Akademik Arsim Bajrami: DRAFTË-STRATEGJIA SHTETËRORE PËR MBROJTJEN E VLERAVE TË LUFTËS SË USHTRISË ÇLIRIMTARE TË KOSOVËS

Duke shprehur pakënaqësinë e institucioneve të Republikës së Kosovës ndaj aktgjykimit dënues të Dhomave të Specializuara kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, si dhe shqetësimin për pasojat e tij në vlerësimin juridik dhe historik të luftës çlirimtare të popullit të Kosovës, Republika e Kosovës riafirmon përkushtimin e saj institucional për mbrojtjen e vlerave të luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Duke marrë parasysh Deklaratën e Kuvendit të Republikës së Kosovës, të miratuar më 28 shtator 2026, e cila u bën thirrje institucioneve shtetërore për hartimin e një strategjie të përbashkët për mbrojtjen dhe afirmimin e së vërtetës historike mbi luftën çlirimtare të Kosovës, propozojmë këtë draft të Strategjisë Shtetërore të Republikës së Kosovës për Mbrojtjen e Vlerave të Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

REPUBLIKA E KOSOVËS

DRAFTË-STRATEGJIA SHTETËRORE PËR MBROJTJEN E VLERAVE TË LUFTËS SË USHTRISË ÇLIRIMTARE TË KOSOVËS

Dokument strategjik për periudhën afatshkurtër, afatmesme dhe afatgjatë

PROPOZIM-DRAFTI I PARË – Korniza e dokumentit

I. HYRJE DHE ARSYETIMI STRATEGJIK

Lufta e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës përbën një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë bashkëkohore të Kosovës dhe një etapë vendimtare në procesin historik të çlirimit, pavarësimit dhe shtetformimit të Republikës së Kosovës. Ajo u zhvillua në rrethana të represionit sistematik, gjenocidit të Serbisë në Kosovë dhe mohimit të të drejtave themelore dhe të përpjekjeve të popullit shqiptar për liri, vetëvendosje dhe realizimin e aspiratave të tij politike. Dokumentimi dhe studimi i kësaj periudhe, i veprimtarisë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, i sakrificës së qytetarëve dhe i kontributit të faktorëve vendorë e ndërkombëtarë për çlirimin e Kosovës përbëjnë përgjegjësi të rëndësishme shtetërore, shkencore dhe shoqërore.

Duke u mbështetur në rendin kushtetues të Republikës së Kosovës, në parimet e demokracisë, të sundimit të ligjit dhe të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, si dhe në detyrimin për ruajtjen e kujtesës historike dhe të trashëgimisë shtetformuese, institucionet e Republikës së Kosovës kanë përgjegjësinë të ndërtojnë politika të qëndrueshme për dokumentimin, studimin dhe promovimin e vlerave historike, çlirimtare dhe shtetformuese të luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Kjo përgjegjësi kërkon bashkëpunim të organizuar ndërmjet institucioneve shtetërore, akademike e shkencore, ekspertëve juridikë, studiuesve dhe subjekteve të tjera përkatëse.

Në këtë kontekst, aktgjykimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës, i shpallur më 16 shtator 2026, në çështjen gjyqësore kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit, e bën të nevojshëm një angazhim të shtuar institucional për shqyrtimin profesional të çështjeve juridike të ngritura në këtë proces dhe për mbështetjen e ushtrimit efektiv të së drejtës për ankim. Kjo fazë e procedurës gjyqësore kërkon përgatitje të kujdesshme juridike, analizë të argumentuar të vendimit, identifikim të burimeve dokumentare relevante dhe, kur është e nevojshme, angazhim të ekspertizës së specializuar, në përputhje me kornizën ligjore dhe rregullat procedurale të zbatueshme.

Duke qenë të vetëdijshëm për kompleksitetin faktik dhe juridik të këtij procesi, për rëndësinë e standardeve ndërkombëtare të gjykimit të drejtë dhe për nevojën e garantimit të të drejtave procedurale të të gjitha palëve, Republika e Kosovës shpreh gatishmërinë që, brenda kompetencave të saj kushtetuese e ligjore, të mbështesë në mënyrë institucionale, profesionale dhe transparente ushtrimin efektiv të së drejtës për ankim para Dhomave të Apelit të Dhomave të Specializuara. Kjo mbështetje mund të përfshijë lehtësimin e qasjes së ligjshme në dokumentacionin përkatës, zhvillimin e analizave juridike të pavarura, sigurimin e ekspertizës profesionale dhe krijimin e kushteve të nevojshme për përgatitjen e argumenteve juridike nga ekipet mbrojtëse, pa cenuar pavarësinë e tyre profesionale dhe kompetencat e organeve gjyqësore.

