistonin mes tyre.

Në këtë aspekt, figura e tij fiton një dimension të veçantë. Ai nuk ishte vetëm veprimtar, i burgosur politik apo luftëtar i lirisë. Ai ishte edhe një urë lidhëse mes njerëzve, një zë që kërkonte afrim dhe jo largim, një njeri që e vendoste interesin kombëtar mbi çdo interes tjetër.

Dhe ndoshta kjo ishte një nga cilësitë më fisnike të karakterit të tij. Në kohë të vështira, kur shumëkush mund të përqendrohej te grupi i vet, te rrethi i vet apo te meritat personale, Ahmet Qeriqi vazhdimisht e kthente vëmendjen te ideali i përbashkët. Për të, liria nuk mund të ndërtohej mbi përçarje, por mbi bashkim, nuk mund të fitohej me rivalitete, por me solidaritet dhe mirëkuptim.

Prandaj, kur kujtohet kontributi i tij, nuk duhet parë vetëm në vitet e burgut, në rezistencën politike apo në angazhimin gjatë luftës. Duhet parë edhe në aftësinë e tij për të afruar njerëz dhe për t’i mbledhur rreth një ideali të vetëm. Sepse ai e kishte kuptuar herët një të vërtetë të madhe historike: se mbi të gjitha organizatat, mbi të gjitha emrat dhe mbi të gjitha dallimet, qëndronte atdheu — ai atdhe për të cilin vlente të punohej, të sakrifikohej dhe të qëndrohej i bashkuar.

Ndikimi i Ahmet Qeriqit nuk kufizohej vetëm brenda rrethit të të burgosurve politikë shqiptarë. Personaliteti i tij, urtësia në komunikim dhe forca e argumentit shtriheshin përtej kufijve kombëtarë, duke lënë gjurmë edhe në marrëdhëniet ndërmjet të burgosurve të kombeve dhe kombësive të ndryshme që ndodheshin në burgjet jugosllave.

Në atë botë të mbyllur pas hekurave, ku paragjykimet, propaganda dhe urrejtjet e kultivuara nga regjimi përpiqeshin të ndanin njerëzit po aq sa muret e burgut, Ahmet Qeriqi përpiqej të ndërtonte ura mirëkuptimi. Ai e dinte se robëria nuk kishte kombësi dhe se vuajtja fliste të njëjtën gjuhë në zemrën e çdo njeriu. Prandaj, në vend të gjuhës së mllefit, përdorte gjuhën e arsyes, në vend të përçarjes, mbillte mirëkuptim, dhe në vend të urrejtjes, kultivonte respektin njerëzor.

Me një qasje të qetë, të mençur dhe thellësisht humane, ai u shpjegonte bashkëvuajtësve të tij se shqiptarët nuk ushqenin urrejtje ndaj popujve të tjerë të ish-Jugosllavisë. Ai përpiqej të rrëzonte paragjykimet që propaganda zyrtare serbe kishte ndërtuar për vite me radhë, duke paraqitur shqiptarët si armiq të popujve të tjerë. Përmes bisedave të sinqerta dhe shembullit të tij personal, ai dëshmonte se lufta e shqiptarëve nuk ishte kundër njerëzve, por kundër padrejtësisë, shtypjes dhe mohimit të të drejtave themelore.

Në qelitë e burgut, ku njeriu shpesh zhvishet nga gjithçka përveç shpirtit të tij, Ahmet Qeriqi shihte para së gjithash qenien njerëzore. Për të, identitetet kombëtare kishin rëndësinë e tyre, por mbi to qëndronte një e vërtetë më e madhe: se çdo njeri, pavarësisht gjuhës, fesë apo kombësisë, kishte të drejtë të jetonte i lirë dhe me dinjitet.

Ai përpiqej t’i bindte bashkëvuajtësit e tij se liria nuk ishte privilegj i një populli të vetëm, por e drejtë universale e të gjithëve. Se dhimbja e një nëne që priste birin nga burgu ishte e njëjtë kudo. Se loti i një fëmije që rritej pa praninë e të atit nuk njihte kufij kombëtarë. Dhe se dëshira për të jetuar me nder e dinjitet ishte një aspiratë që i bashkonte të gjithë njerëzit.

Kështu, edhe brenda mureve të ashpra të burgut, ai mbeti një zë i arsyes dhe i humanizmit. Në një ambient ku regjimi përpiqej të ushqente mosbesim e armiqësi, ai mbillte mirëkuptim dhe respekt. Në një kohë kur propaganda synonte të ndante njerëzit sipas përkatësisë së tyre, ai i afronte ata përmes asaj që kishin të përbashkët: vuajtjen, shpresën dhe dëshirën për liri.

