Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Në krijimtarinë historiografike të Qemal Matajt, një vend të veçantë zë edhe studimi polemik “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët”, i hartuar në shtator të vitit 1991. Edhe pse në pamje të parë mund të perceptohet si një reagim ndaj një shkrimi të botuar në shtyp, në thelb ai përfaqëson shumë më tepër sesa një polemikë të zakonshme. Ky tekst është dëshmi e mënyrës se si Qemal Mataj e kuptonte misionin e historianit: jo si vëzhgues pasiv i debateve të kohës, por si studiues që ndiente detyrimin moral dhe shkencor të ndërhynte sa herë që, sipas bindjes së tij, historia interpretohej në kundërshtim me dokumentet.
Koha në të cilën u shkrua ky studim ishte ndër më të trazuara në historinë bashkëkohore të Ballkanit. Viti 1991 shënoi shpërbërjen e federatës jugosllave, ringjalljen e nacionalizmave dhe shfaqjen e debateve të ashpra mbi identitetin, territorin dhe të kaluarën historike të popujve të rajonit. Në një atmosferë të tillë, historia nuk mbetej vetëm objekt studimi akademik; ajo përdorej gjithnjë e më shpesh si argument politik, si mjet legjitimimi i pretendimeve kombëtare dhe si instrument për ndërtimin e narrativave të reja identitare.
Në këtë klimë polemikash u përfshi edhe çështja e Gorës. Debatet mbi përkatësinë etnike, historinë dhe identitetin e banorëve të kësaj treve nuk ishin më vetëm diskutime shkencore, por kishin marrë një dimension të qartë politik. Pikërisht në këtë sfond Qemal Mataj vendosi të reagojë, duke mos u mbështetur në retorikë, por në atë që përbënte bazën e gjithë veprimtarisë së tij shkencore: dokumentin historik.
Titulli i studimit është domethënës. Duke shtruar pyetjen “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët”, autori vendos që në hyrje përballë njëra-tjetrës dy mënyra krejt të ndryshme të qasjes ndaj së kaluarës. Nga njëra anë qëndron historia si disiplinë shkencore, e mbështetur mbi burime, dokumente dhe analizë kritike; nga ana tjetër qëndron historia e përdorur për të mbështetur objektiva politike të çastit. Kjo kundërvënie përbën boshtin mbi të cilin ndërtohet i gjithë studimi.
Një tipar karakteristik i Qemal Matajt është se ai nuk hyn në debat vetëm për të kundërshtuar një autor apo një mendim të caktuar. Reagimi i tij lidhet me një parim që e ka shoqëruar në gjithë krijimtarinë e vet historiografike: bindjen se interpretimi i së kaluarës duhet të mbështetet në prova dhe jo në dëshira politike. Për këtë arsye, polemika që ai zhvillon nuk është personale; ajo synon të sfidojë argumentet dhe të verifikojë vlefshmërinë e tyre në dritën e dokumentacionit historik.
Kjo mënyrë të menduari nuk shfaqet për herë të parë në këtë studim. Ajo është e pranishme në të gjitha veprat kryesore të Qemal Matajt. Monografitë kushtuar Ymer Prizrenit, Ramadan Zaskocit, Shuaip Spahiut, Mulla Rasim Zapodit dhe figurave të tjera dallohen pikërisht për përpjekjen e autorit për ta rindërtuar historinë mbi bazën e dokumenteve arkivore, dëshmive të kohës dhe burimeve të shumëllojshme. Në këtë kuptim, studimi për Gorën nuk përbën një përjashtim, por vazhdimësi logjike të metodës së tij shkencore.