Njëkohësisht, është thelbësore që shqyrtimi i përgjegjësisë eventuale penale individuale të dallohet qartë nga vlerësimi historik i luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe i kontekstit politik, juridik e ndërkombëtar në të cilin ajo u zhvillua. Përgjegjësia penale individuale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe standardeve juridike të zbatueshme, ndërsa vlerësimi historik i luftës kërkon hulumtim të pavarur, dokumentim të verifikueshëm dhe analizë shkencore. Ruajtja e këtij dallimi është e domosdoshme për mbrojtjen e integritetit të procesit gjyqësor, të besueshmërisë së hulumtimit shkencor dhe të kujtesës historike të Republikës së Kosovës.

Për këto arsye, propozohet hartimi dhe zbatimi i Strategjisë Shtetërore për Mbrojtjen e Vlerave të Luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, si një kornizë e integruar e veprimit shtetëror për periudhën afatshkurtër, afatmesme dhe afatgjatë. Strategjia synon të bashkërendojë mbështetjen e ligjshme për ushtrimin e së drejtës për ankim, dokumentimin dhe studimin shkencor të luftës, zhvillimin e diplomacisë shtetërore të mbështetur në fakte dhe argumente, si dhe sigurimin e burimeve të nevojshme financiare e njerëzore për realizimin e objektivave të saj.

Zbatimi i strategjisë do të mbështetet në katër shtylla kryesore: asistencën juridike dhe mbështetjen institucionale për ushtrimin efektiv të së drejtës për mbrojtje dhe ankim; dokumentimin shkencor dhe mbrojtjen e vlerave historike të luftës së UÇK-së; diplomacinë shtetërore dhe përfaqësimin ndërkombëtar; si dhe financimin e qëndrueshëm dhe mbështetjen materiale. Për secilën shtyllë do të përcaktohen subjektet implementuese, përgjegjësitë institucionale, masat konkrete, afatet kohore dhe treguesit e vlerësimit të rezultateve.

Strategjia nuk synon të ndërhyjë në pavarësinë e gjykatave, të ndikojë në përmbajtjen e vendimeve gjyqësore apo të paragjykojë rezultatin e procedurës së ankimimit. Ajo nuk zëvendëson kompetencat e ekipeve mbrojtëse dhe as autonominë e institucioneve akademike e shkencore. Përkundrazi, synon të krijojë kushte institucionale për një mbështetje të ligjshme dhe profesionale, për një dokumentim historik të besueshëm dhe për një komunikim ndërkombëtar të argumentuar, në përputhje me Kushtetutën, legjislacionin në fuqi dhe detyrimet ndërkombëtare të Republikës së Kosovës.

Nëpërmjet kësaj strategjie, Republika e Kosovës synon të përmbushë përgjegjësinë e saj për ruajtjen e kujtesës historike, mbrojtjen e vlerave të luftës çlirimtare dhe përcjelljen e trashëgimisë së procesit të çlirimit e të shtetformimit te brezat e ardhshëm. Kjo përgjegjësi duhet të ushtrohet përmes fakteve, dokumenteve, argumenteve juridike dhe rezultateve të hulumtimit shkencor, duke dëshmuar se mbrojtja e vlerave historike të luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe respektimi i shtetit të së drejtës janë detyra plotësuese të një Republike demokratike dhe sovrane.

II. VIZIONI, MISIONI DHE OBJEKTIVAT STRATEGJIKË

Vizioni i strategjisë është ndërtimi i një sistemi të qëndrueshëm institucional për mbrojtjen, dokumentimin dhe promovimin e vlerave historike, juridike dhe shtetformuese të luftës së UÇK-së, duke garantuar respektimin e Kushtetutës, të drejtave të njeriut, pavarësisë së drejtësisë dhe integritetit shkencor.

