Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Më 3 shtator 1878, Gjakova u bë skena e një prej përplasjeve më të njohura të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Forcat shqiptare, me Sylejman Vokshin ndër drejtuesit kryesorë, rrethuan në sarajet e Abdullah Pashë Drenit Mehmet Ali Pashë Maxharrin, i cili kishte ardhur në Gjakovë në kuadër të misionit për zbatimin e vendimeve që lidhnin dorëzimin e Plavës dhe Gucisë Malit të Zi. Pas një rrethimi dhe përleshjesh disa ditore, më 6 shtator u vranë Mehmet Ali Pasha, Abdullah Pashë Dreni dhe një numër i madh i njerëzve që ndodheshin me ta.[1]
Për të kuptuar se çfarë përfaqësonte kjo përplasje, duhet të kthehemi disa muaj më herët, në Berlin, aty ku fuqitë e mëdha evropiane po përpiqeshin të ndërtonin një rend të ri politik për Ballkanin. Kongresi i Berlinit i vitit 1878 u mblodh pas luftës ruso-osmane dhe synonte të rishikonte rregullimet e mëparshme dhe të vendoste një ekuilibër të ri ndërmjet fuqive dhe shteteve të rajonit. Në gjuhën diplomatike të kohës flitej për paqe, stabilitet dhe rregullim të marrëdhënieve ndërkombëtare. Por për shqiptarët, ky “rregullim” do të nënkuptonte diçka shumë më konkrete: territoret ku ata jetonin do të bëheshin objekt i vendimeve të marra në një tryezë ku shqiptarët nuk kishin përfaqësim politik të drejtpërdrejtë.[2]
Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të diplomacisë evropiane të asaj kohe. Fuqitë e Mëdha flisnin për rendin e ri të Evropës dhe për parimin e kombësisë, ndërsa në rastin shqiptar nuk krijuan një mekanizëm të barabartë për dëgjimin dhe përfaqësimin e kërkesave shqiptare. Në memorandumin drejtuar Lord Beaconsfield, përfaqësuesit shqiptarë e theksuan pikërisht këtë problem: popuj të tjerë të Perandorisë Osmane kishin qeveri ose diplomatë që mund të shprehnin aspiratat e tyre, ndërsa shqiptarët nuk kishin një shtet të tyre dhe, për këtë arsye, rrezikonin të mbeteshin pa zë në tryezën ku vendosej fati i tyre.[2]
Kjo nuk ishte një ankesë e zakonshme diplomatike. Ishte një paralajmërim. Shqiptarët po i thoshin Evropës se ekzistonin si popull dhe se nuk pranonin që territoret e tyre të trajtoheshin si hapësira të lira për t’u shkëmbyer ndërmjet interesave të fuqive dhe shteteve fqinje. Në dokumentet e Lidhjes shprehej qartë qëllimi për mbrojtjen e tërësisë territoriale dhe kundërshtimi ndaj vendosjes së një qeverisjeje tjetër mbi territoret që ajo i konsideronte pjesë të atdheut shqiptar.[3]
Megjithatë, diplomacia evropiane nuk e ndryshoi rrënjësisht kursin e saj. Traktati i Berlinit përcaktoi kufij të rinj dhe njohu zgjerime territoriale të Malit të Zi, ndërsa neni 28 përcaktoi kufijtë e rinj të tij.[4]
Për shqiptarët, problemi nuk ishte vetëm juridik apo administrativ. Në shumë prej këtyre viseve jetonin popullsi shqiptare, dhe ndryshimi i sovranitetit nuk ishte një vijë abstrakte mbi hartë: ai lidhej me sigurinë, pronën, administrimin, jetën shoqërore dhe të ardhmen politike të njerëzve.
