Fatmir Graiçevci

Fatmir Graiçevci: Netët e tmerrit të 3 e 4 shkurtit 1944 në Tiranë, në Mitrovicë në vitin 2000 dhe përpjekjet për rehabilitimit e vrasësve

 Vështirë se mund të gjejë njeriu te ndonjë komb tjetër sikur te ne, përpjekje për rehabilitimin e vrasësve të popullit të vet. Ka dy vite që nga autoritetet tona më të larta të shtetit, po bëhen përpjekje të tilla, antihumane e anticivilizuese. Fjala është për vrasjen mizore të dhjetëra civilëve në Tiranë, më 4 shkurt të vitit 1944 nga bashkëpunëtori i nazistëve, Xhafer Deva si dhe vrasjen e dhjetëra civilëve shqiptar në pjesën veriore të Mitrovicës dhe dëbimin e dhunshëm të mbi 11 mijë banorëve nga banesat dhe shtëpitë e tyre, më 4 shkurtit të vitit 2 mijë, nga grupet e armatosura serbe të udhëhequra nga Oliver Ivanoviqi.

Sa ndjen njeriu dhembje kur mëson për fundin e dhimbshëm të këtyre njerëzve që ju shua jeta në netët sterrë, dekada më parë, aq keq ndjehet edhe kur sheh autoritetet më të larta të Kosovës dhe disa biqim historianëve e analistëve, duke u munduar t’i rehabilitojnë këta dy vrasës e terrorizues të pamëshirshëm, sikur janë Xhafer Deva dhe Oliver Ivanoviqi. Por jo vetëm kaq. Është shqetësues fakti se për rehabilitimin e tyre është angazhuar edhe kryeministri, Albin Kurti me Qeverinë e tij dhe kryetarja, Vjosa Osmani, ndonëse kjo nuk është se ka ndërmarr ndonjë veprim për rehabilitimin e tyre por po e miraton në heshtje rehabilitimin e shqiptarë-vrasësve. E kemi parasysh faktin se kryeministri ynë, nuk është se ka studiuar në fushën e historisë dhe nuk është e thënë se ai duhet ta dijë çdo zhvillim të ndodhur në të kaluarën e kombit tonë, sikur është 4 shkurti i vitit 1944 në Tiranë, ama për rastin e 3 dhe 4 shkurtit, është i njohur dhe i mirë informuar por është absurde, e padrejtë dhe e pamoralshme përpjekja për ta rehabilituar shqiptar vrasësin, Oliver Ivanoviq, i dënuar në mënyrë simbolike pak vite më parë, nga dy gjykata për veprimtarinë e tij kriminale. Sikur të ishte vetëm përpjekja për rehabilitimin e shqiptarvrasësit, Oliver Ivanoviq mbase mund të shpresonim se fjala është për një shkarje të kryeministrit por kur kujton edhe përpjekjet e Qeverisë së drejtuar nga ai, për rehabilitimin e Xhafer Devës, një vit më parë, kjo të bën të mendosh se nuk është fjala për shkarje por për një zell e përpjekje të qëllimshme për rehabilitimin e tyre.