Misioni është bashkërendimi i institucioneve shtetërore, akademike dhe shkencore, i ekspertëve juridikë dhe i partnerëve përkatës, me qëllim që historia e luftës në Kosovë të dokumentohet në mënyrë sistematike, të sigurohet mbështetja e ligjshme për ushtrimin e së drejtës për mbrojtje, të zhvillohet diplomacia shtetërore e bazuar në fakte dhe të krijohen mekanizma transparentë për financimin dhe vlerësimin e rezultateve.

Për realizimin e këtij vizioni, strategjia përcakton pesë objektiva themelorë: krijimin e mekanizmave për asistencë juridike të ligjshme dhe ekspertizë të pavarur; zhvillimin e një programi kombëtar afatgjatë për studimin dhe dokumentimin e luftës; fuqizimin e diplomacisë shtetërore dhe të komunikimit akademik ndërkombëtar; sigurimin e burimeve të qëndrueshme financiare e njerëzore; si dhe krijimin e një sistemi të matshëm të koordinimit, monitorimit dhe llogaridhënies.

Zbatimi i strategjisë do të mbështetet në parimet e kushtetutshmërisë, ligjshmërisë, pavarësisë së drejtësisë, gjykimit të drejtë, paanshmërisë shkencore, transparencës financiare dhe koordinimit institucional. Çdo aktivitet do të zhvillohet brenda kompetencave ligjore të institucioneve përgjegjëse dhe në përputhje me detyrimet ndërkombëtare të Republikës së Kosovës.

III. SHTYLLAT KRYESORE TË STRATEGJISË

1. Asistenca juridike dhe mbështetja institucionale për ushtrimin efektiv të së drejtës për mbrojtje

Shtylla e parë synon krijimin e kapaciteteve të specializuara për analizën juridike, identifikimin e dokumentacionit relevant dhe sigurimin e ekspertizës së nevojshme për ushtrimin efektiv të së drejtës për mbrojtje në procedurat para Dhomave të Specializuara të Kosovës. Kjo mbështetje do të zhvillohet në përputhje me autorizimet ligjore, rregullat procedurale dhe standardet e zbatueshme, pa cenuar pavarësinë profesionale të avokatëve dhe kompetencat e gjykatës.

Për këtë qëllim propozohet themelimi, në bazë të përshtatshme ligjore, i një mekanizmi të specializuar shtetëror për asistencë juridike dhe dokumentim. Në përbërjen e tij mund të angazhohen ekspertë të së drejtës penale ndërkombëtare, së drejtës kushtetuese, së drejtës ndërkombëtare publike dhe të të drejtave të njeriut, si dhe studiues të historisë bashkëkohore, arkivistikës dhe analizës dokumentare. Përbërja duhet të garantojë profesionalizëm, pavarësi në vlerësim, konfidencialitet dhe parandalim të konfliktit të interesit.

Mekanizmi do të identifikojë dokumente historike dhe burime arkivore, do të përgatisë analiza juridike e krahasuese dhe do të lehtësojë qasjen e ligjshme në materiale që mund të jenë relevante për çështjet gjyqësore. Vëmendje e veçantë do t’u kushtohet standardeve të gjykimit të drejtë, barazisë së armëve, administrimit dhe vlerësimit të provave, si dhe garancive procedurale që burojnë nga instrumentet juridike të zbatueshme.

Në rastet kur afatet procedurale kërkojnë reagim të shpejtë, mekanizmi duhet të ketë kapacitet për organizimin e ekspertizës dhe identifikimin e burimeve brenda kohës së nevojshme. Përgjegjësia për strategjinë e mbrojtjes, për përmbajtjen e parashtresave dhe për vendimet profesionale mbetet ekskluzivisht te ekipet mbrojtëse. Çdo mbështetje financiare ose materiale duhet të ketë bazë ligjore, kritere objektive, dokumentim të shpenzimeve dhe kontroll financiar.

Rezultati i pritshëm është krijimi i një kapaciteti të qëndrueshëm për ekspertizë juridike dhe dokumentare, i cili kontribuon në ushtrimin efektiv të së drejtës për mbrojtje dhe në respektimin e standardeve të procesit të rregullt gjyqësor.

2. Dokumentimi shkencor dhe mbrojtja e vlerave historike të luftës së UÇK-së

Shtylla e dytë synon institucionalizimin e hulumtimit shkencor për luftën e UÇK-së, rrethanat historike të konfliktit dhe procesin e çlirimit e të shtetformimit të Kosovës. Dokumentimi i kësaj periudhe duhet të jetë i organizuar, afatgjatë dhe ndërdisiplinor, duke ndërthurur historinë, të drejtën, marrëdhëniet ndërkombëtare, shkencat politike dhe studimet mbi të drejtat e njeriut.