Prandaj, ndikimi i tij nuk matet vetëm me qëndresën politike apo me vitet e kaluara në burg. Ai matet edhe me aftësinë për të mbetur njeri në kushte çnjerëzore, për të ruajtur besimin te vlerat universale dhe për t’u kujtuar të gjithëve se mbi kombet, ideologjitë dhe kufijtë qëndron një e vërtetë e thjeshtë dhe e përjetshme: se çdo njeri meriton liri, respekt dhe dinjitet. Në këtë qëndrim fisnik qëndron një nga aspektet më të bukura të figurës së Ahmet Qeriqit, një atdhetar që e deshi kombin e vet pa e urryer askënd dhe që e mbrojti lirinë e popullit të tij duke besuar në lirinë e të gjithë njerëzve.

Gjatë viteve të gjata të burgimit, Ahmet Qeriqi nuk fitoi vetëm përvojën e hidhur të vuajtjes dhe të sakrificës, por edhe një autoritet të rrallë moral, të ndërtuar jo mbi forcën apo privilegjin, por mbi karakterin, dinjitetin dhe qëndrueshmërinë e tij. Në botën e ashpër të burgjeve, ku njeriu shpesh matet me aftësinë për të mbijetuar dhe për t’u përballur me padrejtësinë, ai arriti të bëhej një figurë e respektuar dhe e padiskutueshme.

Respekti që gëzonte nuk kufizohej vetëm te të burgosurit politikë shqiptarë, të cilët e shihnin si një bashkëveprimtar të palëkundur dhe si një njeri që nuk e tradhtoi kurrë idealin e tij. Autoriteti i tij shtrihej shumë më larg. Edhe të burgosurit e kombeve dhe kombësive të tjera e vlerësonin për urtësinë, drejtësinë dhe sjelljen e tij njerëzore. Në bisedat me ta ai nuk ngrinte mure ndarjeje, por ndërtonte ura mirëkuptimi, duke fituar besimin dhe respektin e atyre që vinin nga realitete e kultura të ndryshme.

Madje, ndikimi i tij ndihej edhe te një kategori tjetër e të burgosurve, ata që jeta i kishte çuar në burgje për krime të zakonshme: hajna, kontrabandistë, të dënuar për vepra të ndryshme penale. Edhe ata e respektonin. Jo sepse ai kërkonte respekt, por sepse personaliteti i tij e impononte natyrshëm atë. Në një mjedis ku shpesh mbizotëronte ligji i më të fortit, Ahmet Qeriqi dëshmonte se forca më e madhe qëndronte te karakteri dhe te fjala e ndershme.

Ai ishte nga ata njerëz që nuk kishin nevojë të ngrinin zërin për t’u dëgjuar. Prania e tij mjaftonte për të krijuar qetësi dhe për të fituar vëmendje. Në sytë e shumë të burgosurve ai përfaqësonte figurën e njeriut që kishte vuajtur shumë, por që nuk ishte thyer, të njeriut që kishte kaluar nëpër sprova të panumërta, por që nuk kishte humbur as njerëzinë dhe as besimin te vlerat.

Në burgjet jugosllave, ku çdo ditë ishte një përballje me dhunën, padrejtësinë dhe pasigurinë, ai u shndërrua në një pikë referimi morale. Njerëzit i afroheshin për këshillë, për një fjalë ngushëlluese apo thjesht për të ndarë një mendim. Ai dinte të dëgjonte, të kuptonte dhe të fliste me një urtësi që buronte nga përvoja dhe nga një shpirt i formuar në përballje me vuajtjen.

Kështu, ndërsa regjimi synonte ta kthente në një numër mes mijëra të burgosurve, Ahmet Qeriqi u bë një personalitet që spikati edhe pas mureve të burgut. Ai fitoi atë lloj respekti që nuk jepet me urdhër dhe nuk imponohet me forcë; një respekt që lind nga integriteti, nga qëndrimi i drejtë dhe nga aftësia për të mbetur njeri edhe në rrethanat më çnjerëzore. Dhe ndoshta pikërisht kjo ishte fitorja e tij më e madhe: të ruante dinjitetin e vet dhe të fitonte respektin e të gjithëve, edhe në vendin ku dinjiteti përpiqej të nëpërkëmbej çdo ditë.

Nuk ishte statusi apo pozita që ia siguronte këtë vlerësim. Ishte mënyra se si ai komunikonte, urtësia me të cilën analizonte ngjarjet dhe integriteti që e shoqëronte në çdo rrethanë. Edhe ata që nuk ndanin bindjet e tij politike, shpesh e gjenin veten duke e dëgjuar me vëmendje, sepse ai fliste me argumente, me qetësi dhe me një ndjenjë të thellë drejtësie. Respekti që fitonte nuk buronte nga frika, por nga karakteri.