   Kryeministri, Albin Kurti edhe mund të lajthisë, duke e parë figurën e Xhafer Devës vetëm nga këndvështrimi që kanë për të disa miop e egocentrik që besojnë se bota dhe njerëzit janë ashtu dhe vetëm ashtu sikur i shohin ata nga guaska e tyre por ja që ngjarjet dhe njerëzit duhet vlerësuar nga këndvështrime të ndryshme, e jo vetëm nga një dimension, sikur ju pëlqen njerëzve njëdimensional. Xhafer Deva edhe mund të mos ketë vrarë asnjë njeri të pafajshëm në Kosovë por ja që ka vrarë dhjetëra bashkëkombës tonë, më 4 shkurt në Tiranë, pa ua bërë gjyqin por sikur të jenë egërsira, anipse ishin civil të paarmatosur, disa prej të cilëve edhe fëmijë. Ndonëse ai i vrau për shkak se ishte organizuar një atentatit ndaj tij, si mund të përligjet një fushatë e tillë vrastare ndaj dhjetëra personave që ishin arrestuar në natën sterrë të 4 shkurtit në Tiranë, dhe vrarë nëpër oborre në prani të familjarëve të tyre!? Sot bota do të alarmohej dhe reagonte edhe ndaj ndonjë fushate të tillë për vrasjen e qeneve endacak që vërtetë rrezikojnë dhe mbysin njerëz nga kafshimet e lëre më ndaj një fushate të mirë organizuar për vrasjen e dhjetëra qytetarëve meqë dyshohet se një atentat qenka organizuar nga komunistët dhe se të vrarit qenkan komunist. Por edhe nëse qenka organizuar nga komunistët, para se të jenë komunist, ata ishin njerëz, madje edhe nga kombi e gjaku ynë. Po a ka logjikë që për një atentat të arrestohen dhe vriten pa ua bërë gjyqin, rreth 100 civil të paarmatosur, në mesin e të cilëve thuhet se ka pas edhe fëmijë e adoleshent1? Mbase kjo vrasje tregon edhe për mendësinë tipike naziste të Xhafer Deves, 100 për 1! Fundja fundit, me këtë akt çnjerëzor, Xhafer Deva vetëm sa e ka përligj atentatin ndaj tij dhe e ka zhvesh veten e tij nga humanizmi dhe respekti që duhet të kem për te, pas vdekjes së tij. Mendjet mesatare edhe mund ta kenë problem se forcat italo – gjermane me të drejt dhe shumë arsye nuk vlerësoheshin njëjtë në mesin e liridashësve të Kosovës dhe Shqipërisë por nëse hiqemi si mendje ndritur dhe me njohuri mbi mesataren, duhet ditur se përderisa forcat italo – gjermane, në trojet jashtë Shqipërisë londineze perceptoheshin dhe vlerësoheshin si forca çlirimtare, brenda territorit të Shqipërisë, ato me të drejtë vlerësoheshin si forca pushtuese. Dhe në çdo komb dhe shtet të emancipuar e liridashës, dihet se si trajtohen bashkëpunëtorët e armikut, dhe as më pak e as më shumë, nuk është vlerësuar edhe bashkëpunëtori i nazizmit, Xhafer Deva, nga forcat liridashëse të Shqipërisë. Mandej shtrohet edhe një pyetje tjetër. Si do të trajtohej Shqipëria dhe cili do të ishte fati i saj nëse nuk do të kishte rezistencë dhe luftë të armatosur kundër forcave nazi – fashiste!? Ne sot edhe mund ta shajmë komunizmin me javë, muaj dhe vite me radhë por ne nuk mund ta mohojmë se ata morën mbi supe detyrën e rëndë për organizmin e luftës së armatosur për çlirimin e vendit dhe fal kësaj lufte, Shqipëria u rreshtua në mesin e shteteve që luftuan kundër një fuqie që, si atëherë, si sot, gjykohet nga mbarë bota! Nazizmi sot gjykohet edhe nga vet trualli i lindjes së tij, Gjermania, por ja që bashkëpunëtorët e këtij regjimi vrastar, rehabilitohen nga Qeveria Kurti. Kjo është e pafalshme dhe një njollë e zezë në historinë e vendit dhe shtetit tonë. Është anakronike dhe absurde angazhimi i kabinetit të kësaj Qeverie, saktësisht Ministrisë së Kulturës, Rinisë dhe Sportit, që prioritet për ta ruajtur dhe restauruar i jep shtëpisë së Xhafer Devës dhe duhet reagimi i një ambasadori të një shteti të fuqishëm, sikur është Gjermania që të na mësoi historinë e vendit tonë dhe të na sqaroj se ajo shtëpi është e një bashkëpunëtori të një regjimi vrastar që e gjykon edhe vet Gjermania!?