Propozohet hartimi i një Programi Kombëtar për Studimin dhe Dokumentimin e Luftës në Kosovë, në bashkëpunim me Akademinë e Shkencave dhe të Arteve të Kosovës, Universitetin e Prishtinës, Institutin e Historisë, institucionet arkivore dhe institucionet e tjera akademike e shkencore. Bashkëpunimi duhet të respektojë autonominë e institucioneve dhe lirinë akademike, duke mundësuar pjesëmarrjen e studiuesve vendorë dhe ndërkombëtarë.

Programi do të trajtojë rrethanat politike, juridike dhe historike që çuan në luftë; organizimin dhe veprimtarinë e UÇK-së; gjenocidin, represionin dhe shkeljet e të drejtave të njeriut; dëbimet, viktimat, personat e zhdukur dhe pasojat humanitare; ndërhyrjen ndërkombëtare; procesin diplomatik të Rambujesë dhe negociatat e Vjenës; si dhe kontributin e qytetarëve, diasporës dhe faktorëve ndërkombëtarë në procesin e çlirimit dhe shtetformimit.

Një komponent i rëndësishëm do të jetë krijimi i një infrastrukture të qëndrueshme dokumentare. Në këtë kuadër do të shqyrtohet mundësia e themelimit të një qendre të specializuar ose e fuqizimit të institucioneve ekzistuese për grumbullimin, sistemimin, katalogimin dhe digjitalizimin e dokumenteve. Platforma dokumentare duhet të mundësojë qasje publike sipas ligjit, duke respektuar të dhënat personale, të drejtat e autorit, konfidencialitetin dhe kufizimet e ligjshme të qasjes.

Hulumtimet duhet të mbështeten në burime të identifikueshme, metoda të verifikueshme dhe vlerësim të pavarur profesional. Interpretimet e ndryshme dhe faktet e kontestuara duhet të shqyrtohen në mënyrë kritike, pa përjashtuar paraprakisht burime për shkak të prejardhjes së tyre dhe pa i kushtëzuar përfundimet shkencore me interesat politike të çastit. Mbrojtja e së vërtetës historike arrihet përmes cilësisë së dokumentimit, integritetit akademik dhe aftësisë për t’i argumentuar përfundimet mbi bazën e provave.

Rezultatet e pritshme përfshijnë botimin e monografive dhe studimeve shkencore, krijimin e inventarëve arkivorë, zhvillimin e projekteve të historisë gojore, digjitalizimin e dokumenteve dhe integrimin e njohurive të verifikuara në veprimtarinë arsimore e akademike, sipas kompetencave përkatëse.

3. Diplomacia shtetërore dhe përfaqësimi ndërkombëtar

Shtylla e tretë synon zhvillimin e një veprimtarie diplomatike të koordinuar për informimin e partnerëve ndërkombëtarë mbi kontekstin historik, politik dhe juridik të luftës në Kosovë. Kjo veprimtari duhet të mbështetet në dokumentacion të verifikueshëm, analiza profesionale dhe komunikim institucional të qëndrueshëm.

Ministria përgjegjëse për punët e jashtme, në bashkëpunim me institucionet e tjera kompetente dhe në përputhje me ndarjen kushtetuese të përgjegjësive, do të propozojë një plan të posaçëm veprimi diplomatik. Plani do të identifikojë partnerët dhe institucionet relevante, do të përcaktojë materialet informuese që duhet të përgatiten dhe do të organizojë takime, konsultime, konferenca dhe aktivitete akademike ndërkombëtare.

Një rëndësi e veçantë do t’i kushtohet përgatitjes së raporteve historike dhe juridike në gjuhën angleze dhe në gjuhë të tjera, përkthimit të studimeve shkencore, shpërndarjes së dokumentacionit përmes kanaleve institucionale dhe zhvillimit të bashkëpunimit me universitete, institute kërkimore dhe organizata të specializuara. Komunikimi me shtetet partnere dhe institucionet ndërkombëtare do të synojë informimin e saktë mbi rrethanat e luftës, procesin e shtetformimit dhe rëndësinë e respektimit të standardeve ndërkombëtare të gjykimit të drejtë.

