Bedri Halimi: PËRSE VAZHDON LUFTA KUNDËR VITIT 1981? (1)

I. Politika e mohimit të sakrificës

Historia nuk zhvillohet vetëm në fushat e betejës. Ajo zhvillohet edhe në kujtesën e njerëzve. Shpeshherë lufta për të fituar një ngjarje përfundon shumë më herët sesa lufta për ta interpretuar atë. Pikërisht për këtë arsye, pothuajse çdo ngjarje e madhe historike, pas përfundimit të saj, i nënshtrohet një beteje të re: betejës për kuptimin e saj.

Në këtë betejë nuk përdoren më armët, burgjet dhe tanket. Në vend të tyre përdoren interpretimet, relativizimet, heshtja, përzgjedhja selektive e fakteve, deformimi i kontekstit historik dhe, mbi të gjitha, politika e mohimit.

Mohimi nuk është thjesht mospranim i një ngjarjeje. Mohimi është një metodë politike dhe ideologjike për t’ia zvogëluar një populli vetëdijen për sakrificat e veta. Ai nuk përpiqet domosdoshmërisht të dëshmojë se një ngjarje nuk ka ekzistuar. Mjafton ta paraqesë atë si të panevojshme, të gabuar, të parakohshme, të manipuluar ose si produkt të forcave të tjera. Në këtë mënyrë nuk mohohet fakti, por mohohet kuptimi historik i tij.

Në historinë e njerëzimit, pothuajse çdo lëvizje çlirimtare ka kaluar nëpër këtë fazë. Fillimisht pjesëmarrësit janë shpallur nacionalistë, rebelë, ekstremistë, aventurierë ose armiq të rendit ekzistues. Më vonë, kur zhvillimet historike ua kanë dhënë të drejtën, kundërshtarët nuk kanë mundur ta mohojnë më vetë ekzistencën e ngjarjes. Atëherë kanë ndryshuar vetëm gjuhën. Në vend të etiketave politike kanë përdorur relativizimin historik. Në vend të dënimit penal, qw jo pak njerwz e kanw pwrjetuar atwherw, tani kanë ofruar dënimin moral. Në vend të burgut kanë ndërtuar harresën.

Kjo dukuri nuk është karakteristikë vetëm e historisë shqiptare. Ajo është një ligjshmëri e njohur e historisë politike. Çdo brez përpiqet ta shpjegojë të kaluarën sipas interesave të së tashmes. Pikërisht këtu lind rreziku që historia të mos shërbejë më si kërkim i së vërtetës, por si instrument për justifikimin e biografive politike, të qëndrimeve të djeshme ose të interesave të sotme.

Në këtë kuptim, politika e mohimit të sakrificës nuk është rastësi. Ajo është përpjekje për ta zhvendosur qendrën e gravitetit të historisë. Në vend që historia të ndërtohet mbi veprimin e atyre që sakrifikuan, ajo tentohet të ndërtohet mbi interpretimin e atyre që nuk sakrifikuan ose që, në momentet vendimtare, zgjodhën një rrugë tjetër.

Një shoqëri që fillon ta zhvlerësojë sakrificën e brezave të saj, rrezikon të humbasë edhe aftësinë për të prodhuar sakrifica të reja. Brezat e ardhshëm nuk edukohen vetëm me sukseset e historisë, por edhe me respektin ndaj atyre që morën përsipër rrezikun kur fitorja nuk ishte aspak e sigurt.

Prandaj, çdo përpjekje për të minimizuar, relativizuar ose delegjitimuar sakrificat e së kaluarës nuk është vetëm debat mbi historinë. Ajo është debat mbi të ardhmen. Sepse një popull që bindet se sakrifica e djeshme ishte e kotë, nesër do ta ketë shumë më të vështirë të besojë se ia vlen të sakrifikojë për idealet e tij.

Në historinë shqiptare kjo dukuri është shfaqur vazhdimisht. Ata që në një periudhë janë quajtur armiq të shtetit, separatistë, irredentistë ose rrezik për rendin kushtetues, shumë shpesh më vonë janë pranuar si pjesë e pandashme e historisë kombëtare. Por bashkë me këtë pranim ka vazhduar edhe një përpjekje tjetër: për t’ua zvogëluar peshën historike, për ta paraqitur veprimin e tyre si të panevojshëm ose për t’ia atribuar faktorëve të jashtëm.

Edhe ngjarjet e vitit 1981 nuk kanë mundur t’i shpëtojnë këtij mekanizmi. Përkundrazi, ato përbëjnë një nga shembujt më domethënës të mënyrës se si politika e mohimit ndryshon vetëm formën, ndërsa ruan të njëjtin qëllim.

Në vitin 1981 demonstratat u dënuan si armiqësore, kundërrevolucionare, separatiste dhe kundër vëllazërim-bashkimit. Më vonë, kur historia rrëzoi këto etiketime, filluan të shfaqeshin interpretime të reja. Demonstratat u cilësuan si të panevojshme, të parakohshme, si gabim politik ose si rezultat i manipulimeve të shërbimeve të ndryshme sekrete. Ndryshuan fjalët, por jo përfundimi që synohej: t’u mohohej legjitimiteti historik i atyre ngjarjeve.

Prandaj, pyetja themelore nuk është më nëse demonstratat e vitit 1981 kanë ndodhur apo jo. Ato janë fakt historik. Pyetja e vërtetë është: përse edhe pas më shumë se katër dekadash vazhdon përpjekja për t’ua ndryshuar kuptimin historik?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje nuk ka të bëjë vetëm me vitin 1981. Ajo ka të bëjë me raportin që një shoqëri ndërton me kujtesën e saj, me të vërtetën historike dhe me respektin ndaj sakrificës së brezave që e kanë sjellë deri në lirinë e sotme.

vazhdon