Kjo është arsyeja pse kritika ndaj diplomacisë së Fuqive të Mëdha nuk duhet të kufizohet te fakti se shqiptarët nuk morën atë që kërkuan. Kritika më e thellë është se sistemi diplomatik i kohës i trajtoi popujt në mënyrë të pabarabartë. Fuqitë e Mëdha kishin kapacitetin për të vendosur mbi Ballkanin, ndërsa popujt e vegjël shpesh duhej të bindnin të tjerët se kishin të drejtë të dëgjoheshin. Në këtë sistem, parimet shpesh përfundonin pas interesave strategjike.
Dhe këtu duhet pranuar një e vërtetë historike që shpesh humbet në rrëfimet e thjeshtuara: shqiptarët nuk iu drejtuan menjëherë luftës. Ata filluan me politikë. Filluan me organizim, me kuvende, me memorandume dhe me përpjekje diplomatike. Më 10 qershor 1878 u themelua Lidhja e Prizrenit, ndërsa më 13 qershor iu dërgua Lord Beaconsfield një memorandum ku kërkohej që çështja shqiptare të dëgjohej në Kongresin e Berlinit.[5]
Në këtë kuptim, Lidhja ishte edhe një përpjekje për të krijuar subjektivitet politik. Ajo nuk ishte vetëm një bashkim i përkohshëm për një betejë. Dokumentet e saj tregojnë një organizim politik dhe ushtarak, me struktura administrative, rregulla për organizimin e forcave dhe mekanizma për mbrojtjen e territoreve që konsideroheshin shqiptare.[3]
Sylejman Vokshi ishte ndër figurat e rëndësishme të këtij organizimi dhe emri i tij figuron edhe në dokumentet themeluese të Lidhjes.[3]
Por nëse diplomacia ishte rruga e parë, ajo nuk solli rezultatin që kërkonin shqiptarët. Në vitin 1879, Abdyl Frashëri dhe Mehmed Ali Vrioni vazhduan përpjekjet diplomatike në qendrat evropiane, duke kërkuar mbështetje për çështjen shqiptare.[5]
Përpjekja për të fituar mbështetje ndërkombëtare dëshmon se Lidhja nuk e shihte konfliktin si qëllim në vetvete. Ajo kërkonte një zgjidhje politike, por një zgjidhje që të merrte parasysh realitetin shqiptar.
Në këtë pikë, përgjegjësia e diplomacisë së Fuqive të Mëdha bëhet më e dukshme. Kur një popull kërkon të dëgjohet dhe përgjigjja është një vendim që prek drejtpërdrejt territoret e tij pa pjesëmarrjen e tij, atëherë diplomacia rrezikon të shndërrohet nga instrument i paqes në instrument të imponimit. Një traktat mund të jetë një akt ndërkombëtar, por asnjë traktat nuk mund ta fshijë realitetin politik të një popullsie vetëm me anë të një nënshkrimi.
Gjakova ishte momenti kur ky realitet u përplas me vendimin diplomatik. Në fund të gushtit 1878, Mehmet Ali Pasha Maxharri mbërriti në rajon me misionin për zbatimin e vendimeve që lidhnin Plavën dhe Gucinë me Malin e Zi. Krerët e Lidhjes kërkuan që ai të hiqte dorë nga misioni. Pas refuzimit, ai u rrethua në sarajet e Abdullah Pashë Drenit më 3 shtator. Luftimet, pas ndërprerjeve dhe përpjekjeve për bisedime, vazhduan deri më 6 shtator, kur Mehmet Ali Pasha dhe Abdullah Pashë Dreni mbetën të vrarë.[1]
Kështu, ajo që ishte vendosur në Berlin zbriti në Gjakovë. Një dispozitë diplomatike u shndërrua në një konflikt të drejtpërdrejtë mbi tokën dhe popullsinë. Në këtë kuptim, Gjakova nuk ishte një episod i shkëputur nga Kongresi i Berlinit. Ishte një nga pasojat e tij në terren.
Kjo nuk do të thotë se çdo veprim i armatosur bëhet automatikisht i drejtë vetëm sepse ndërmerret në emër të një populli. Historia dhe e drejta kërkojnë një analizë më të kujdesshme. Por është po aq e gabuar të trajtohet rezistenca shqiptare vetëm si një pengesë ndaj “zbatimit të traktatit”, pa pyetur se çfarë përfaqësonte ai zbatim për njerëzit që jetonin në territoret në fjalë.