   Kjo edhe mbase mund të dukej si një lajthitje e kryeministrit, Albin Kurti dhe kabinetit të tij, pasi nuk ka pasur njohuri të mjaftueshme dhe është manipuluar nga ndonjë puthador, që figurën e Xhafer Deves ja ka paraqitur sikur të na ishte ai patriot e liridashës por si ta shpjegojmë me lajthitje apo manipulim të kryeministrit Kurti, përpjekjen e tij për ta rehabilituar shqiptarvrasësinë tjetër, Oliver Ivanoviqin!? Nuk është shqetësuese më qëndrimi i kryeministrit Kurti për shqiptar vrasësin Ivanoviq, të cilin pa pike turpi e ndërgjegje të vrare, na e paraqet si hero i multietnicitetit të Kosovës, ani pse Ivanoviqi ka pas rolin kryesor në vrasjen dhe dëbimin e shqiptareve nga pjesa veriore e Mitrovicës por shqetësues është fakti se si nuk reagoi asnjë nga Kryesia apo Këshilli Drejtues i partisë Vetëvendosje!? Nuk reaguan as ish të burgosurit politik, të rreshtuar në partinë Vetëvendosje, të cilën e vlerësojnë si parti më të mirë se sa ato tjerat paraprake, të cilave ju kanë shërbyer vite me radhë, para se të kalojnë dhe rehabilitohen në Vetëvendosje. Ku është humanizmi i tyre, që nuk e thanë as edhe një fjali të vetme për t’u distancuar nga shefi i tyre që i thure elozhe shqiptar vrasësit Ivanoviq!? E drejta themelore e dhe e patjetërsueshme e njeriut, është e drejta për jetë, e në sistemin demokratik edhe e drejta mbi pronën private, e Oliver Ivanoviqi, është dënuar për pjesëmarrje në aksione për privimin e dhjetëra shqiptareve nga e drejta e parë dhe mijëra të tjerëve nga e drejta e dyte! E ta paraqitesh këtë luftëtar të pastrimit etnik si hero të multietnicitetit të Kosovës, është më shumë se sa skandaloze! E themi më shumë se sa skandaloze sepse nuk kemi te bëjmë me një deklaratë apo vlerësim të çastit por me një qëndrim të mirë përgatitur dhe thënë me qetësinë e bindjen maksimale! Por nuk është më e keqja këtu. E keqja qëndron te porosia që po ju lëmë gjeneratave të tashme dhe atyre të ardhshme, që të mos brengosen aspak edhe nëse vrasin njerëz të pafajshëm dhe dëbojnë dhunshëm nga trojet e tyre sepse do të vije ndonjë qeveri që do t’i përligj, dhe vlerëson lart e më lart veprimtarinë e tyre, edhe nëse ajo është djallëzore dhe antihumane, sikur është vrasja e dhjetëra civilëve shqiptar nga Xhafer Deva më 4 shkurt të vitit 1944 në Tiranë, dhe vrasja e dhjetëra shqiptarëve në Mitrovicën e veriut dhe dëbimin e mbi 11 mijë të tjerëve nga pronat e tyre, me 3 e 4 shkurt të vitit dy mijë, nga grupe shqiptar vrasëse serbe, të udhëhequra nga krimineli, Oliver Ivanoviq.