Duhet theksuar se rëndësia e këtij shkrimi nuk kufizohet vetëm te debati i vitit 1991. Sot, më shumë se tri dekada më vonë, ai mbetet një dokument me vlerë për të kuptuar jo vetëm diskutimet rreth Gorës, por edhe mënyrën se si zhvilloheshin polemikat historiografike në fund të shekullit XX. Përmes tij lexuesi njeh jo vetëm argumentet e autorit, por edhe klimën intelektuale të kohës, sfidat me të cilat përballeshin studiuesit dhe përgjegjësinë që ata ndienin përballë interpretimit të së kaluarës.
Në këtë aspekt, studimi “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” nuk duhet lexuar vetëm si një polemikë. Ai duhet parë si një manifest metodologjik i Qemal Matajt. Në të pasqyrohet qartë bindja e tij se historia nuk mund të ndërtohet mbi paragjykime, emocione apo interesa të përkohshme politike, por vetëm mbi kërkimin e kujdesshëm të së vërtetës dokumentare.
Prandaj, analiza e këtij studimi ka rëndësi të dyfishtë: nga njëra anë ndihmon në kuptimin e debatit konkret për Gorën, ndërsa nga ana tjetër zbulon filozofinë e punës së historianit Qemal Mataj. Pikërisht kjo filozofi – besimi i palëkundur te dokumenti, analiza kritike dhe përgjegjësia shkencore – e shoqëroi atë gjatë gjithë jetës së tij dhe e bëri një nga studiuesit më këmbëngulës të historisë shqiptare.
Polemika si mbrojtje e së vërtetës historike
Shkrimi “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” nuk është një polemikë e zakonshme publicistike. Ajo është një ndërhyrje e vetëdijshme e një historiani në një debat që, sipas bindjes së autorit, kishte kaluar kufijtë e diskutimit shkencor dhe po hynte në fushën e pretendimeve politike.
Qemal Mataj nuk e nis studimin duke trajtuar menjëherë historinë e Gorës. Ai zgjedh fillimisht të shpjegojë shkakun që e detyroi të shkruajë. Ky është një element metodologjik me rëndësi. Autori dëshiron që lexuesi të kuptojë se reagimi i tij nuk buron nga një dëshirë për debat personal, por nga bindja se çështja e ngritur kishte pasoja më të gjera sesa një interpretim i zakonshëm historik.
Në qendër të polemikës qëndron artikulli “Gora dhe goranët” i Nazif Dokles. Sipas Qemal Matajt, ky shkrim nuk kufizohej në paraqitjen e një opinioni historik, por kishte për synim të mbështeste një platformë politike që kërkonte trajtimin e goranëve si një pakicë kombëtare më vete. Pikërisht ky element e shtyn autorin të reagojë.
Është domethënëse se Qemal Mataj nuk e sheh debatin si një mosmarrëveshje akademike të zakonshme. Në interpretimin e tij, kemi të bëjmë me një përpjekje për të ndërtuar një identitet kolektiv mbi baza që ai i konsideron historikisht të pambështetura. Për këtë arsye, përgjigjja e tij merr karakterin e një mbrojtjeje të dokumentit historik.
Një tipar i dukshëm që në faqet e para është mënyra se si autori e koncepton përgjegjësinë e historianit. Për të, historia nuk është fushë ku secili mund të ndërtojë interpretime sipas bindjeve personale. Çdo tezë duhet të mbështetet në burime të verifikueshme. Pikërisht për këtë arsye ai e vë theksin vazhdimisht te dokumentet arkivore, regjistrimet administrative, peticionet, memorandumet dhe dëshmitë historike.
Në aspektin metodologjik, Qemal Mataj ndërton një ndarje të qartë ndërmjet dy mënyrave të të shkruarit të historisë. Nga njëra anë vendos kërkimin e mbështetur në burime; nga ana tjetër, interpretimin që, sipas tij, mbështetet mbi objektiva politike. Kjo kundërvënie nuk është vetëm boshti i këtij studimi, por një nga parimet që karakterizon gjithë veprën e tij historiografike.
