Bedri Halimi: PËRSE VAZHDON LUFTA KUNDËR VITIT 1981? V

Paradoksi i autonomistëve

Ndër të gjitha argumentet që janë përdorur për të zhvlerësuar demonstratat e vitit 1981, njëri vazhdon të përsëritet më shpesh se të tjerët. Ai thotë, në thelb, se Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 i kishte dhënë Kosovës pothuajse të gjitha atributet e një republike dhe, për rrjedhojë, kërkesa “Kosova Republikë” nuk kishte qenë as e nevojshme dhe as e arsyeshme. Madje, sipas kësaj logjike, demonstratat jo vetëm që nuk ndihmuan, por edhe përshpejtuan shfuqizimin e autonomisë.

Në shikim të parë, ky interpretim mund të duket bindës. Ai mbështetet në një fakt real: autonomia e vitit 1974 ishte më e gjerë se çdo autonomi që Kosova kishte pasur më parë. Por pikërisht këtu fillon edhe paradoksi.

Fakti që autonomia ishte më e avancuar se më parë nuk do të thotë se ajo kishte zgjidhur çështjen politike të Kosovës.

Në histori, përparimi relativ nuk është domosdoshmërisht zgjidhje përfundimtare.

Është e vërtetë se Kushtetuta e vitit 1974 i dha Kosovës kompetenca të rëndësishme në administrim, arsim, kulturë, ekonomi dhe në disa segmente të vendimmarrjes federale. Ajo krijoi kushte për zhvillimin e Universitetit të Prishtinës, për konsolidimin e institucioneve kulturore dhe për përdorimin më të gjerë të gjuhës shqipe. Këto janë fakte historike që nuk mund të mohohen dhe nuk ka arsye të mohohen.

Por po aq e vërtetë është edhe ana tjetër e medaljes.

Kosova nuk ishte republikë.

Kosova nuk kishte të drejtë vetëvendosjeje.

Kosova nuk kishte status të barabartë me njësitë federale.

Kosova mbetej juridikisht pjesë e Republikës Socialiste të Serbisë.

Kosova ishte mw e prapambetura nw ish Jugosllavi.

Pikërisht ky ishte kufiri që autonomia nuk e kapërcente.

Ky nuk ishte një detaj teknik kushtetues. Ishte thelbi i problemit politik.

Nëse autonomia e vitit 1974 do ta kishte zgjidhur përfundimisht pozitën e Kosovës, atëherë lind një pyetje e thjeshtë: përse në vitin 1989 Serbia arriti ta shfuqizonte atë me ndryshime kushtetuese?

Përgjigjja është po aq e thjeshtë.

Sepse sovraniteti nuk ndodhej në Prishtinë.

Ai ndodhej në Beograd.

Kjo është prova më e fortë e kufijve të autonomisë.

Nëse një status politik mund të hiqet njëanshëm nga një qendër tjetër vendimmarrëse, atëherë ai status nuk përfaqëson barazi kushtetuese.

Në këtë pikë shfaqet paradoksi i autonomistëve.

Nga njëra anë, ata argumentojnë se autonomia ishte aq e plotë, sa demonstratat qenë të panevojshme.

Nga ana tjetër, të njëjtët pranojnë se autonomia u shfuqizua nga Serbia.

Nëse autonomia ishte pothuajse republikë, si mund të hiqej nga një republikë tjetër?

Ky paradoks nuk është vetëm logjik.

Është edhe juridik.

Republikat e ish-Jugosllavisë nuk mund t’ia hiqnin njëra-tjetrës statusin kushtetues.

Por Serbia mund ta bënte këtë ndaj Kosovës, pikërisht sepse Kosova nuk ishte republikë.

Prandaj vetë zhvillimet e viteve 1989–1990 përbëjnë argumentin më të fortë kundër tezës se Kushtetuta e vitit 1974 e kishte zgjidhur çështjen shqiptare.

Historia e provoi të kundërtën.

Nëse kërkesa “Kosova Republikë” do të kishte qenë një kërkesë e panevojshme, atëherë nuk do të kishte pasur arsye që regjimi i Sllobodan Millosheviqit ta konsideronte pikërisht statusin kushtetues të Kosovës si pengesën kryesore për projektin e tij centralizues. Vetë fakti që autonomia u sulmua me aq vendosmëri tregon se ajo ishte e pamjaftueshme për ta mbrojtur Kosovën, por njëkohësisht edhe se kërkesa për republikë kishte një bazë reale politike.

Një paradoks tjetër që meriton vëmendje lidhet me mënyrën se si gjykohet historia. Shpesh thuhet se demonstratat “provokuan” Serbinë dhe përshpejtuan procesin e suprimimit të autonomisë. Kjo mënyrë arsyetimi e zhvendos përgjegjësinë nga agresori te viktima.

Sipas së njëjtës logjikë, çdo popull që kërkon më shumë liri mund të fajësohet për represionin që ushtrohet ndaj tij.

Një arsyetim i tillë është jo vetëm politikisht i gabuar, por edhe moralisht i papranueshëm.

Represioni nuk justifikohet me ekzistencën e kërkesave politike.

Përkundrazi, represioni është përgjegjësi e atij që e ushtron.

Po të ndiqnim këtë logjikë deri në fund, atëherë do të duhej të pranonim se nuk duhej të kishte pasur as demonstrata studentore, as lëvizje për të drejtat civile, as kryengritje kundër regjimeve autoritare, vetëm sepse ato mund të sillnin reagim të ashpër nga pushteti.

Historia njerëzore dëshmon pikërisht të kundërtën.

Liritë nuk janë dhuruar. Ato janë fituar.

Edhe në rastin e Kosovës, historia nuk eci sipas kalendarit të autonomistëve. Ajo eci sipas dinamikës së proceseve politike, të cilat dëshmuan se autonomia ishte një fazë kalimtare, jo destinacioni përfundimtar i aspiratës politike të shqiptarëve.

Në këtë kuptim, paradoksi i autonomistëve qëndron në faktin se ata vazhdojnë ta gjykojnë vitin 1981 me logjikën e një rendi kushtetues që vetë historia e rrëzoi. Ata mbrojnë si zgjidhje përfundimtare një model politik që nuk arriti t’i rezistonte as krizës së parë serioze të federatës jugosllave.

Historia nuk i dha të drejtë këtij modeli.

Përkundrazi, zhvillimet që pasuan: heqja e autonomisë, rezistenca paqësore, lufta çlirimtare dhe krijimi i shtetit të Kosovës, treguan se kërkesa për Republikën nuk ishte një devijim nga historia, por një etapë e domosdoshme në rrugën drejt subjektivitetit politik të Kosovës.

Prandaj, paradoksi i autonomistëve nuk qëndron vetëm në interpretimin e gabuar të vitit 1981. Ai qëndron në përpjekjen për ta paraqitur si të mjaftueshme një zgjidhje që vetë historia e shpalli të pamjaftueshme.

Vazhdon