Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Në diskursin politik bashkëkohor, liria dhe demokracia janë ndër fjalët më të përdorura, por paradoksalisht edhe ndër më të keqinterpretuarat. Ato artikulohen si parime universale, por lexohen, zbatohen dhe instrumentalizohen sipas interesave të pushtetit, konjukturave gjeopolitike dhe frikërave historike të shoqërive të ndryshme. Leximi i gabuar i këtyre dy nocioneve ka prodhuar jo vetëm kriza të brendshme politike, por edhe tensione ndërkombëtare, destabilizime rajonale dhe polarizime globale që sot e përcaktojnë rendin botëror. Liria si koncept i keqpërdorur politik në thelb, është e lidhur me përgjegjësinë, ndërsa demokracia me institucione funksionale. Por në praktikë, shpesh liria reduktohet në mungesë kufizimesh, ndërsa demokracia në procedurë formale zgjedhore. Ky reduktim prodhon regjime që pretendojnë legjitimitet demokratik, por funksionojnë si sisteme autoritare, populiste apo oligarkike. Në konstelacionet ndërkombëtare, liria nuk është një përvojë e barabartë. Ajo ndërtohet ndryshe në shoqëritë me traditë institucionale dhe ndryshe në shoqëritë që kanë kaluar trauma koloniale, diktatoriale apo fetare. Pikërisht këtu lind keqleximi: kur modelet eksportohen pa marrë parasysh kontekstin historik, kulturor dhe social.
Rasti i Iranit: liria si kërcënim për rendin ideologjik
Në Iran, demokracia dhe liria lexohen përmes filtrit të ideologjisë teokratike. Sistemi politik iranian nuk e mohon zgjedhjen popullore, por e kufizon atë përmes një strukture ku autoriteti fetar mbizotëron mbi vullnetin qytetar. Këtu, liria nuk shihet si e drejtë individuale, por si rrezik për kohezionin ideologjik të shtetit. Protestat qytetare, sidomos ato të udhëhequra nga gratë dhe të rinjtë, tregojnë se ekziston një përplasje e thellë midis një shoqërie në transformim dhe një elite politike që e lexon lirinë si destabilizim. Keqleximi qëndron pikërisht këtu: liria trajtohet si import perëndimor, jo si nevojë e brendshme shoqërore.
Venezuela dhe Amerika Latine: demokracia si justifikim i pushtetit
Në Venezuela, dhe në shumë vende të Amerikës Latine, demokracia është reduktuar në legjitimitet elektoral pa llogaridhënie institucionale. Regjime të ndryshme kanë ardhur në pushtet përmes zgjedhjeve, por më pas kanë minuar ndarjen e pushteteve, median e lirë dhe ekonominë e tregut. Në këtë rajon, liria shpesh përkthehet si liri nga elitat tradicionale, por jo domosdoshmërisht si liri për individin. Populizmi e ka shndërruar demokracinë në mjet mobilizimi emocional, duke e zhveshur nga përmbajtja e saj institucionale. Kjo ka prodhuar kriza ekonomike, emigrim masiv dhe polarizim shoqëror, që më pas përdoren si arsyetim për më shumë autoritarizëm. Keqleximi këtu është i dyfishtë: nga njëra anë, pushteti e quan veten demokratik sepse fitoi zgjedhjet; nga ana tjetër, qytetari e sheh lirinë vetëm si rezistencë ndaj shtetit, jo si ndërtim të një rendi të qëndrueshëm ligjor.
Ballkani: liria mes kujtesës dhe populizmit
Në Ballkan, liria mbetet një projekt i papërfunduar. Rajoni ka dalë nga luftëra, shpërbërje shtetesh dhe trauma kolektive, duke e bërë demokracinë më shumë një aspiratë sesa një realitet të konsoliduar. Liria shpesh identifikohet me pavarësinë kombëtare, por jo gjithmonë me lirinë e qytetarit nga korrupsioni, klientelizmi dhe kapja e shtetit. Në këtë kontekst, keqleximi i demokracisë shfaqet në formën e stabilokracisë: regjime që tolerohen ndërkombëtarisht për hir të stabilitetit, edhe pse brenda funksionojnë me standarde të dobëta demokratike. Kjo krijon një hendek të rrezikshëm midis retorikës europiane dhe realitetit ballkanik, duke ushqyer cinizmin qytetar dhe apatinë politike.
Në Serbia, populizmi patriotik është ndërtuar si narrativë shtetërore. Ai ushqehet nga ndjenja e viktimizimit historik, humbjet territoriale dhe ideja e një sovraniteti të rrethuar nga armiq. Lidershipi i fortë paraqitet si mbrojtës i interesit kombëtar, ndërsa demokracia reduktohet në mekanizëm legjitimues për pushtetin. Zgjedhjet zhvillohen rregullisht, por fusha politike karakterizohet nga kontroll i mediave, presion mbi opozitën dhe instrumentalizim i institucioneve. Këtu, populizmi patriotik krijon një iluzion uniteti kombëtar, duke e zëvendësuar pluralizmin me lojalitet. Demokracia nuk mohohet, por administrohet nga lart, si një proces që duhet menaxhuar për të shmangur “kaosin”. Ky model prodhon stabilitet relativ, por e bën shoqërinë të varur nga figura e liderit dhe jo nga forca e institucioneve.