Një element tjetër që bie në sy është mënyra se si autori e trajton kundërshtarin. Në disa pjesë përdor ironi dhe një gjuhë polemike të fortë, tipike për debatet publike të fillimit të viteve nëntëdhjetë. Megjithatë, struktura kryesore e studimit nuk mbështetet mbi ironinë, por mbi përpjekjen për ta rrëzuar tezën kundërshtare me argumente dokumentare. Pas çdo kundërshtimi, ai përpiqet të sjellë një fakt, një dokument ose një referencë arkivore që, sipas tij, mbështet interpretimin e vet.
Kjo tregon një karakteristikë të rëndësishme të metodës së Qemal Matajt. Ai nuk e konsideron polemikën si qëllim në vetvete. Polemika është vetëm forma; përmbajtja mbetet analiza historike. Pikërisht kjo e dallon këtë tekst nga një shkrim publicistik i zakonshëm dhe e afron me një studim historiografik.
Lexuar sot, më shumë se tri dekada pas hartimit të tij, ky shkrim fiton edhe një vlerë tjetër. Ai dokumenton klimën intelektuale të fillimit të tranzicionit demokratik në Shqipëri, kur çështjet e identitetit, historisë dhe përkatësisë kombëtare u bënë objekt debatesh të forta publike. Në këtë kuptim, studimi nuk dëshmon vetëm qëndrimet e autorit, por edhe atmosferën ideore të kohës në të cilën u shkrua.
Prandaj, rëndësia e këtij teksti nuk qëndron vetëm te përfundimet që arrin Qemal Mataj. Po aq e rëndësishme është mënyra se si ai argumenton, si përdor dokumentin dhe si e koncepton rolin e historianit në shoqëri. Për të, historia nuk është mjet propagande, por një disiplinë që kërkon përgjegjësi, verifikim dhe besnikëri ndaj burimit. Pikërisht kjo filozofi përshkon të gjithë studimin dhe e bën atë një nga tekstet më përfaqësuese të metodës së tij të punës.
Ky kapitull është vetëm hyrja në analizën e brendshme. Tani fillon pjesa më interesante. Në kapitullin pasues do të analizojmë burimet që përdor Qemal Mataj, sepse aty, sipas mendimit tim, qëndron edhe vlera më e madhe shkencore e këtij studimi. Ai nuk polemizon vetëm me mendime, por ndërton argumentimin mbi dokumente arkivore, peticione, memorandume dhe burime të ndryshme, çka e dallon qartë nga një reagim i zakonshëm publicistik.
Dokumenti si argument – Metoda kërkimore e Qemal Matajt
Një nga vlerat më të mëdha të studimit “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” është metoda e punës që ndjek autori. Edhe pse shkrimi është ndërtuar si përgjigje ndaj një polemike publike, ai nuk merr formën e një replike emocionale. Përkundrazi, Qemal Mataj përpiqet ta zhvendosë debatin nga fusha e opinioneve në fushën e dokumenteve historike.
Ky është një tipar që e karakterizon gjithë krijimtarinë e tij. Në çdo monografi dhe studim të rëndësishëm, ai e ndërton argumentimin duke kërkuar burimin më të afërt me ngjarjen historike. Edhe në këtë rast, ai nuk mjaftohet me citimin e autorëve të tjerë, por shfrytëzon dokumentacion administrativ, materiale arkivore, regjistrime statistikore, peticione, memorandume dhe dëshmi të kohës.
Në këtë mënyrë, lexuesi nuk përballet vetëm me përfundimet e historianit, por edhe me bazën mbi të cilën janë ndërtuar ato përfundime. Kjo është një metodë që i jep studimit transparencë dhe besueshmëri. Autori kërkon që lexuesi të mos e pranojë interpretimin vetëm për shkak të autoritetit të tij, por të bindet përmes provave që ai sjell.