Koncepti modern i vetëmbrojtjes në të drejtën ndërkombëtare nuk mund të projektohet mekanikisht në vitin 1878. Neni 51 i Kartës së Kombeve të Bashkuara i përket rendit juridik të krijuar pas vitit 1945. Por kjo nuk e zhvesh Lidhjen e Prizrenit nga karakteri i saj mbrojtës në kuptimin politik dhe historik. Lidhja kishte ndërtuar struktura për mbrojtjen e territoreve dhe kishte shprehur në dokumentet e veta qëllimin për të mbrojtur tërësinë territoriale me mjetet që i konsideronte të nevojshme.[3]
Prandaj, më e saktë është të thuhet se Gjakova përfaqësonte një formë të vetëorganizimit dhe të rezistencës së një bashkësie politike që e perceptonte veten të kërcënuar nga ndryshimet territoriale të imponuara nga jashtë. Kjo është diçka tjetër nga pretendimi se Lidhja po zbatonte një normë të së drejtës ndërkombëtare që në atë kohë ende nuk ekzistonte në formën që e njohim sot.
Pikërisht këtu qëndron edhe tragjedia e diplomacisë së vitit 1878. Fuqitë e Mëdha kërkonin të krijonin stabilitet në Ballkan, por një stabilitet i ndërtuar pa pjesëmarrjen reale të popullsive që preken prej tij nuk mund të jetë lehtësisht i qëndrueshëm. Diplomacia mund të vizatojë kufij, por nuk mund të prodhojë automatikisht legjitimitet politik. Mund të nënshkruajë traktate, por nuk mund të urdhërojë një popull të harrojë se kush është dhe çfarë kërkon.
Në Berlin, shqiptarët u përballën me një diplomaci që ishte më e interesuar për ekuilibrin ndërmjet fuqive sesa për krijimin e një standardi të barabartë për të gjitha kombësitë e Ballkanit. Në Gjakovë, ky ekuilibër u përball me një realitet që nuk mund të fshihej më pas formulimeve diplomatike. Historia e asaj kohe tregon se sa e rrezikshme është kur “stabiliteti” përdoret për të justifikuar vendime që një pjesë e popullsisë i konsideron si kërcënim ndaj ekzistencës së saj politike.
Kjo është arsyeja pse Kongresi i Berlinit duhet parë edhe si një mësim mbi kufijtë e realpolitikës. Fuqitë e Mëdha mund të kishin interesa legjitime strategjike, por kjo nuk i bënte automatikisht legjitime të gjitha pasojat e vendimeve të tyre. Interesi i një fuqie nuk është i njëjtë me të drejtën e një populli. Stabiliteti i një kancelarie nuk është gjithmonë stabiliteti i një familjeje që jeton në territorin mbi të cilin është marrë vendimi.
Dhe këtu historia e Lidhjes së Prizrenit fiton një rëndësi që shkon përtej vitit 1878. Ajo tregon se një popull i cili nuk përfaqësohet në tavolinën diplomatike përpiqet të krijojë vetë mjetet politike për t’u përfaqësuar. Kur këto mjete nuk mjaftojnë, ai kërkon ta mbrojë atë që konsideron interes jetik. Ky është një proces që duhet kuptuar në kontekstin e kohës dhe jo të reduktohet në një narrativë të thjeshtë për “luftë” dhe “paqe”.
Sot rendi ndërkombëtar është shumë më i zhvilluar juridikisht. Karta e Kombeve të Bashkuara e vendos ndër qëllimet e organizatës zhvillimin e marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve mbi bazën e respektimit të parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve.[7] Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike përcakton se të gjithë popujt kanë të drejtën e vetëvendosjes dhe, mbi bazën e saj, përcaktojnë lirisht statusin e tyre politik.[8]
Këto norma nuk mund t’i kthejmë pas në kohë dhe t’ua atribuojmë drejtpërdrejt aktorëve të vitit 1878. Por mund t’i përdorim si një pikë reference për të gjykuar se sa shumë ka ndryshuar gjuha juridike e botës dhe sa përgjegjësi më të madhe kanë sot shtetet dhe organizatat ndërkombëtare kur flasin për demokracinë, të drejtat e njeriut, vetëvendosjen dhe bashkëjetesën.
