Ragip Gjoshi: Pas Aktgjykimit të 16 shtatorit

Nga Ragip Gjoshi

PROLOG: ÇFARË PRODHOJNË REALISHT DY DEKLARATAT?

Fillimisht dua të ju rikujtoj vlerësimin e Akademikut britanik dhe profesorit në Universitetin e Oxfordit dhe studiues i niohur i historisë dhe politikës së Ballkanit Pettifer, i cili ka shkruar dhe komentuar gjerësisht për aktualitetet nl Kosovë.James Pettifer, ka bëre një deklaratë të fortë kritike ndaj avokatëve të angazhuar nẽproceset gjyqësore në Hagë.Në nië postim në rrietin social X Pettifer shkruan:”Po, jam i sigurt se juristët e Hagës do të kishin bërë karrierë të shkëlqyer në Moskër e Brezhnjevit apo në Jugosllavinë e Rankovigit.”

Deklarata e tii është nië krahasim ironik me dy periudha të errëta të njohura për sistemet e tyre represive politike dhe të dreitësisë: Bashkimin Sovietik nën Leonid Brezhnjevin dhe ]ugosllavinë e periudhës së Aleksandar Rankoviqit.

Andaj, në një formulim të saktë juridikisht: dy deklaratat nuk e ndryshojnë vetvetiu aktgjykimin dhe nuk e detyrojnë gjykatën. Ato prodhojnë diçka tjetër, që politikisht dhe institucionalisht mund të jetë shumë e rëndësishme.Sepse së pari, duhet një korrigjim i tezës “gjykatë këmbë e krye politike”: kjo është vlerësim politik, jo një fakt juridik i konstatuar. Mund ta paraqesim si kritikë të dokumentuar ndaj gjykatës, por jo si fakt të pakontestueshëm.Efekti i deklaratave është se ato:

•E nxjerrin çështjen nga heshtja në çështje institucionale,

•Vendosin një vijë të qartë historike,

•Krijojnë bazë për veprim të mëtejshëm shtetëror,

•Por nuk e zhbëjnë aktgjykimin,

•Prandaj testi i vërtetë fillon tani.

Nëse deklaratat mbeten vetëm deklarata, efekti i tyre juridik është i kufizuar. Nëse pas tyre vijnë strategji juridike, diplomaci, dokumentim, ekspertizë kushtetuese dhe veprime konkrete, atëherë ato mund të prodhojnë një presion dhe një qëndrim institucional shumë më të strukturuar.

Dhe këtu hyn edhe projektligji i PDK-së: ai tashmë është propozuar dhe prek juridiksionin, periudhën kohore, dënimet dhe mënyrën e ekzekutimit të tyre. Kjo e zhvendos debatin nga “çfarë deklaruam?” te “çfarë të bëjmë?”. Për një opinion të fuqishëm, kulmi do të ishte:

DY DEKLARATA, NJË PROVË: A DO TË KTHEHEN FJALËT NË VEPRIM?ZGJOHUNI, SHQIPTARË!

Po rrezikohet e drejta jonë për çlirim.Po sfidohet e vërteta e luftës çlirimtare të UÇK-së.Dhe, bashkë me të, preken themelet historike të shtetësisë së Kosovës.Në këtë çast nuk ka vend për ndasi partiake, ideologjike apo personale.Tani është koha e UNITETIT!

Kuvendi i Shqipërisë, vetëm dy ditë pas aktgjykimit, miratoi një deklaratë të qartë: e cilësoi vendimin thellësisht të padrejtë, riafirmoi karakterin çlirimtar të luftës së UÇK-së, shprehu bindjen për pafajësinë e katër të dënuarve, kërkoi ndjekjen e të gjitha mjeteve juridike dhe angazhim ndërkombëtar për krimet e regjimit serb. Kërkoi edhe koordinim me institucionet e Kosovës.

Kosova reagoi dy javë më pas.