Një element i rëndësishëm metodologjik është shumëllojshmëria e burimeve. Qemal Mataj nuk mbështetet vetëm në një kategori dokumentesh. Ai ndërthur burime osmane, materiale të administratës shqiptare, dokumente të periudhave të ndryshme shtetërore, botime shkencore, dëshmi arkivore dhe materiale statistikore. Kjo i mundëson të ndërtojë një tablo historike më të gjerë dhe të shmangë varësinë nga një burim i vetëm.
Veçanërisht domethënës është përdorimi i dokumenteve të regjistrimit të popullsisë dhe i materialeve administrative. Për autorin, këto dokumente kanë rëndësi të veçantë sepse pasqyrojnë gjendjen faktike të kohës dhe nuk janë shkruar për të mbështetur debate të mëvonshme politike. Pikërisht për këtë arsye ai u jep atyre një peshë të madhe argumentuese.
Një tjetër veçori është mënyra se si trajtohen burimet kundërshtare. Qemal Mataj nuk i injoron ato. Përkundrazi, ai i citon, i paraqet dhe më pas përpiqet t’i analizojë kritikisht. Në këtë kuptim ai ndjek një metodë klasike të debatit historiografik: fillimisht paraqitet teza që kundërshtohet, pastaj shqyrtohen argumentet dhe në fund jepet interpretimi alternativ, i mbështetur në dokumente.
Megjithatë, lexuesi vëren edhe një karakteristikë tjetër. Duke qenë se studimi është shkruar në klimën e tensionuar politike të vitit 1991, në disa raste gjuha polemike ndërthuret me analizën shkencore. Kjo nuk e zbeh vlerën dokumentare të punimit, por tregon se autori nuk shkruante nga distanca e ftohtë akademike. Ai ndiente përgjegjësi personale ndaj çështjes që trajtonte dhe e shihte ndërhyrjen e tij si detyrim qytetar e kombëtar.
Nga pikëpamja metodologjike, kjo ndërthurje e pasionit me dokumentin është një tipar karakteristik i Qemal Matajt. Ai nuk pretendon neutralitet emocional; pretendon saktësi faktike. Për të, historiani mund të ketë bindje të forta, por këto bindje duhet të provohen me dokumente. Vetëm atëherë ato fitojnë legjitimitet shkencor.
Në këtë studim bie në sy edhe një element tjetër i rëndësishëm: këmbëngulja për ta vendosur çdo dokument në kontekstin e vet historik. Autori nuk e përdor dokumentin si citim të shkëputur, por përpiqet ta lidhë me zhvillimet politike, shoqërore dhe administrative të periudhës përkatëse. Kjo e bën argumentimin më të plotë dhe shmang interpretimet fragmentare.
Nga kjo pikëpamje, studimi për Gorën është një shembull i qartë i mënyrës së punës së historianit Qemal Mataj. Edhe kur polemizon, ai mbetet besnik ndaj metodës së tij themelore: dokumenti paraprin përfundimin. Ai nuk kërkon dokumente për të mbështetur një përfundim të gatshëm; përpiqet që përfundimin ta nxjerrë nga dokumentet.
Pikërisht kjo e dallon këtë studim nga shumë polemika të tjera të kohës. Ndërsa debatet publike shpesh mbështeteshin në deklarime politike ose interpretime ideologjike, Qemal Mataj përpiqet ta rikthejë diskutimin në terrenin e kërkimit historiografik. Në këtë kuptim, vlera më e madhe e këtij shkrimi nuk qëndron vetëm te përgjigjet që jep për çështjen e Gorës, por edhe te modeli metodologjik që ofron për mënyrën se si duhet të zhvillohet një debat mbi historinë.
Analiza e argumenteve kryesore të Qemal Matajt
Studimi “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” është ndërtuar mbi një strukturë argumentuese të qartë. Qemal Mataj nuk synon vetëm të kundërshtojë një autor apo një tezë të caktuar, por përpiqet të ndërtojë një sistem të tërë argumentesh që, sipas tij, mbështeten në burimet historike dhe dokumentare. Në këtë kuptim, vepra nuk është një përgjigje episodike, por një analizë e organizuar që synon të mbrojë një interpretim të historisë së Gorës.