Prandaj historia e Lidhjes së Prizrenit nuk duhet përdorur për të ushqyer armiqësi të reja. Ajo duhet përdorur për të kërkuar standarde të barabarta. Nëse Evropa moderne dëshiron të jetë ndryshe nga Evropa e vitit 1878, atëherë nuk mund të pranojë që një popull të trajtohet si problem diplomatik sa herë që kërkon të drejta politike, ndërsa një tjetër të trajtohet si subjekt i privilegjuar vetëm sepse interesat e tij përputhen më mirë me kalkulimet e fuqive të mëdha.
Bashkëjetesa nuk është mohimi i njërit në emër të qetësisë së tjetrit. Bashkëjetesa është barazi. Demokracia nuk është privilegj që një shumicë mund t’ia japë ose t’ia heqë një pakice sipas interesit të momentit. Demokracia është sistem në të cilin të drejtat politike dhe qytetare mbrohen përmes institucioneve dhe ligjit.
Dhe stabiliteti nuk mund të jetë sinonim i ngrirjes së një padrejtësie. Një stabilitet i tillë mund të zgjasë për një kohë, por historia e Ballkanit ka dëshmuar vazhdimisht se problemet e pazgjidhura nuk zhduken vetëm sepse diplomacia vendos të mos i përmendë.
Kjo është ajo që e bën 3 shtatorin e vitit 1878 më shumë se një datë përkujtimore. Është një moment ku mund të shihet qartë lidhja ndërmjet diplomacisë dhe rezistencës. Lidhja e Prizrenit kërkoi fillimisht të fliste. Kur fjala nuk mjaftoi, ajo organizoi mbrojtjen. Kur vendimet e marra larg shqiptarëve u përpoqën të zbatoheshin mbi territoret shqiptare, Gjakova u bë vendi ku ky konflikt politik u shndërrua në përplasje të armatosur.
Për këtë arsye, përgjegjësia historike e diplomacisë evropiane nuk qëndron vetëm te kufijtë që u vizatuan në hartë. Qëndron edhe te pyetja se pse një popull që kërkonte të dëgjohej nuk u trajtua si palë politike me të drejtën për të paraqitur dhe mbrojtur interesat e veta.
Evropa e vitit 1878 mund të thoshte se kishte vendosur një rend.
Por Gjakova tregoi se një rend pa pëlqimin dhe pjesëmarrjen e atyre që preken prej tij mund të prodhojë rezistencë në vend të paqes.
Ky është edhe mësimi që duhet të mbetet për të sotmen. Jo se lufta është rruga e parë dhe as se konflikti duhet romantizuar. Përkundrazi, mësimi është se diplomacia duhet të jetë aq serioze, aq e drejtë dhe aq e barabartë sa ta bëjë konfliktin të panevojshëm. Ajo duhet të dëgjojë përpara se të vendosë, të negociojë përpara se të imponojë dhe të kërkojë zgjidhje që mund të jetojnë jo vetëm në dokumente, por edhe në ndërgjegjen e njerëzve mbi të cilët zbatohen.
Më 3 shtator 1878, shqiptarët e Gjakovës nuk po përballeshin vetëm me një pashë osman apo me një detashment ushtarak. Në një kuptim më të gjerë, ata po përballeshin me pasojën konkrete të një sistemi diplomatik që kishte vendosur mbi ta pa i pasur ata në tryezë.
Prandaj, kujtimi i asaj dite nuk duhet të jetë vetëm kujtim i armëve. Duhet të jetë edhe kujtim i dështimit të diplomacisë për të gjetur një zgjidhje politike që do të merrte seriozisht zërin shqiptar.