Kontrolloni gjithashtu

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, -Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. -Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. -Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. -Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Albert Z. ZHOLI Kam pasur fatin të zhvilloj shumë takime dhe intervista me aktorin e madh "Nderi i Kombit" Robert Ndrenika. Në jetën e përditshme ai është krejt ndryshe nga shpërthimi artistik që shohim në skenë apo në ekran. Një intelektual i qetë, i mençur, i kulturuar, me një finesë komunikimi që të bën menjëherë për vete. Në bisedë flet me maturi, me humor të hollë dhe me atë urtësi që vjen vetëm nga njerëzit që kanë jetuar shumë dhe kanë lexuar akoma më shumë. Ndërsa në skenë ai shndërrohet krejtësisht: shpërthen me energji, emocion dhe forcë interpretimi, duke e bërë publikun të qeshë, të mendojë apo të përlotet. Bisedat me të kanë qenë gjithmonë si orë mësimi. Nga çdo takim me Robert Ndrenikën merr diçka: kulturë, përvojë jetësore, filozofi të thjeshtë njerëzore dhe mbi të gjitha dashurinë për artin. Pikërisht ndaj, kur shoh reagimet e ashpra ndaj një deklarate të tij si qytetar, mendoj se duhet të dimë të ndajmë figurën e kolosit të skenës shqiptare nga bindjet apo simpatitë personale që ai mund të ketë në jetën e tij private. Debatet shterpw Ende në rrjetet sociale vazhdon të diskutohet deklarata e aktorit të madh shqiptar Robert Ndrenika gjatë paraqitjes së kryebashkiakut Erion Veliaj në seancën gjyqësore të kësaj të premteje. Në atë seancë një numër i madh artistësh kishin shkuar në mbështetje të Veliajt, ndërsa takimi më i komentuar ishte ai i Robert Ndrenikës me kryebashkiakun, pak minuta para nisjes së procesit. Fjalët e aktorit: “Ç’të mbeti nga burgu, do ta vazhdoj unë”, krijuan menjëherë reagime të shumta. Disa e interpretuan si humor të hidhur, disa si solidaritet njerëzor, të tjerë si mbështetje politike. Në rrjetet sociale shpërthyen debatet, kritikat, ironitë dhe madje sulmet personale. Por pikërisht këtu lind nevoja për një reflektim më të thellë: a duhet gjykuar një artist i madh për një deklaratë emocionale të bërë si qytetar? Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, simpati dhe preferenca personale. Një artist nuk jeton vetëm në skenë. Ai ka dy jetë: jetën artistike dhe jetën qytetare. Në skenë ai i përket publikut, historisë dhe artit; jashtë saj ai i përket vetes, bindjeve dhe emocioneve të tij njerëzore. Aktor i madh Robert Ndrenika është një nga aktorët më të mëdhenj shqiptarë të të gjitha kohërave. Breza të tërë janë rritur me rolet e tij në teatër dhe kinematografi. Ai nuk është thjesht një aktor i suksesshëm, por një institucion më vete i artit shqiptar. Emri i tij lidhet me dhjetëra role që kanë hyrë në memorien kolektive të shqiptarëve. Nga “Horizonte të hapura”, “I teti në bronx”, “Kapedani”, “Koncert në vitin 1936”, “Në shtëpinë tonë”, “Mësonjtorja”, “Prefekti”, “Nëntori i dytë”, “Besa e kuqe”, “Shirat e vjeshtës”, “Shi në plazh” e deri te dhjetëra interpretime të tjera në teatër, Robert Ndrenika ka qenë një shkollë më vete interpretimi. Figura e tij artistike është ngritur mbi talentin, punën dhe përkushtimin shumëvjeçar ndaj skenës shqiptare. Vetëm roli i Qazim Mulletit tek filmi “Prefekti” do të mjaftonte që emri i tij të mbetej përgjithmonë në historinë e kinemasë shqiptare. Ndërsa personazhe të tjerë si Stefi, Agush Kalemi apo Fotaqi treguan dimensionin e jashtëzakonshëm të një aktori që dinte të lëvizte mes humorit, dramës dhe tragjikomikes me një natyrshmëri të rrallë. Deklarata spontane Por gjithë kjo pasuri artistike nuk mund dhe nuk duhet të fshihet nga një deklaratë spontane apo nga një simpati personale politike. Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. Dikush është me Partizanin, dikush me Tiranën; dikush majtas, dikush djathtas. Kjo është pjesë e pluralizmit dhe e lirisë individuale. Është e mundur që Robert Ndrenika të ketë simpati njerëzore për Erion Veliajn. Është gjithashtu e mundur që ai ta vlerësojë për investimet që janë bërë në art, kulturë, teatro apo aktivitete artistike gjatë kohës që Veliaj drejtoi Bashkinë e Tiranës. Kjo mbetet zgjedhje personale dhe nuk cenon aspak madhështinë e tij si artist. Problemi qëndron tek mënyra sesi shoqëria jonë reagon. Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Në vendet me traditë demokratike artisti ndahet nga bindja e tij politike. Askush nuk ua mohon veprat artistëve sepse votojnë majtas apo djathtas. Arti nuk është gjykatë politike. Një aktor nuk matet me deklaratat e momentit, por me atë që ka lënë në kulturën kombëtare. Robert Ndrenika ka lënë shumë më tepër sesa një fjali të komentuar në rrjetet sociale. Ai ka lënë personazhe, emocione, humor, lot dhe kujtime që jetojnë prej dekadash në publikun shqiptar. Rreziku Një komb që nuk respekton ikonat e tij artistike rrezikon të humbasë kujtesën kulturore. Kritika është normale dhe demokracia e lejon debatin, por debati nuk duhet të kthehet në fshirje të figurës së një artisti që i ka dhënë aq shumë kulturës shqiptare. Ndaj, përtej polemikave të ditës, duhet të dimë të ndajmë artistin nga qytetari. Robert Ndrenika mbetet një kolos i skenës shqiptare. Ndërsa Robert Ndrenika qytetar ka të drejtën e tij të mendojë, të ndiejë dhe të mbështesë kë të dojë. Pikërisht kjo ndarje është thelbi i një shoqërie demokratike dhe i qytetërimit kulturor.

Albert Z. Zholi: Robert Ndrenika mes artit dhe qytetarisë, mes madhështisë dhe kryqëzimit

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata …