Vaxhid Sejdiu: Fëmijët që mbajnë në duar plagët dhe kujtesën e Kosovës

Tema të tjera...

Prof.dr. Sylë Ukshini: Gursel dhe Bajram Sylejmani: Një rrugë që nuk përfundoi në Jezerc

28/09/2026

Ibrahim Shala: 𝐕𝐄𝐑𝐈𝐔, 𝐃𝐈𝐀𝐋𝐎𝐆𝐔, 𝐕𝐀𝐑𝐑𝐄𝐙𝐀𝐓 𝐌𝐀𝐒𝐈𝐕𝐄 𝐃𝐇𝐄 𝐅𝐒𝐇𝐄𝐇𝐉𝐀 𝐄 𝐊𝐑𝐈𝐌𝐄𝐕𝐄 𝐓Ë 𝐋𝐔𝐅𝐓Ë𝐒

23/09/2026

Akademik Arsim Bajrami: Reagim shtetëror ndaj aktgjykimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës

22/09/2026

Sadik Halitjaha: GJYKATA SPECIALE TË ZHBËHET

20/09/2026

Marenglen Kasmi: Shqiptaria në zi, Beogradi në festë

18/09/2026

Ylli Mece: A MUNDET, QË NJË ZUSKË SI EVROPA… TË JETË E NDERSHME ?!

17/09/2026

Shtatëdhjetë e katër (74) plagë të Kosovës të dokumentuara nga Lufta e  fundit dhe qindra mijëra masakra ndër shekuj përkufizojnë tragjedinë që ka vetëm një emër: gjenocidi serb mbi shqiptarët autoktonë

Çdo lexues vjen në të njëjtin përfundim me mua se numri i viktimave të projekteve policore dhe ushtarake serbo sllave nuk përfundon këtu, ajo nuk përfundon po sikur të shkruajmë me kilometër faqe librash të cilat do të ngjyrosën në të zezë me emrat e të vrarëve dhe të masakruarve në periudha të ndryshme historike. Dhe në fund çdo pyetje ka vetëm një përgjigje shqiptarët u vranë sepse në shpirtin e tyre, në gjuhën e tyre, në kulturën dhe identitetin e tyre mbajnë gjallë tapinë  e trojeve ku u zhvilluan të gjitha masakrat.

Prandaj sa më shumë t`i përkujtojmë dhe sa më shumë të veprojmë në shërbim të  amanetit të tyre, aq më shumë dhe më fortë ndërtojmë të ardhmen e populli tonë. Kosova kurrë nuk ka qenë dhe nuk është djep i Serbisë, pavarësisht miliona shkrimeve të Akademisë së shkencave në Francuska 7, në Beograd, Kosova ka qenë, është dhe mbetet palca  e kombit shqiptar.

Një fotografi ku fëmijët shqiptarë mbajnë portretet e viktimave të luftës na kthen te një nga kapitujt më të rëndë të historisë së Kosovës. Nga Likoshani, Qirezi e Prekazi, te Reçaku, Krusha, Izbica, Meja, Qyshku e deri te Dubrava, dokumentet ndërkombëtare dëshmojnë për vrasje masive, dëbime dhe krime kundër popullsisë civile. Gjykatat ndërkombëtare mund të improvizojnë dhe mund të marrin vendim nga më të ndryshmet në dëm të popujve të vegjël por sa herë që shqiptojmë fjalën gjenocid përkufizojmë Serbinë e viteve 90-ta dhe jo vetëm, e cila me dekada ushtroi dhe zbatoi gjenocid mbi popullin autokton shqiptarë.

Dhe lirisht mund të themi se kjo fotografi flet vetë, ajo  nuk ka nevojë për shumë fjalë. Në ato korniza shfaqen fytyra burrash, grash, të moshuarish dhe fëmijësh. Janë portrete që e lidhin brezin e sotëm me njerëzit që humbën jetën gjatë luftës në Kosovë. Kjo fotografi jo vetëm që qëndron mbi të gjitha gjykatat, mbi të gjitha vendimet arbitrare, mbi të gjitha improvizimet për ta barazuar viktimën me kriminelin, për ta ndërtuar paqen rajonale mbi plagët e një populli të dënuar me vdekje, por prezanton fytyrën e vërtetë të shteteve gjenocidiale.