Historia nuk na kërkon ta përsërisim atë konflikt.
Na kërkon të mos përsërisim atë gabim.
Nëse Evropa e sotme dëshiron të jetë vërtet Evropë e demokracisë, e të drejtave dhe e shtetit të së drejtës, atëherë nuk mund të ketë standarde të ndryshme për lirinë, vetëvendosjen, përfaqësimin dhe bashkëjetesën. Një e drejtë nuk bëhet më pak e drejtë vetëm sepse është kërkuar nga një popull i vogël. Një padrejtësi nuk bëhet më e pranueshme vetëm sepse është formuluar në gjuhën elegante të një traktati.
Kjo është arsyeja pse Gjakova mbetet një paralajmërim për çdo diplomaci që beson se mund të ndërtojë paqe duke anashkaluar vullnetin e popujve.
Në vitin 1878, Evropa zgjodhi të vendoste për shqiptarët.
Shqiptarët zgjodhën të mos heshtnin.
Sot bota ka institucione, norma dhe mjete politike që atëherë nuk ekzistonin. Pikërisht për këtë arsye, ajo ka edhe një përgjegjësi më të madhe: të mos e detyrojë një popull të zgjedhë mes nënshtrimit politik dhe konfliktit.
Diplomacia duhet ta ketë mësuar më në fund mësimin e Gjakovës.
Kur vendoset për fatin e një populli, ai popull duhet të jetë në tryezë.
Sepse kufijtë mund të vizatohen me laps në harta, por paqja mund të ndërtohet vetëm mbi drejtësi, barazi dhe respekt për njerëzit që jetojnë mbi atë tokë./bulevardnews
Fusnota,
[1] Për ngjarjet e Gjakovës: rrethimi i Mehmet Ali Pashë Maxharrin në sarajet e Abdullah Pashë Drenit më 3 shtator 1878 dhe përfundimi i luftimeve më 6 shtator me vrasjen e Mehmet Ali Pashës dhe Abdullah Pashë Drenit. Shih edhe studimin e Jusuf Bajraktarit mbi Gjakovën në kohën e Lidhjes së Prizrenit.
[2] Robert Elsie, Memorandum to Lord Beaconsfield, 1878. Memorandumi theksonte se shqiptarët nuk kishin përfaqësim shtetëror në Kongresin e Berlinit dhe kërkonte që çështja shqiptare të dëgjohej në tryezën diplomatike.
[3] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren, 1878. Dokumentet e Lidhjes përfshijnë mbrojtjen e tërësisë territoriale, organizimin politik dhe ushtarak dhe masat për mbrojtjen e territoreve të konsideruara shqiptare.
[4] Treaty of Berlin, 13 korrik 1878, veçanërisht nenet 28–29, mbi kufijtë dhe zgjerimin territorial të Malit të Zi.
[5] Robert Elsie, The Resolutions of the League of Prizren. Burimi dokumenton themelimin e Lidhjes më 10 qershor 1878, memorandumin drejtuar Lord Beaconsfield më 13 qershor dhe vazhdimin e veprimtarisë diplomatike të Abdyl Frashërit në Evropë gjatë vitit 1879.
[6] Për organizimin e forcave dhe rolin e degës së Lidhjes në Gjakovë, shih Jusuf Bajraktari, Gjakova me rrethinë në kohën e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Studimi dokumenton mobilizimin e forcave të Lidhjes dhe përplasjen e shtatorit 1878.
[7] Karta e Kombeve të Bashkuara, neni 1(2), mbi zhvillimin e marrëdhënieve miqësore ndërmjet kombeve mbi bazën e respektimit të parimit të të drejtave të barabarta dhe vetëvendosjes së popujve.
[8] International Covenant on Civil and Political Rights, neni 1, mbi të drejtën e të gjithë popujve për vetëvendosje dhe përcaktimin e lirë të statusit të tyre politik.
Prishtinë,03.09.2026