Në Kosovë, populizmi patriotik ka një natyrë tjetër. Ai buron nga një histori e freskët e rezistencës, luftës dhe shtetndërtimit. Patriotizmi këtu është më shumë mbrojtës sesa dominues, më shumë kërkesë për dinjitet sesa mjet pushteti. Megjithatë, edhe në Kosovë, ekziston tendenca për ta lidhur demokracinë me lidershipin e fortë, të perceptuar si i pakorruptuar dhe përfaqësues i vullnetit popullor. Rreziku shfaqet kur ky lidership moral fillon të shihet si zëvendësim i institucioneve. Populizmi patriotik mund të prodhojë mobilizim qytetar pozitiv, por nëse nuk shoqërohet me ndërtim institucional, ai rrezikon të krijojë pritshmëri të tepruara dhe zhgënjim të shpejtë. Demokracia kosovare mbetet e brishtë pikërisht sepse balancimi mes emocionit patriotik dhe racionalitetit institucional ende nuk është konsoliduar plotësisht.Kjo sidomos me diasporën e cila është e madhe në numër.
Në Shqipëri, populizmi patriotik shfaqet më pak në formë nacionaliste klasike dhe më shumë si personalizim i pushtetit. Lidershipi i fortë paraqitet si garant i stabilitetit, modernizimit dhe integrimit europian. Patriotizmi shpesh përkthehet në retorikë zhvillimi dhe reformash, ku kritika ndaj pushtetit etiketohet si pengesë për interesin kombëtar. Në këtë model, demokracia rrezikon të shndërrohet në demokraci elektorale pa konkurrencë reale. Shih mandatin për të katërten herë nga PS. Institucionet forcohen formalisht, por varen nga vullneti i liderit. Populizmi këtu nuk mobilizon kundër një armiku të jashtëm, por kundër “elitave të vjetra” ose “penguesve të reformave”, duke justifikuar centralizimin e pushtetit. Në të tre rastet, populizmi patriotik dhe lidershipi i fuqishëm shërbejnë si zëvendësues të përkohshëm të demokracisë institucionale. Ato mund të prodhojnë stabilitet, mobilizim dhe ndjenjë drejtimi, por nëse shndërrohen në normë, e dobësojnë demokracinë që pretendojnë se mbrojnë. Demokracia e qëndrueshme nuk ndërtohet mbi figura, por mbi institucione; jo mbi emocione patriotike, por mbi rregulla, llogaridhënie dhe besim qytetar.
Krizat ndërkombëtare dhe deformimi i vlerave
Krizat globale: pandemitë, luftërat, krizat energjetike dhe migratore kanë nxjerrë në pah një tjetër aspekt të keqleximit të lirisë. Në momente krize, edhe demokracitë e konsoliduara kanë kufizuar liritë civile, duke e justifikuar këtë me sigurinë kolektive. Kjo ka hapur debatin: a është liria absolute apo e kushtëzuar?
Problemi lind kur këto masa të përkohshme shndërrohen në normalitet, duke u përdorur si precedent nga regjime autoritare për të justifikuar shtypjen. Në këtë mënyrë, krizat ndërkombëtare shërbejnë si laborator për deformimin e vlerave demokratike në shkallë globale.
Roli i SHBA-ve: ndërmjet idealizmit dhe interesit
Roli i ShBA-ve në përhapjen e demokracisë dhe lirisë ka qenë historikisht vendimtar, por edhe kontradiktor. ShBA-të janë promovuar si kampione të vlerave demokratike, duke mbështetur lëvizje për liri dhe të drejta civile në mbarë botën. Megjithatë, politika e jashtme amerikane shpesh ka balancuar mes idealizmit dhe interesit strategjik. Në disa raste, mbështetja për regjime autoritare është justifikuar në emër të stabilitetit, luftës kundër terrorizmit apo rivaliteteve gjeopolitike. Kjo ka prodhuar një perceptim ambivalent: ShBA-të shihen njëkohësisht si garant i lirisë dhe si aktor pragmatik që toleron shkeljet demokratike kur i shërbejnë interesave të veta. Megjithatë, ndikimi amerikan mbetet thelbësor në ndërtimin e institucioneve, në mbrojtjen e rendit liberal ndërkombëtar dhe në krijimin e një narrative globale ku liria dhe demokracia janë standarde, jo përjashtime. Sfida për ShBA-të sot është rikthimi i koherencës midis diskursit dhe veprimit.
Nevoja për një lexim të ri
Leximi i gabuar i lirisë dhe demokracisë nuk është thjesht problem semantik, por është problem strukturor. Ai prodhon shtete të brishta, shoqëri të polarizuara dhe një rend ndërkombëtar gjithnjë e më të pasigurt. Ajo që kërkohet sot nuk është eksporti mekanik i modeleve, por ndërtimi i demokracive që marrin parasysh kontekstin lokal, pa hequr dorë nga parimet universale. Liria nuk është mungesë rregulli, por rend me kuptim. Demokracia nuk është vetëm votë, por përgjegjësi. Pa këtë lexim të ri, bota do të vazhdojë të jetojë paradoksin e saj më të madh: të flasë për liri, ndërsa frikësohet prej saj.