Historia nuk mund të zëvendësohet me dëshirën politike
Argumenti themelor i autorit është se historia nuk mund të shkruhet mbi bazën e objektivave politike të kohës. Sipas tij, çdo përpjekje për të ndërtuar identitete kolektive ose për të rishkruar përkatësi historike pa mbështetje dokumentare rrezikon të deformojë vetë të kaluarën.
Ky është boshti mbi të cilin mbështetet i gjithë studimi. Për Qemal Matajn, dokumenti nuk është një element ndihmës i interpretimit, por themeli mbi të cilin ndërtohet vetë interpretimi historik. Prandaj ai i kthehet vazhdimisht burimeve arkivore, regjistrimeve administrative dhe dëshmive të kohës.
Vazhdimësia historike si kriter shkencor
Një tjetër argument i rëndësishëm është analiza e vazhdimësisë historike. Autori përpiqet të tregojë se një çështje identitare nuk mund të gjykohet mbi zhvillime të izoluara apo mbi rrethana politike të përkohshme. Përkundrazi, ajo duhet të shihet në evolucionin e saj shumëbrezor.
Në këtë drejtim, ai përpiqet të ndërtojë një linjë kronologjike që lidh dokumente të periudhave të ndryshme historike. Pikërisht kjo vazhdimësi, sipas tij, është elementi që i jep peshë një interpretimi historiografik.
Dokumenti si provë dhe jo si dekorim
Një tipar që bie vazhdimisht në sy është mënyra se si Qemal Mataj përdor dokumentacionin. Në shumë punime historike dokumentet shërbejnë vetëm për të ilustruar një përfundim të arritur më parë. Në këtë studim ndodh e kundërta.
Autori përpiqet që vetë dokumenti të prodhojë përfundimin. Ai ndërton argumentin hap pas hapi, duke e mbështetur secilin në burime konkrete. Kjo metodë i jep studimit një karakter më afër historiografisë sesa publicistikës polemike.
Kritika ndaj interpretimeve selektive
Një nga kritikat më të forta që Qemal Mataj u drejton autorëve me të cilët polemizon është përdorimi selektiv i burimeve.
Sipas tij, nuk mjafton të citohet një dokument nëse anashkalohen dhjetëra dokumente të tjera që paraqesin një tablo më të gjerë. Për historianin, zgjedhja selektive e burimeve është një nga format më të rrezikshme të deformimit të historisë, sepse krijon përshtypjen e objektivitetit duke fshehur faktet që nuk përputhen me tezën e autorit.
Kjo kritikë nuk kufizohet vetëm te debati për Gorën. Ajo përfaqëson një parim të përgjithshëm metodologjik që shoqëron gjithë krijimtarinë e tij.
Historia si përgjegjësi publike
Një dimension tjetër i rëndësishëm i studimit është mënyra se si autori e koncepton rolin e historianit në shoqëri.
Për Qemal Matajn, historiani nuk është vetëm studiues i arkivave. Ai ka edhe përgjegjësi publike. Kur historia përdoret për të mbështetur pretendime politike, historiani ka detyrimin profesional të reagojë me argumente dhe dokumente.
Kjo është arsyeja pse ky studim ka një ton më të drejtpërdrejtë sesa monografitë e tij. Ai nuk shkruan vetëm për të informuar, por edhe për të mbrojtur atë që e konsideron të vërtetë historike.
Forca dhe kufijtë e argumentimit
Nga këndvështrimi metodologjik, forca kryesore e studimit qëndron te mbështetja në dokumentacion dhe te përpjekja për ta analizuar çështjen në vazhdimësi historike.
Në të njëjtën kohë, lexuesi vëren se në disa pjesë gjuha polemike bëhet më e fortë se zakonisht. Kjo duhet parë në kontekstin e kohës kur u hartua studimi. Fillimi i viteve nëntëdhjetë ishte një periudhë debatesh të ndezura mbi historinë, identitetin dhe të drejtat kombëtare, gjë që ndikoi edhe në stilin e të shkruarit.
Megjithatë, pavarësisht këtij toni, boshti argumentues mbetet i pandryshuar: dokumenti, kronologjia dhe analiza kritike janë mjetet kryesore me të cilat Qemal Mataj ndërton interpretimin e tij.
Vlera historiografike e studimit
Sot, ky studim nuk lexohet vetëm për përfundimet që nxjerr mbi Gorën. Ai ka fituar edhe një vlerë tjetër: dëshmon mënyrën se si zhvilloheshin debatet historiografike në një periudhë vendimtare për Ballkanin.
Në këtë kuptim, ai është një dokument i dyfishtë. Nga njëra anë paraqet argumentet e autorit mbi historinë e Gorës; nga ana tjetër dokumenton vetë kulturën e debatit shkencor të fillimit të viteve nëntëdhjetë.
Pikërisht kjo e bën këtë studim një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë intelektuale të Qemal Matajt. Ai dëshmon bindjen e tij të palëkundur se historia nuk fitohet me deklarata, por me dokumente; nuk mbrohet me retorikë, por me kërkim të kujdesshëm shkencor.
Vendi i studimit “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” në krijimtarinë historiografike të Qemal Matajt
Për ta vlerësuar drejt studimin “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët”, ai nuk duhet parë si një tekst i shkëputur nga pjesa tjetër e krijimtarisë së Qemal Matajt. Përkundrazi, ai është një hallkë e rëndësishme në sistemin e mendimit historik që autori ndërtoi gjatë gjithë jetës së tij.
Në shikim të parë, ky studim ndryshon nga monografitë e tij. Nuk është një biografi historike, nuk ndjek jetën e një personaliteti të vetëm dhe nuk kufizohet në rindërtimin kronologjik të një ngjarjeje. Megjithatë, në planin metodologjik ai mbështetet mbi të njëjtat parime që karakterizojnë gjithë veprën e Qemal Matajt: kërkimi i dokumentit, analiza kritike e burimeve dhe përpjekja për të ndërtuar një interpretim të mbështetur në prova.
Në këtë kuptim, studimi për Gorën lidhet natyrshëm me monografinë kushtuar Ymer Prizrenit. Në të dy rastet autori nuk kënaqet me përsëritjen e literaturës ekzistuese. Ai kërkon dokumente të reja, rikthen në vëmendje burime të lëna në harresë dhe përpiqet të rindërtojë historinë duke u mbështetur në dëshmi sa më të afërta me ngjarjet.
E njëjta metodë vërehet edhe në monografinë për Ramadan Zaskocin, ku figura e luftëtarit nuk trajtohet vetëm përmes rrëfimeve gojore, por lidhet me dokumentacionin historik dhe me zhvillimet politike të kohës. Edhe aty, ashtu si në studimin për Gorën, autori përpiqet të vendosë figurën historike në kontekstin e saj të plotë.
Një afërsi e veçantë ekziston edhe me monografinë për Mulla Rasim Zapodin. Në këtë vepër, Qemal Mataj nuk kufizohet vetëm te biografia e protagonistit, por ndërton një panoramë të gjerë të historisë së Gorës, të strukturës shoqërore, të jetës politike dhe të zhvillimeve kombëtare që ndikuan mbi këtë trevë. Pikërisht ky interes i hershëm për historinë e Gorës shpjegon pse autori ndjeu detyrimin të ndërhynte edhe në debatin e vitit 1991. Për të, çështja nuk ishte vetëm akademike; ajo lidhej me një fushë kërkimi të cilës i kishte kushtuar vite të tëra pune.
