Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Me rastin e ekspozitës personale të piktorit dhe akademikut Xhevdet Xhafa, të hapur në Galerinë e Arteve të Kosovës, paraqitet një nga ngjarjet e rëndësishme të jetës kulturore dhe artistike të Prishtinës. Hapja e ekspozitës ishte një event që tuboi artistë të të gjitha zhanreve artistike, duke filluar nga artet pamore, skenike e deri te ato letrare, si dhe një numër të madh të dashamirëve të artit dhe kulturës. Në këtë kuptim, ekspozita nuk u konceptua vetëm si një prezantim i veprave të një autori të rëndësishëm, por edhe si një moment i veçantë i rikthimit te një pjesë e rëndësishme e historisë së artit bashkëkohor në Kosovë.
Ekspozita vetjake e autorit është kuruar nga familja e piktorit dhe do të qëndrojë e hapur nga 10 shtatori deri më 20 nëntor 2026. Veprat e ekspozuara kryesisht i përkasin ciklit “Autobiografia”, cikël i cili gjatë tërë karrierës artistike të Xhevdet Xhafës do të jetë burim frymëzimi i shpirtit të autorit, që nga fazat e para të krijimtarisë e deri në momentet e fundit të veprimtarisë së tij artistike.
Në këtë cikël, artisti nuk e trajton autobiografinë vetëm si një rrëfim kronologjik të jetës së tij. Përkundrazi, ajo shndërrohet në një hapësirë të memories, të përjetimit, të kujtesës kolektive dhe të përvojës personale. Përmes formës, ngjyrës, materialit, strukturës dhe objektit, Xhafa ndërton një gjuhë figurative në të cilën përvoja individuale takohet me atë kolektive. “Autobiografia” bëhet kështu një lloj ditari i hapur i shpirtit, ku kujtimet personale, gjurmët e fëmijërisë, mjedisi jetësor, tradita, folklori dhe përjetimet e kohës marrin një trajtë të re artistike.
Që nga vitet e shtatëdhjeta, Xhevdet Xhafa është pjesëmarrës aktiv në ekspozitat personale, po ashtu edhe në ato kolektive, ndër të cilat duhen theksuar sidomos ekspozitat e karakterit ndërkombëtar. Pra, është fjala për një krijues të mirëfilltë, i cili, bashkë me krijuesit e brezit të vjetër dhe të mesëm, ka hedhur themelet e para të artit bashkëkohor në Kosovë.
Krijimtaria e tij përfaqëson një proces të gjatë kërkimi, në të cilin artisti, duke u nisur nga përvoja konkrete e realitetit, gradualisht e ka shndërruar atë në një realitet të brendshëm, subjektiv dhe simbolik. Prandaj, në veprat e Xhafës nuk duhet kërkuar vetëm ajo që shihet, por edhe ajo që kujtohet, përjetohet dhe ndjehet. Forma e dukshme është vetëm një shtresë e parë e një bote shumë më të thellë, e cila lidhet me përvojën e autorit dhe me mjedisin kulturor në të cilin ai është formuar.
Në dallim nga veprat e mëhershme, ku ishin mbizotëruese ato të formatit të vogël, të realizuara në teknikën e vajit, me mbizotërim të gamës së mbyllët, ku pikturimi zgjon asociacione të jetës së vështirë e të mundimshme në këtë mjedis, tash ai fillon ta zbusë shkallë-shkallë penelin, duke e aplikuar ngjyrën e ndritshme të bardhë, të verdhë dhe të kuqe. Në këto tablo soditet një dozë më e madhe e dramatizmit, e shenjave dhe e temperamentit të tij të rrëmbyer.
Vijat e bardha dhe të verdha horizontale qëndrojnë si pandan i sfondit të mbyllët. Ato nuk janë vetëm elemente të kompozicionit, por krijojnë një raport të veçantë midis dritës dhe errësirës, midis kujtesës dhe së tashmes, midis asaj që është e dukshme dhe asaj që mbetet e fshehur në shtresat e memories.
Tani artisti frymëzohet shumë më tepër nga elementet e folklorit të mjedisit tonë. Këto elemente orvatet, nëpërmjet mjeteve figurative, t’i shprehë me një notë bashkëkohore, gjë që arrin ta realizojë në masën e duhur në tablotë e fundit të ciklit “Autobiografia”, ku ngjyra pastuoze e furishme dhe lëvizja e gjesteve i bëhen elemente parësore në sendërtimin e veprave të formateve të mëdha, përkatësisht të triptikëve kompozicionalë.