Por nëse ai tregonte mirëkuptim dhe respekt për njerëzit e ndershëm, pavarësisht përkatësisë së tyre kombëtare apo shoqërore, krejt ndryshe qëndronte puna me ata që ai i konsideronte si llumin moral të shoqërisë. Për njerëzit pa parime, për servilët, për ata që shisnin ndërgjegjen për interesa të vogla, për bashkëpunëtorët e padrejtësisë dhe për ata që ushqeheshin nga fatkeqësia e të tjerëve, ai nuk kishte as respekt dhe as mirëkuptim.

Në botëkuptimin e tij, njeriu mund të gabonte, mund të binte në sprova apo edhe të humbiste rrugën, por humbja e dinjitetit dhe e ndërgjegjes ishte një rrëshqitje që ai e konsideronte të pafalshme. Ai nuk i urrente këta njerëz, sepse urrejtja nuk ishte pjesë e natyrës së tij, por i përbuzte thellësisht. Për të, njeriu që shkelte mbi vlerat themelore njerëzore për përfitim personal ishte më i mjerë se ai që vuante pas hekurave.

Në faqet e kujtimeve të tij ndihet qartë kjo ndarje mes respektit për njerëzit me karakter dhe përbuzjes ndaj atyre që kishin zgjedhur rrugën e poshtërimit moral. Ai mund të gjente gjuhë të përbashkët me të burgosur të kombësive të ndryshme, me njerëz që kishin mendime të tjera, madje edhe me drejtues të institucioneve të burgut, nëse te ta shihte drejtësi dhe njerëzi. Por nuk mund të pajtohej kurrë me ata që kishin hequr dorë nga ndershmëria, që ishin bërë vegla të padrejtësisë apo që e kishin kthyer oportunizmin në mënyrë jetese.

Kjo e bën figurën e tij edhe më të veçantë. Ai nuk i gjykonte njerëzit sipas kombit, fesë apo pozitës që kishin, por sipas karakterit dhe vlerave që përfaqësonin. Për të, matësi më i drejtë i njeriut nuk ishte fuqia që zotëronte, por dinjiteti që ruante. Dhe pikërisht për këtë arsye, ai arrinte të fitonte respektin e njerëzve të ndershëm kudo që ndodhej, ndërsa përballë hipokrizisë, servilizmit dhe mungesës së karakterit qëndronte i palëkundur, me një përbuzje të heshtur, por të thellë.

Lirimi nga burgu

Lirimi i papritur i autorit nga burgu përshkruhet në libër me vetëm pak faqe, por ndoshta pikërisht aty fshihet një nga momentet më prekëse dhe më domethënëse të gjithë rrëfimit. Janë pak fjalë, por me një peshë të madhe emocionale, sepse në to përmblidhen njëherësh gëzimi dhe dhembja, shpresa dhe trishtimi, liria dhe ndarja.

Në ato çaste, muret e burgut duket sikur marrin frymë ndryshe. Lajmi për lirimin e Ahmet Qeriqit përhapet ndër qelitë dhe korridoret e ftohta të burgut si një jehonë e papritur. Për të, liria ishte një lajm i shumëpritur, një dritare që hapej pas vitesh të gjata izolimi e vuajtjeje. Por për shumë bashkëvuajtës të tij, ai lajm sillte edhe një dhembje të heshtur. Ata gëzoheshin për mikun, për shokun e idealit, për njeriun që kishte ndarë me ta vitet më të vështira të jetës, por njëkohësisht ndjenin peshën e vetmisë që do të mbetej pas largimit të tij.

Në ato pak rreshta autori arrin të përshkruajë një botë të tërë emocionesh. Dilemat e të burgosurve, përqafimet e fundit, urimet e sinqerta dhe heshtjet e rënda flasin më shumë se faqet e tëra të një rrëfimi. Sepse në burg, njeriu mëson ta vlerësojë praninë e tjetrit ndryshe. Aty miqësia fiton një kuptim më të thellë dhe ndarja bëhet më e dhimbshme.

Ajo që e bën edhe më të veçantë këtë moment është fakti se Ahmet Qeriqi nuk ishte nga ata njerëz që kërkonin mëshirë. Gjatë gjithë jetës së tij ai nuk u pendua asnjëherë për veprimtarinë e vet atdhetare. Nuk e konsideroi kurrë idealin e tij si gabim dhe nuk e uli kokën para padrejtësisë. Asnjëherë nuk mori lapsin në dorë për të shkruar një lutje, për të kërkuar falje apo për të kërkuar që t’i shkurtohej dënimi. Për të, liria e fituar me nënshtrim nuk kishte të njëjtën vlerë si liria e pritur me dinjitet.

Po aq qëndrestare ishte edhe familja e tij. Edhe ajo nuk zgjodhi rrugën e lutjeve apo të përuljes para pushtetit. Ajo qëndroi pranë tij me krenari, duke ndarë barrën e rëndë të vuajtjes dhe duke besuar në të njëjtat ideale që ai mbante në zemër.

Ai nuk doli nga burgu si një njeri i thyer, por si një njeri që kishte ruajtur të paprekur dinjitetin e vet. Vuajtjet mund t’i kishin lodhur trupin, por nuk kishin arritur t’i nënshtrojnë shpirtin.

Rëndësia historike e kombëtare e librit

Prandaj sot, kur lexojmë këto faqe dhe kujtojmë njerëz si ai, nuk duhet vetëm të ndiejmë dhembje për atë që përjetuan. Duhet të ndiejmë edhe krenari. Krenari që ky komb nxori burra dhe gra që nuk e shitën idealin për rehati personale, që nuk u përkulën përballë dhunës dhe që vazhduan të luftonin deri në fund, pa kursyer as vitet më të bukura të jetës së tyre e, në shumë raste, as vetë jetën.

Ata janë pjesë e ndërgjegjes sonë historike. Janë dëshmi se liria nuk është një dhuratë e rastit, por fryt i sakrificave të njerëzve që besuan në të edhe kur çmimi ishte burgimi, vuajtja apo flijimi. Dhe për këtë arsye, kujtimi i tyre nuk duhet të jetë vetëm një faqe historie, por një burim krenarie dhe frymëzimi për brezat që vijnë.

Dhe krejt në fund, pasi mbyllet faqja e fundit e librit dhe lexuesi largohet nga rrëfimi i tij, mbetet një ndjenjë e veçantë që vështirë mund të përshkruhet me fjalë. Mbetet bindja se vepra “Burgu” nuk është thjesht një libër që lexohet dhe vendoset në raftin e bibliotekës, por një dëshmi e gjallë e një kohe, një pasqyrë e sakrificës njerëzore dhe një monument kujtese i ngritur me fjalë.

Edhe pse kanë kaluar shumë vite që nga botimi i saj, kjo vepër nuk e ka humbur as fuqinë e rrëfimit dhe as vlerën e saj historike e njerëzore. Përkundrazi, koha duket se ia ka shtuar peshën dhe domethënien. Sa më larg që largohemi nga ato ngjarje, aq më e rëndësishme bëhet të kthehemi te dëshmitë autentike të atyre që i jetuan ato. Dhe “Burgu” është pikërisht një dëshmi e tillë: e sinqertë, e drejtpërdrejtë dhe e mbushur me të vërteta që nuk mund të zbehen nga kalimi i viteve.

Ky libër nuk flet vetëm për vuajtjen e një njeriu. Ai rrëfen fatin e një brezi të tërë që u përball me burgje, ndjekje, tortura dhe padrejtësi, por që nuk hoqi dorë nga ideali i lirisë. Nëpër faqet e tij ecin jo vetëm personazhet e ngjarjeve, por edhe ëndrrat, shpresat, frikët dhe sakrificat e atyre që jetuan në kohë të vështira. Prandaj lexuesi nuk largohet prej tij i njëjtë siç ka hyrë. Ai del më i vetëdijshëm për të kaluarën, më mirënjohës për lirinë dhe më i ndjeshëm ndaj çmimit që është paguar për të.

“Burgu” është nga ato vepra që nuk lexohen vetëm me sy, por edhe me zemër. Në shumë pjesë të tij njeriu ndien revoltë për padrejtësitë e përjetuara, në pjesë të tjera dhembje për fatet njerëzore, ndërsa shpesh edhe krenari për qëndresën e atyre që nuk u dorëzuan. Kjo është arsyeja pse libri mbetet aktual edhe sot: sepse trajton vlera që nuk plaken kurrë – dinjitetin, lirinë, sakrificën dhe besnikërinë ndaj idealeve.

Prandaj mund të thuhet me plot bindje se “Burgu” është një nga ato libra që meritojnë të lexohen jo vetëm nga brezi që i përjetoi ato kohë, por edhe nga brezat që erdhën dhe do të vijnë pas. Ai është një urë mes së kaluarës dhe së tashmes, një kujtesë e përhershme se liria nuk erdhi rastësisht dhe se pas saj qëndrojnë histori njerëzish që sakrifikuan gjithçka për një të ardhme më të mirë.

Dhe për këtë arsye, edhe pas kaq shumë vitesh nga botimi i tij, “Burgu” vazhdon të mbetet një vepër me vlera të veçanta, një libër që lexohet me respekt dhe që do të ruhet gjatë në kujtesën e lexuesve. Sepse ka libra që i përkasin kohës kur janë shkruar, por ka edhe libra që i përkasin kujtesës së një kombi. “Burgu” është pikërisht njëri prej tyre.

20 qershor
Kalithea- Greqi