Nga Likoshani e Prekazi deri në qershorin e vitit 1999

Lufta la pas një hartë të gjerë vendesh ku u kryen vrasje masive. bazuar në dokumentimin e Humanitarian Law Center kemi një listë e 74 vrasjeve masive të rënda,

Kronologjia nis më 28 shkurt 1998 në Likoshan dhe Qirez, vazhdon me Prekazin e Poshtëm më 5–7 mars 1998, Lubeniqin, Poklekun e Ri, Rahovecin, Shtuticën, Grejçefcin, Senikun, Rezallën, Dubovcin dhe Obrinë e Epërme. Më 15 janar 1999 vjen Reçaku, ngjarje që u bë një nga simbolet ndërkombëtare të vuajtjeve të civilëve shqiptarë. Pas 24 marsit 1999, lista bëhet tragjikisht e gjatë: Kotlina, Brestoci, Godeni, Tërnja, Bellacërka, Krusha e Vogël, Krusha e Madhe, Suhareka, Celina, Padalishta, Duzhnja, Samadrexha, Gjakova, Izbica, Podujeva, Pastaseli, Lubeniqi, Rezalla, Pokleku i Vjetër, Çikatova e Vjetër, Lubizhda e Hasit, Sllovia, Meja, Korenica, Studimja e Epërme, Qyshku, Pavlani, Zahaqi, Vushtrria, Burgu i Dubravës… Lista prej 74 rastesh përfundon me një ngjarje të regjistruar më 6 qershor 1999 në lagjen “Tre Soliterat” në Mitrovicë.

Kjo kronologji nuk është thjesht një varg emrash për statistikë. Pas çdo emri kishte familje, shtëpi dhe jetë njerëzish, të cilat u rrënuan brenda pak minutash nga forcat policore, ushtarake dhe paramilitare serbe. Janë me mijëra pjesëtarë të këtyre formacioneve që morën pjesë aktive në Masakrën e madhe të quajtur Kosovë.

Krimet nuk mbetën vetëm në kujtesën e familjeve

Për një pjesë të rëndësishme të ngjarjeve edhe pse të pakta ekzistojnë edhe konstatime gjyqësore ndërkombëtare. Gjykata Ndërkombëtare Penale për ish-Jugosllavinë (ICTY), në çështjen Šainović et al., “konfirmoi se gjatë pranverës së vitit 1999 forcat e Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë zhvendosën qëllimisht dhe me forcë civilë shqiptarë të Kosovës dhe se gjatë kësaj fushate u vranë qindra njerëz; gjykata konfirmoi gjithashtu përgjegjësinë penale të disa zyrtarëve të lartë për krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve të luftës.”

Në gjykimin ndaj Vlastimir Đorđević, ICTY konstatoi, ndër të tjera, vrasjen dhe djegien e trupave të 114 burrave dhe djemve pranë Rahovecit më 26 mars 1999, vrasjen e rreth 45 anëtarëve të një familjeje në Suharekë, si dhe vrasjen e 14 grave dhe fëmijëve në Podujevë.

Këto fakte janë të rëndësishme pikërisht sepse kujtesën e largojnë nga fusha e retorikës dhe e vendosin te dokumentet, dëshmitë dhe vendimet gjyqësore. Dhe për të gjithë këta mjerisht asnjëherë nuk u dha një drejtësi e plotë, dhe e saktë.

Viktimat që u dërguan qindra kilometra larg Kosovës

Ndoshta një nga faktet më tronditëse është se historia e viktimave nuk përfundoi në vendet ku ato u vranë. Humanitarian Law Center ka dokumentuar operacionin e fshehjes së trupave dhe varrezat masive në territorin e Serbisë. Sipas dosjes së tij të vitit 2017, në katër lokacione në Serbi ishin zbuluar 941 trupa të shqiptarëve të Kosovës, kryesisht civilë të vrarë jashtë situatave luftarake: 744 në Batajnicë, së paku 61 në Petrovo Selo, 84 pranë liqenit Perućac dhe së paku 52 në Rudnicë. Mes të gjeturve kishte edhe gra dhe fëmijë.