Ende është e pranishme gama e mbyllët, e realizuar në teknikën e kombinuar të ngjyrave dhe të kolazhit. Tani për piktorin nuk është më me rëndësi se a është e bardhë apo e zezë ngjyra, se a është leckë apo letër materiali, këpucë apo pantallona. Ai fillon t’i shprehë mbi to ndjenjat e veta, gjendjen psikike të vet, duke i dhënë materialit një rol të veçantë në strukturën e veprës.
Pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë më të rëndësishme të krijimtarisë së Xhafës: materiali nuk mbetet më vetëm material. Ai shndërrohet në shenjë. Lecka, letra, këpuca, pantallonat apo objektet e tjera të përdorura në kompozicion bartin gjurmë të jetës, të përdorimit, të kohës dhe të kujtesës. Ato janë dëshmi të një realiteti të përjetuar dhe, përmes ndërhyrjes artistike, marrin një kuptim të ri.
Bërthamë e të menduarit figurativ në emërtimet e veprave “Autobiografia” është, pa dyshim, theksimi i domethënies subjektive dhe intime përmes elementeve të theksuara më lart. Këto elemente ai i shpreh në hapësirën e bezeve, duke i prezantuar simbolikisht me një gjuhë të pastër e moderniste. Në të njëjtën mënyrë, me anë të mjeteve figurative, shpreh ndjenjat e veta, gjendjen psikike dhe mjedisin.
Ndaj, ky piktor bën prezantimin vetjak, për më tepër në mënyrë vijimore, duke filluar prej ditëve të para të fëmijërisë e deri në moshën e sotme. Mirëpo, ky prezantim nuk është një rrëfim i drejtpërdrejtë. Ai është i fragmentarizuar, i koduar dhe i shndërruar në shenja. Kujtesa nuk paraqitet si një fotografi e së kaluarës, por si një strukturë e përbërë nga fragmente, objekte, ngjyra, tekstura dhe gjurmë.
Tash disa realizime fillojnë shkallë-shkallë të përfitojnë ndriçimin, pikërisht nga sfondi i mbyllët, ku gjurmët e shputave dhe lëvizja gjestikulative reflektohen në strukturën relievore të objekteve dhe bëhen pjesë përbërëse e formës kompozicionale. Këto gjurmë mund të lexohen si shenja të pranisë njerëzore, si dëshmi e kalimit të trupit dhe kohës nëpër hapësirën e jetës.
Në këtë kuptim, “Autobiografia” nuk është vetëm autobiografi e një artisti. Ajo mund të lexohet edhe si një autobiografi e një mjedisi, e një brezi dhe e një kohe. Elementet personale të Xhafës marrin një dimension më të gjerë dhe bëhen të komunikueshme përtej përvojës së tij individuale. Shikuesi mund të njohë në to pjesë të përvojës së vet, kujtime të veta, objekte të njohura dhe shenja të një jete të kaluar.
Në krijimtarinë artistike të Xhevdet Xhafës, forma është një element përbërës, i cili prezantohet që nga veprat e para me tematikën sociale e deri te këto të fundit, të cilat, ndryshe nga krijuesit e tjerë, emërtojnë kompozicionin për kompozicion. Pikturat e Xhafës, të realizuara njëra pas tjetrës, ndonëse të ndryshme mes vete, mbajnë në përgjithësi emrin e përbashkët “Autobiografia”.
Kjo përsëritje e emërtimit nuk është e rastësishme. Ajo tregon se artisti nuk i sheh veprat si njësi të izoluara, por si pjesë të një tërësie të vetme, si pjesë të një rrëfimi të gjatë dhe të vazhdueshëm. Çdo vepër është një fragment, ndërsa të gjitha veprat së bashku krijojnë një tërësi që mund të lexohet si një shirit i gjatë i kujtesës artistike dhe njerëzore.
Pikturat e tij nuk janë vetëm beze e ngjyrosur, veçse edhe objekte që kanë simbolikën e vet, të cilat, edhe pse ekzistojnë pavarësisht, përbëjnë formën jashtëzakonisht të harmonizuar të ngjyrave dhe të simboleve, duke ndërtuar kështu botën në të cilën secili mund ta gjejë pjesën e së kaluarës së vet, apo ta paramendojë dhe njohë të tashmen.
I liruar nga paragjykimet për pastërtinë e stilit, duke shfrytëzuar tërë përparësinë e situatës pasenformeliste, Xhafa përfshihet logjikisht në rrjedhat e artit minimal e struktural. Tek ai nuk është vepruar për asnjë çast për kthimin e formave tradicionale figurative. Nuk është dhe nuk ka qenë kurrë fjala për stilizimin racional të figurës, veçse për idenë e formës objektuale, e cila ka mundur të pranojë një përmbajtje dramatike.
Për përkufizimin e formës dhe për ekzistencën e saj në hapësirë, ka shfrytëzuar teknikën e kolazhit dhe kontrastet e teksturave të lëndëve të ndryshme. Ndërsa mjetet “jopikturale” i ka soditur dhe, përmes formave dhe strukturave të tyre, duar-duar ka evokuar një botë të tërë ngjyrash dhe ndodhish që ka përjetuar dhe përjeton një popullatë e tërë e këtij mjedisi.
Në veprat e Xhafës materia bëhet bartëse e memories. Tekstura, konsumimi, ngjitja, shtresëzimi dhe kontrasti material krijojnë një sipërfaqe që nuk është më neutrale. Ajo ruan gjurmë. Përmes kësaj qasjeje, piktura kalon nga sipërfaqja e thjeshtë pamore në një hapësirë ku ruhen shenja të jetës.
Xhafa krijon personalitetin e artistit i cili përherë ka ekzistuar, por nuk ka pasur gjithmonë vlerësim të njëjtë: ky është personaliteti i artistit jashtë masës së ngjarjeve dominante, i artistit të izoluar, krejtësisht të tërhequr, të rireshtuar vetëm në preokupimet vetanake, të orientuar kah mjedisi i vet jetësor e kulturor.
Dëshira jetësore e piktorit Xhevdet Xhafa është që të krijojë pikturën e cila do të bazohej në traditat e ambientit të vet kulturor. Pikturat e Xhafës nuk kanë emra veç e veç; ato në tërësi krijojnë një “shirit” të madh të veprave artistike, të cilat ai i konsideron dhe i quan “Autobiografia” e vet shpirtërore.
Në këtë pikë, cikli “Autobiografia” mund të konsiderohet si një nga boshtet themelore të tërë krijimtarisë së Xhafës. Ai nuk i nënshtrohet një kohe të vetme dhe as një periudhe të kufizuar. Përkundrazi, cikli është zhvilluar së bashku me artistin. Ndryshimi i ngjyrës, materialit, formatit, kompozicionit dhe strukturës është njëkohësisht ndryshim i mënyrës së përjetimit dhe i mënyrës së shprehjes.
Xhevdet Xhafa lindi në Pejë më 1935. Akademinë e Arteve Figurative – drejtimin e pikturës – e kreu në Lubjanë në vitin 1970. Gjithashtu, studimet postdiplomike në drejtimin e grafikës i mbaroi më 1972. Është anëtar i SHAFK-së që nga viti 1970.
Pas shkollimit të mesëm regjistrohet në Akademinë e Artit Figurativ në Lubjanë, te profesori Gabriel Stupica, më 1961. Puna e tij në Akademi dallohet nga ajo e shkollës së mesme, nga se Xhafa provon të lirohet nga kthetrat e realitetit objektiv, veç ai realitet t’i shërbejë për t’u shprehur ashtu siç e ndjen dhe t’i japë dimensione të reja. Këtë e arrin duke iu falënderuar jo vetëm G. Stupicës, por edhe profesorëve të tjerë të kësaj Akademie.
Prej asaj kohe fillojnë ftesat për ekspozita të pavarura në Novi Sad, Kragujevc, Prishtinë. Te artdashësit novisadas lë përshtypje të thella. Kjo gjë mund të thuhet edhe për adhuruesit e qyteteve të tjera ku ekspozoi Xhafa. Është i mirëpritur në çdo vend dhe fiton shpërblime. Këto punime dallonin nga ato më të hershmet për nga pjekuria më e madhe dhe kreacioni artistik i autorit.
Xhafa ka organizuar shumë ekspozita vetjake, si në vend ashtu edhe jashtë Kosovës. Ndër to spikasin ekspozitat e viteve 1973–1984 në Beograd, 1985 në Paris, 1988 në Dubrovnik dhe 1996 në Shkup, ku u paraqit edhe me ekspozitë retrospektive në “Galerinë e Arteve Moderne”.
Po ashtu, ka qenë pjesëmarrës në shumë ekspozita kolektive, si në ato kombëtare, ashtu edhe në ato ndërkombëtare, duke filluar nga ekspozitat e Sallonit Pranveror, Bienalit të Vizatimit dhe ekspozitave të SHAFK-së, e deri te aktivitetet ndërkombëtare: më 1975 në Cannes të Francës, në kuadër të artit ndërkombëtar; më 1977–1978 në Paris, Vjenë dhe Romë, si dhe në Wellington e Sidnej; në ekspozitat bashkëkohore me artistët e ish-Jugosllavisë në Beograd; gjatë viteve 1980–1987 në “Bienalen e Artit Bashkëkohor” në Sarajevë; në “Trienalin Ndërkombëtar të Pikturës” në New Delhi më 1982, si dhe në shumë qendra të tjera evropiane.
Veprimtaria e tij është shoqëruar edhe me vlerësime dhe çmime. Është laureat i disa shpërblimeve, ndër të cilat: më 1971 “France Prešeren” nga Universiteti i Lubjanës; 1974/75 dy shpërblime nga ekspozitat në Kosovë; 1975 në Cannes – “Shpërblimi Kombëtar”; 1980 në New York – mirënjohje nga Bienali; 1983 në Çacak – shpërblimi “Nadezhda Petrović”; 1985 në Beograd – “Plaketa e Artë e ULUS-it”.
Tërësitë plastike të Xh. Xhafës, të realizuara me një aftësi të madhe bindëse dhe evokative, janë krijuar përmes dy formave lëvizëse të formacionit: në vendin e parë, në atë rrethin e vlerësuar, nga ndjenja e sedimentuar thellë, nga gjiri i jetës së ambientit të ndeshur nga folklori dhe vlerat popullore-tradicionale.
Kjo lidhje me traditën nuk nënkupton kthim mekanik te e kaluara. Xhafa nuk e riprodhon folklorin; ai e përkthen atë në një gjuhë të re plastike. Shenja, ritmi, tekstura dhe materiali bëhen mjete përmes të cilave tradita mund të shfaqet në një kontekst modern. Pikërisht kjo e bën krijimtarinë e tij të rëndësishme për kuptimin e zhvillimit të artit bashkëkohor në Kosovë.
Në këtë aspekt, “Autobiografia” është një hapësirë ku bashkohen historia personale dhe historia kulturore. Fëmijëria e artistit, mjedisi i Pejës, traditat, objektet e jetës së përditshme, gjurmët e punës dhe kujtesa e një brezi nuk qëndrojnë të ndara. Ato ndërthuren në një strukturë të vetme plastike.
Për Xhafën, pra, autobiografia nuk është thjesht tregim i vetvetes. Është proces i vazhdueshëm i njohjes së vetvetes përmes artit. Çdo material, çdo njollë ngjyre, çdo gjurmë, çdo ndërhyrje në sipërfaqe dhe çdo fragment i kolazhit bëhet pjesë e këtij procesi. Në këtë kuptim, vepra artistike nuk përfundon vetëm me aktin e krijimit, por vazhdon të jetojë përmes shikuesit dhe interpretimit të tij.
Ekspozita e sotme e Xhevdet Xhafës e vendos përballë publikut një pjesë të rëndësishme të kësaj rruge krijuese. Ajo na mundëson të shohim jo vetëm evoluimin e një gjuhe artistike, por edhe mënyrën se si një artist i ka ruajtur dhe transformuar përvojat e veta gjatë dekadave. Veprat e ciklit “Autobiografia” mund të lexohen si fragmente të një kujtese të gjatë, ku e kaluara nuk është e mbyllur, por vazhdon të komunikojë me të tashmen.
Në këtë komunikim qëndron edhe fuqia e tyre. Shikuesi nuk përballet vetëm me jetën e Xhafës, por me një hapësirë ku mund të projektojë kujtimet dhe përvojat e veta. Kështu, autobiografia individuale shndërrohet në përvojë kolektive.
Pikërisht për këtë arsye, cikli “Autobiografia” mbetet një nga dëshmitë më karakteristike të kërkimit të Xhevdet Xhafës për të krijuar një pikturë që buron nga tradita dhe mjedisi i tij kulturor, por që njëkohësisht komunikon me gjuhën e artit modern dhe bashkëkohor. Në të, personalja dhe kolektivja, intimja dhe shoqërorja, kujtesa dhe e tashmja, objekti dhe shenja, ngjyra dhe materia ndërtojnë një tërësi të vetme.
Prandaj, veprat e Xhafës nuk duhen parë vetëm si sipërfaqe të ngjyrosura, por si struktura të memories, si gjurmë të një jete artistike dhe njerëzore të gjatë. Ato janë dëshmi e një kërkimi të vazhdueshëm për ta gjetur formën e përshtatshme për të shprehur atë që fjala nuk mund ta thotë gjithmonë.
Në fund të këtij cikli të gjatë krijues, “Autobiografia” mbetet një rrëfim i hapur. Ajo nuk e mbyll jetën e artistit në një kronologji, por e lë atë të vazhdojë përmes veprës. Dhe pikërisht aty qëndron një nga dimensionet më të rëndësishme të artit të Xhevdet Xhafës: në aftësinë për ta kthyer përvojën personale në gjuhë universale, kujtesën individuale në kujtesë kolektive dhe materialin e thjeshtë të jetës në një formë të qëndrueshme artistike.