Më 28 shtator, Kuvendi i Republikës së Kosovës miratoi me 99 vota deklaratën për aktgjykimin, duke kundërshtuar ndër të tjera përfundimin për ekzistencën e një qëllimi të përbashkët kriminal dhe duke kërkuar veprim shtetëror juridik, institucional e diplomatik.

Mirë që foli Kuvendi. Por pyetja qytetare mbetet: PSE KAQ VONË?Pse u deshën dy javë protesta, tubime dhe zëri i studentëve, veteranëve, familjeve e qytetarëve nga Kosova deri në metropolet e botës që Kuvendi të fliste me një zë?Kuvendi duhet ta dëgjojë qytetarin para se zëri i tij të bëhet protestë.

NGA DEKLARATA TE VEPRIMI

Pyetja tani është edhe më konkrete:Ku është urgjenca ligjore?Më 21 shtator, PDK dorëzoi në Kuvend projektligjin për ndryshimin dhe plotësimin e Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar. Iniciativa më pas iu përcoll Qeverisë për opinion.

Pra, instrumenti ligjor është në tavolinë.Por deklaratat nuk mjaftojnë.Ndryshimi i ligjit nuk nënkupton automatikisht ndryshimin e bazës kushtetuese të Dhomave të Specializuara. Pikërisht për këtë arsye nevojitet një analizë juridike serioze, publike, kushtetuese dhe gjithëpërfshirëse.Deklarata është fillimi. Ligji është veprimi. Strategjia shtetërore është përgjigjja.

TË MOS MBETET HISTORIA PA ZË

Kjo nuk është betejë për një parti.Nuk është betejë për një individ.Është çështje e kujtesës, drejtësisë dhe dinjitetit të një populli.Të mbrohet e drejta e Kosovës për ta dëshmuar historinë e saj me fakte; të mbrohet e drejta e të dënuarve për të shfrytëzuar të gjitha mjetet juridike; dhe të kërkohet përgjegjësi individuale për çdo krim të provuar, pa e kriminalizuar një luftë të tërë çlirimtare.Kjo është rruga e drejtësisë, jo e hakmarrjes.

NJË ZË, NJË QËLLIM

Prandaj:Leni anash ndasitë partiake!Leni anash ndasitë ideologjike!Leni anash interesat e vogla!Le të bashkohen Kuvendi, Qeveria, Presidentja, akademia, universitetet, institucionet e drejtësisë, shoqatat e luftës, diaspora dhe shoqëria civile.Jo për t’i dhënë urdhra drejtësisë.Por për të përdorur çdo rrugë kushtetuese, ligjore, juridike dhe diplomatike në mbrojtje të së vërtetës dhe të drejtave.

MOS MJAFTONI ME “JEMI ME JU”

Shqipëria foli pas dy ditësh.Kosova foli pas dy javësh.Tani nuk ka më kohë për vonesa.Qytetarët nuk kërkojnë vetëm fjalë.Kërkojnë veprim.Sepse pas një aktgjykimi të tillë nuk mjafton të thuhet:

“Jemi me ju.”Duhet të dëgjohet:“Ja çfarë do të bëjmë.”Dhe kjo duhet të jetë përgjigjja e përbashkët shqiptare.

KËRKESA E QYTETARIT

Të ndiqen deri në fund të gjitha mjetet juridike.Të kërkohet drejtësi dhe proces i drejtë.Të mbrohet e vërteta historike e luftës çlirimtare.Të kërkohet përgjegjësi individuale për çdo krim të provuar.Të mos kriminalizohet lufta e një populli për liri.Të ndërtohet një strategji e përbashkët shtetërore.Dhe, siç është shprehur fuqishëm në kërkesën qytetare:

LIRI PËR ÇLIRIMTARËT!

DREJTËSI PA POLITIKË!

E VËRTETA PËR KOSOVËN!

NJË DËSHMI QË NUK DUHET HARRUAR

Gjenerali Wesley Clark, komandanti suprem i NATO-s gjatë luftës së vitit 1999, dëshmoi në procesin e Hagës në nëntor 2025 se UÇK-ja përbëhej nga grupe kryesisht lokale e rajonale dhe se, sipas tij, Hashim Thaçi “clearly wasn’t in charge” ( “qartazi nuk ishte në krye”) të luftëtarëve në terren; ai gjithashtu deklaroi se nuk kishte prova që UÇK-ja qëndronte pas dhunës ndaj serbëve pas qershorit 1999.