Të dhënat më të reja të HLC-së, të publikuara më 6 prill 2026 dhe të mbështetura në dallimet mes evidencës arkeologjike dhe autopsive, flasin për të paktën 960 shqiptarë të Kosovës të gjetur në varreza masive në Serbi, identitetet e të cilëve janë përcaktuar përmes analizave të ADN-së.  Kjo e bën edhe më domethënëse fotografinë e fëmijëve me portrete në duar. Sepse pas çdo fotografie mund të qëndrojë një histori familjare e kërkimit shumëvjeçar: një nënë që priti djalin, një fëmijë që kërkoi babanë, një familje që priti një varr ku të vendoste një lule.

Kur shtrohet pyetja: kush i kreu krimet?

Përgjigjja duhet kërkuar te faktet e provuara dhe jo te sloganet politike. ICTY konstatoi në çështjen Šainović et al. se forcat e RFJ-së dhe Serbisë kryen një fushatë të gjerë dhune ndaj popullsisë civile shqiptare të Kosovës dhe se dëbimi e transferimi i detyruar, vrasjet dhe persekutimi përbënin krime për të cilat u dënuan zyrtarë të lartë jugosllavë dhe serbë. Në çështjen Đorđević, gjykata konstatoi se qëllimi i ndërmarrjes së përbashkët kriminale ishte ndryshimi i përbërjes etnike të Kosovës për të siguruar kontrollin serb, përmes vrasjeve, dëbimeve, transferimit të dhunshëm dhe persekutimit.  Në të njëjtën kohë, për saktësi historike dhe juridike duhet bërë një dallim i rëndësishëm: ICTY i ka cilësuar dhe gjykuar këto vepra, sipas rasteve, si krime kundër njerëzimit dhe krime lufte; ai nuk ka dhënë një vendim që i klasifikon krimet në Kosovë si gjenocid. Kjo nuk e zvogëlon peshën e krimeve të provuara dhe as përgjegjësinë individuale të personave të dënuar, por vënë pikëpyetje vendimet e gjykatës speciale.

74 vende – mijëra histori njerëzore

Likoshani. Qirezi. Prekazi. Lubeniqi. Reçaku. Bellacërka. Krusha e Vogël. Krusha e Madhe. Suhareka. Celina. Izbica. Pastaseli. Rezalla. Pokleku. Meja. Korenica. Studimja. Qyshku. Pavlani. Zahaqi. Dubrava…shtatëdhjetë e katër raste të rënda të vrasjeve masive të dokumentuara. Por 74 është vetëm një numër derisa të shohim fytyrat. Fotografia na detyron t’i shohim ato. Një fëmijë mban një fotografi. Pranë tij, një fëmijë tjetër mban një tjetër. Pastaj një tjetër, e një tjetër. Një varg i gjatë fytyrash që dikur kishin emër, familje, ëndrra dhe një vend në sofrën e shtëpisë së tyre. Kjo është arsyeja pse kujtesa nuk duhet përdorur si armë politike. Viktimat nuk kanë nevojë për improvizime; ato kanë nevojë për të vërtetën. Kanë nevojë që emrat e tyre të dokumentohen, të zhdukurit të kërkohen, mbetjet mortore të identifikohen dhe familjet të kenë një vend ku të vendosin një tufë lulesh.

Dhe mbi të gjitha, kanë nevojë që brezat e rinj ta dinë çfarë ka ndodhur. Thënë shkurt fëmijët e fotografisë janë përgjigjja e së ardhmes. Në këtë fotografi ka një kontrast që të trondit: fëmijëria dhe vdekja, jeta dhe fotografia, e ardhmja dhe e kaluara qëndrojnë krah për krah. Fëmijët që mbajnë portretet nuk janë përgjegjës për historinë. Por ata janë brezi që mund ta ruajë kujtesën kolektive.

Ata sikur na thonë:

Ne nuk e kemi përjetuar atë pranverë.

Por do t’ua kujtojmë emrat.
Nuk do të lejojmë të harrohen emrat e tyre.

Sepse një shoqëri nuk ndërton paqe duke e fshirë të kaluarën. Paqja e qëndrueshme kërkon të vërtetën, drejtësinë, njohjen e viktimave dhe respektimin e dinjitetit të secilit njeri. Dhe ndoshta ky është mesazhi më i fuqishëm i kësaj fotografie: fëmijët mbajnë në duar fotografitë e të vdekurve, por sytë e tyre janë të drejtuar nga e ardhmja.

74 vrasjet masive të renditura kronologjikisht