Edhe monografia për Shuaip Spahiun dëshmon të njëjtën filozofi pune. Në vend që të izolojë figurën historike, autori e vendos atë në rrjedhën e përgjithshme të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Kjo mënyrë e të menduarit shfaqet edhe në studimin për Gorën, ku ngjarjet lokale nuk trajtohen si zhvillime të shkëputura, por si pjesë e historisë së përgjithshme shqiptare.
Në të njëjtën mënyrë mund të shihet edhe puna e tij për Hoxhë Mehmetin, Ymer Matën dhe figurat e tjera historike. Në çdo rast, Qemal Mataj kërkon të rindërtojë jo vetëm jetën e individit, por edhe mjedisin historik në të cilin ai veproi. Ky është një tipar metodologjik që përshkon gjithë krijimtarinë e tij.
Studimi për Gorën ka edhe një veçori tjetër që e dallon nga pjesa tjetër e veprës së tij. Ai është ndoshta teksti ku Qemal Mataj shfaqet më qartë si historian polemist. Në monografi, autori është më i përmbajtur dhe më përshkrues. Në këtë studim, ai hyn drejtpërdrejt në debat me interpretime që i konsideron të pambështetura. Megjithatë, edhe këtu polemika nuk e zëvendëson metodën shkencore; ajo mbështetet vazhdimisht në dokumente dhe në analizën e burimeve.
Ky fakt e bën studimin një urë lidhëse ndërmjet dy dimensioneve të personalitetit të tij intelektual: historianit kërkimor dhe intelektualit publik. Ai nuk mbetet vetëm studiues i arkivave, por bëhet edhe pjesëmarrës aktiv në debatet që lidhen me historinë dhe identitetin kombëtar.
Nëse do të renditeshin veprat më përfaqësuese të Qemal Matajt, ky studim do të zinte një vend të veçantë. Jo sepse është më i rëndësishëm se monografia për Ymer Prizrenin apo ajo për Ramadan Zaskocin, por sepse ai pasqyron më qartë filozofinë e tij të punës si historian. Në të shfaqen njëherësh pasioni për historinë, respekti për dokumentin, ndjenja e përgjegjësisë qytetare dhe bindja se e vërteta historike duhet mbrojtur me argumente.
Në fund, mund të thuhet se “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” nuk është vetëm një studim mbi një debat të caktuar. Ai është një pasqyrë e mënyrës se si Qemal Mataj e kuptonte profesionin e historianit. Për të, historia nuk ishte thjesht rrëfim i së kaluarës. Ajo ishte kujtesë kombëtare, përgjegjësi intelektuale dhe detyrim moral ndaj së vërtetës.
Pikërisht për këtë arsye, ky studim duhet të lexohet në të njëjtën frymë me monografitë e tij kryesore. Së bashku ato formojnë një korpus të unifikuar veprash, të ndërtuara mbi të njëjtin ideal shkencor: që historia shqiptare të mbështetet mbi dokumentin, të interpretohet me ndershmëri dhe t’u shërbejë brezave si një burim i besueshëm njohjeje.
Vlera historiografike e studimit dhe vendi i tij në trashëgiminë shkencore të Qemal Matajt
Studimi “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” përfaqëson një nga punimet më domethënëse të Qemal Matajt në fushën e polemikës historiografike. Ai dëshmon se autori nuk ishte vetëm mbledhës i dokumenteve historike dhe hartues monografish për figura të shquara kombëtare, por edhe një studiues që ndihej i detyruar të ndërhynte sa herë që, sipas bindjes së tij, historia rrezikohej të interpretohej mbi baza politike dhe jo mbi argumente shkencore.
