Mr.Ali Hertica: Oligarkia, vezokracia, plutokracia, kleptokracia dhe autokracia

Gjatë këtyre ditëve të fundit, klasa drejtuese shqiptare etiketohet shpesh në gazeta me terma jo shumë të zakonshëm, disa krejt të rinj e disa të tjerë që të kujtojnë një tjetër stinë politike.Oligarkia është sundim i një grup të vogël njerëzish. Një oligark është një njeri që, së bashku me pak të tjerë, ka fuqi gati absolute mbi një vend. Ky term është përdorur shpesh nga analistë dhe komentues shqiptarë për të përshkruar situatën aktuale të vendit, i cili faktikisht kontrollohet nga një grup njerëzish të pasur, të cilët janë të aftë të kushtëzojnë politikat dhe zgjedhjet ekonomike e politike të qeverisë. Në gjuhën e përditshme si oligarkë përkufizohen milionerët e mëdhenj, miq të përhershëm të pushtetit, gjithmonë fitues fondesh publike e mbi të gjitha të konçesioneve.Vezokracia nuk ka një kuptim të mirëfilltë, por nënkupton një sistem në të cilin komandon ai që përdor vezën. Është një term i shpikur rishtazi nga Edi Rama për të bërë një batutë pasi në drejtim të tij u hodhën vezë në parlament. Mund vetëm të deduktojmë që Kryeministri donte të tallte atë grup deputetësh demokratë që i hodhën vezë, duke i përkufizuar si persona, fuqia e të cilëve bazohet tek vezët.

Plutokracia nënkupton qeverinë e të pasurve të mëdhenj. Një plutokrat është një njeri shumë i pasur dhe i fuqishëm që ndikon, së bashku me disa të tjerë, të pasur si ai, politikën dhe qeverinë. Termi, i përdorur shpesh nga Musolini për të tregur “armikun” e vërtetë të popullit fashist, “plutokracitë hebreo-masonike” që vendosnin fatet e popujve, në sigurinë e vilave të tyre të mëdha. Ky term, është ripërdorur, së fundmi, nga mediat sociale për të përshkruar situatën e vërtetë politike shqiptare — një grusht sipërmarrësish tmerrësisht të pasur, pronarë mediash, gjithmonë miq të qeverisë së radhës, pavarësisht ngjyrës së saj, të cilët janë përfituesit e vërtetë të politikave të dyshimta dhe pak transparente që qeveria .Kleptokracia është një tjetër përcaktim i adoptuar nga politika shqiptare, saktësisht në fillimi të viteve 2000, për të përshkruar qeverinë socialiste të atëhershme të drejtuar . Kleptokracia është e përbërë nga persona të varur në mënyrë të papërmbajtshme nga vjedhja dhe nga pasurimi personal. Kleptokracia është në fakt një neurozë që shtyn personin që vuan prej saj të përvetësojë gjëra pavarësisht vlerës së tyre reale,Kleptomani është, pra, një hajdut kompulsiv.

Në fund, autokracia është një formë pushteti, në të cilin një individ ka pushtet të pakufizuar. Është sinonim i diktaturës, por në krahasim me oligarkinë—ku fuqia është në dorë të pak personave—termi autokraci tregon një fuqi absolute, si ajo e perandorëve romakë, ose e Hitlerit apo Stalinit, ose Enver Hoxhës, ose, aktualisht, diktatorit të Koresë së Veriut Kim Jong II.Përmendja gjithmonë e më e shpeshtë në media i këtyre termave dëshmon mungesën e demokracisë dhe legjitimitetit që përjetohet aktualisht në Shqipëri, të paktën në perceptimin e shumë vëzhguesve që i përdorin shpesh këto terma. Por, duke parë historinë personale të shumë prej tyre, dhe historinë tragjike shqiptare, kjo temë do të meritonte refleksione dhe diskutime më të thella.Udhëheqësit e fortë mund të zgjedhin nga disa emra: autokrat, oligark, diktator, tiran. Dhe pastaj ka edhe mbretër dhe presidentë. Cilat janë ndryshimet nëse doni të udhëheqni një vend, mund ta bëni këtë në disa mënyra. Mund ta kapni të gjithë pushtetin vetë, ose ta lini popullin të sundojë. Çfarë formash qeverisjeje ekzistojnë.

Oligarkia një klub i vogël në pushtet

Oligarkia është një nga format e qeverisjes për të cilën filozofi i mirë i vjetër Platoni ka shkruar tashmë. Kjo është arsyeja pse fjala rrjedh nga greqishtja: oligos do të thotë ‘pak’ dhe ‘archie’ vjen nga një fjalë që do të thotë ‘të sundosh’. Në një oligarki, pra, një klub i vogël prej disa njerëzish është në pushtet: oligarkët.Termi oligarkë përdoret veçanërisht për miliarderët rusë, sepse ata janë të afërt me udhëheqësin Vladimir Putin. Oligarku mund të duket gjithashtu tërheqës sepse ka shumë para për t’u fituar në Rusi nga nafta (dhe gazi), por fjala nuk ka të bëjë fare me këtë.

Autokraci një person vendos

Në një autokraci, vetëm një person mban të gjithë pushtetin (autos do të thotë ‘vetja’, thjesht mendoni për autonom). Mbretërit klasikë ishin autokratë: vullneti i tyre ishte ligj. Edhe sot, autokratët zakonisht nuk janë llojet më të lumtura, por një autokrat nuk ka domosdoshmërisht qëllime dashakeqe. Singapori, për shembull, u bë jashtëzakonisht i pasur nën një udhëheqës mjaft autokrat.

Tirania një person brutal sundon

Tiranët janë gjithashtu udhëheqës me të gjithë pushtetin. Sipas Platonit, tirania në mënyrë të pashmangshme çoi në mizori. Edhe sot, ne kryesisht ia atribuojmë titullin e tiranit autokratëve të llojit brutal.

Diktatura një ose disa individë mbajnë pushtetin

Si sundimtar i vetëm, ju keni mundësinë të zgjidhni emrat. Diktator është gjithashtu një titull që dëgjohet shpesh. Në një diktaturë, pushteti është në duart e një ose disa individëve, ose të një partie. Pjesa tjetër e popullsisë thjesht duhet t’i nënshtrohet asaj.

Një sundimtar i vetëm mund të jetë lehtësisht diktator, autokrat dhe tiran.

Mund të jeni duke menduar: këto koncepte duken jashtëzakonisht të ngjashme. E saktë. Ato sigurisht që nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën. Një sundimtar i vetëm si Joseph Stalin (1878-1953) mund ta kishte vendosur po aq lehtë autokrat, diktator dhe tiran në profilin e tij në LinkedIn.

Teokracia

Po shtojmë edhe një emër tjetër grek në listë: teokraci. Në këtë sistem, Zoti (theos) është zyrtarisht shefi, megjithëse ai nuk shfaqet shpesh në zyrë. Prandaj, klerikët e rangut të lartë marrin vendime.Kjo formë qeverisjeje mund të shihet ende në vende si Irani dhe Arabia Saudite. Shteti Islamik gjithashtu e paraqiti veten si një teokraci: pretendimi ishte se rregullat bëheshin thjesht duke ndjekur Kuranin.

 Demokracia njerëzit në pushtet

Për fat të mirë, gjërat mund të jenë pak më të këndshme. Në një demokraci, populli (demosi) mban pushtetin. Në qytet-shtetet e Greqisë së Lashtë, qytetarët në fakt merrnin vendime; në ditët e sotme, demokracia parlamentare është normë. Në këtë sistem, qytetarët zgjedhin përfaqësues që udhëheqin vendin në emër të tyre.Në praktikë, shumë vende autokratike e quajnë veten demokraci. Koreja e Veriut, për shembull, zyrtarisht njihet me emrin Republika Popullore Demokratike e Koresë. Dhe po, edhe Vladimir Putin u zgjodh, megjithëse një zgjedhje e tillë ka pak vlerë sepse rusët nuk mund të votojnë lirisht.

Monarkia mbreti është shefi

Në një monarki, një monark – domethënë, një mbret (ose mbretëreshë) – është shefi. Shpesh, ‘mbreti’ është kryesisht një titull nderi, pasi shumë mbretëri ish-autorokrate janë bërë demokratike. Detyrat e monarkut atëherë kryesisht përbëhen nga ngrënia e ëmbëlsirave dhe prerja e shiritave.

Republika  mund të përfshijë çdo gjë

Edhe brenda një republike, ka forma hibride. Ndonjëherë presidenti është dikush me një titull ceremonial, si në Gjermani, por në raste të tjera një president zotëron pushtet politik. Një vend si Franca e zgjedh atë president çdo disa vjet dhe për këtë arsye është demokratik. Vendet me një president të pazgjedhur janë në fakt autokratike.