Ndërkaq, dokumentet e Departamentit Amerikan të Shtetit tregojnë se James Rubin e përshkruante UÇK-në në vitin 1998 si një forcë me të cilën duhej komunikuar dhe se SHBA kishte kontakte të drejtpërdrejta me përfaqësuesit e saj.Këto dëshmi nuk zëvendësojnë vendimin e gjykatës. Por janë pjesë e dokumentacionit historik dhe duhen lexuar bashkë me të gjitha provat e tjera.Historia nuk mbrohet me heshtje.Historia mbrohet me dokumente, me dije, me drejtësi dhe me unitet.Dhe sot, mbi të gjitha, kërkohet një gjë:ZGJOHUNI, SHQIPTARË!

Kur preket liria e djeshme, rrezikohet edhe e drejta për të treguar të vërtetën e së nesërmes.

UNITET PËR KOSOVËN!Një korrigjim i rëndësishëm juridik: nuk do ta shkruaja si fakt të kryer “të lirohen si të pafajshëm” ose “t’i vihet dryni gjykatës”, sepse këto janë kërkesa/përfundime politike, jo pasoja automatike juridike. Në këtë formë, teksti mbetet shumë i fuqishëm, por nuk i jep kundërshtarit një pikë të lehtë për ta rrëzuar argumentin.

EPILOGU: DY DEKLARATA, NJË PROVË: A DO TË KTHEHEN FJALËT NË VEPRIM?

Dy deklaratat parlamentare — ajo e Shqipërisë dhe ajo e Kosovës — nuk e rrëzojnë një aktgjykim dhe nuk e ndryshojnë vetvetiu një vendim gjyqësor.Por ato prodhojnë diçka të rëndësishme:e bëjnë të qartë se aktgjykimi i katër individëve nuk mund të shndërrohet në aktgjykim ndaj historisë së një populli dhe ndaj luftës çlirimtare të Kosovës.

Shqipëria foli dy ditë pas aktgjykimit. Kosova, më 28 shtator, foli me 99 vota. Të dyja deklaratat vendosin në qendër historinë e luftës, krimet e regjimit të Millosheviqit, të drejtat e të dënuarve dhe nevojën për veprim institucional.

Por deklarata nuk është fundi. Është fillimi.Tani pyetja është: çfarë prodhon pas saj shteti?Sepse një gjykatë nuk përballet me deklarata, por me argumente juridike, prova, ankesa, dokumente, diplomaci dhe institucione që dinë çfarë kërkojnë.Prandaj, nëse Kuvendi ka arritur të bashkojë 99 vota për një qëndrim të përbashkët, ky unitet duhet të kalojë nga letra në veprim.

Nga deklarata te strategjia.

Nga protesta te dokumenti.

Nga emocioni te argumenti juridik.

Nga reagimi te veprimi shtetëror.

Dhe pikërisht këtu matet pesha e këtyre dy deklaratave.Ato nuk mund ta zëvendësojnë drejtësinë.Por mund të jenë mandat politik për të kërkuar drejtësi me çdo mjet kushtetues dhe juridik në dispozicion.Sepse beteja tani nuk është vetëm për katër emra.Është edhe për një parim themelor:Një aktgjykim ndaj drejtuesve të UÇK-së nuk duhet të përdoret për të rishkruar historinë e një populli.

Prandaj, pas 99 votave nuk duhet të vijë heshtja.Duhet të vijë veprimi.Duhet kordinuar me zërin qytetarë në sheshe. Dhe qytetari ka të drejtë të pyesë:Nëse 99 deputetë mundën të bashkohen për një deklaratë, a do të mund të bashkohen edhe për një strategji shtetërore?Kjo është prova e vërtetë.

Prishtinë 28 shtator 2028