Në këtë studim shfaqen qartë tiparet që karakterizojnë gjithë veprën e Qemal Matajt: respekti për dokumentin, këmbëngulja në verifikimin e burimeve, ndërtimi kronologjik i argumentit dhe përpjekja për ta parë historinë si një proces të vazhdueshëm, e jo si një përzgjedhje episodike faktesh. Këto elemente nuk janë të pranishme vetëm në këtë shkrim, por përshkojnë edhe monografitë e tij kushtuar Ymer Prizrenit, Ramadan Zaskocit, Shuaip Spahiut, Mulla Rasim Zapodit, Hoxhë Mehmetit, Ymer Matës dhe personaliteteve të tjera të historisë shqiptare.
Një nga vlerat kryesore të këtij studimi është se ai e zhvendos debatin nga niveli i polemikës politike në nivelin e analizës dokumentare. Autori nuk mjaftohet me kundërshtimin e tezave që konsideron të pasakta, por përpiqet t’i verifikojë ato përmes burimeve historike, duke i dhënë kështu debatit një bazë metodologjike. Pikërisht kjo e dallon punimin e tij nga shumica e polemikave publicistike të kohës.
Po aq e rëndësishme është edhe dëshmia që ky studim jep për klimën intelektuale të fillimit të viteve nëntëdhjetë. Përmes tij mund të kuptohet se si historia, identiteti dhe kujtesa kolektive u bënë pjesë e debateve të mëdha politike në Ballkan. Në këtë kuptim, studimi nuk është vetëm një analizë mbi Gorën, por edhe një dokument që pasqyron mënyrën se si zhvillohej debati historiografik në një periudhë të rëndësishme të historisë sonë bashkëkohore.
Nga këndvështrimi metodologjik, ky punim dëshmon se Qemal Mataj ishte një historian me kulturë të gjerë dokumentare. Ai nuk ndërton përfundime mbi supozime, por përpiqet t’i mbështesë ato në materiale arkivore, dokumente administrative, statistika, peticione dhe burime të ndryshme historike. Edhe kur përdor një gjuhë polemike, boshti i argumentimit të tij mbetet gjithnjë dokumenti.
Ky studim ka edhe një rëndësi tjetër. Ai tregon se Qemal Mataj nuk e shihte historinë si një disiplinë të mbyllur brenda institucioneve akademike. Për të, historiani kishte edhe një përgjegjësi publike: të ndërhynte me argumente sa herë që historia përdorej për të mbështetur interpretime që ai i konsideronte të pabazuara. Në këtë aspekt, ai mishëron figurën e intelektualit që e lidh kërkimin shkencor me përgjegjësinë qytetare.
Në vlerësimin përfundimtar, studimi “Njohja e historisë apo kërkesa politike për Gorën dhe goranët” duhet të konsiderohet një pjesë organike e trashëgimisë historiografike të Qemal Matajt. Ai nuk ka rëndësi vetëm për çështjen konkrete që trajton, por edhe si dëshmi e metodës së tij të punës, e filozofisë së tij shkencore dhe e mënyrës se si ai e konceptonte misionin e historianit.
Sot, kur shumë debate historike vazhdojnë të ndikohen nga interpretime ideologjike apo politike, ky studim ruan aktualitetin si shembull i përpjekjes për ta mbështetur diskutimin mbi burime dhe analiza. Ai rikujton se historia nuk është pronë e askujt, por një fushë kërkimi që kërkon ndershmëri intelektuale, durim shkencor dhe respekt të vazhdueshëm për dokumentin.
Në këtë kuptim, kontributi i Qemal Matajt nuk kufizohet te faktet që ai ka sjellë në dritë. Trashëgimia e tij qëndron edhe te metoda që la pas: bindja se dokumenti duhet t’i paraprijë interpretimit dhe se e vërteta historike kërkon përkushtim, guxim intelektual dhe përgjegjësi morale. Pikërisht kjo metodë e bën veprën e tij të vlefshme jo vetëm për studiuesit e historisë së Gorës dhe të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, por për çdo studiues që e sheh historiografinë si një kërkim të pandërprerë të së vërtetës.