Në kuadër të kësaj shtylle mund të shqyrtohen edhe mundësitë për dialog institucional mbi transparencën dhe standardet procedurale të Dhomave të Specializuara. Çdo nismë e tillë duhet të ketë bazë juridike të përshtatshme, të respektojë pavarësinë e gjykatës dhe të mos ndërhyjë në procedurat konkrete. Kur një mekanizëm i caktuar nuk lejohet nga korniza juridike ekzistuese, institucionet do të shqyrtojnë alternativa të ligjshme për dialog dhe bashkëpunim.

Diplomacia shtetërore duhet të dallojë qartë ndërmjet argumentimit të kontekstit historik të luftës, mbrojtjes së të drejtave procedurale të të akuzuarve dhe vlerësimit të përgjegjësisë penale individuale, e cila u takon organeve kompetente të drejtësisë. Kjo qasje synon ta bëjë komunikimin ndërkombëtar më të besueshëm, më të qëndrueshëm dhe më të mbështetur në fakte.

4. Financimi i qëndrueshëm dhe mbështetja materiale

Shtylla e katërt siguron bazën financiare dhe organizative për zbatimin e strategjisë. Pa burime të planifikuara, kapacitete profesionale dhe mekanizma të kontrollit, objektivat juridikë, shkencorë dhe diplomatikë nuk mund të realizohen në mënyrë të qëndrueshme.

Qeveria e Republikës së Kosovës do të shqyrtojë krijimin e një programi të posaçëm buxhetor, në përputhje me legjislacionin për financat publike dhe procedurat e miratimit të buxhetit. Programi do të mbështesë ekspertizën juridike, projektet hulumtuese, botimet shkencore, digjitalizimin e dokumentacionit, aktivitetet diplomatike, përkthimet, trajnimin e ekspertëve dhe monitorimin e zbatimit të strategjisë.

Ndarja e mjeteve duhet të bëhet sipas objektivave dhe projekteve të përcaktuara, duke përdorur kritere transparente dhe të orientuara drejt rezultateve. Të gjitha shpenzimet do t’i nënshtrohen kontrollit financiar, auditimit dhe raportimit, ndërsa financimi i projekteve shkencore do të mbështetet në konkurrencë të hapur, meritë profesionale dhe vlerësim të pavarur.

Mund të shqyrtohen edhe burime shtesë nga programe kërkimore dhe mekanizma të ligjshëm ndërkombëtarë, me kusht që financimi të jetë transparent dhe të mos cenojë pavarësinë shkencore, profesionale apo interesin publik. Për çdo program do të përcaktohen rezultatet e pritshme, afatet, përgjegjësitë dhe treguesit e performancës.

IV. ZBATIMI, KOORDINIMI DHE AFATET KOHORE

Zbatimi i strategjisë do të organizohet në tri faza të ndërlidhura. Faza afatshkurtër, që përfshin periudhën prej zero deri në dymbëdhjetë muaj, do të përqendrohet në krijimin e mekanizmave institucionalë, vlerësimin e nevojave juridike e dokumentare, hartimin e planit diplomatik, inventarizimin fillestar të burimeve dhe planifikimin buxhetor. Në këtë fazë do të përcaktohen edhe përgjegjësitë institucionale dhe treguesit fillestarë të vlerësimit.

Faza afatmesme, nga një deri në tre vjet, do të përfshijë zbatimin e projekteve të para hulumtuese, botimin e studimeve tematike, zhvillimin e bashkëpunimit akademik e diplomatik dhe digjitalizimin sistematik të dokumentacionit. Në këtë periudhë do të bëhet vlerësimi periodik i progresit dhe përshtatja e aktiviteteve sipas rezultateve të arritura.

Faza afatgjatë, nga tre deri në pesë vjet dhe në vazhdim, synon institucionalizimin e programit kombëtar, krijimin ose fuqizimin e një infrastrukture të qëndrueshme dokumentare, zgjerimin e bashkëpunimit ndërkombëtar dhe botimin e veprave shkencore me rëndësi për historinë e Kosovës. Rezultatet e hulumtimeve do të mund të përdoren në programe arsimore dhe akademike, sipas kompetencave dhe procedurave përkatëse.

Për koordinimin e këtyre aktiviteteve propozohet një mekanizëm ndërinstitucional me mandat të përcaktuar qartë. Ai do të përgatisë planin e veprimit, do të koordinojë detyrat, do të identifikojë nevojat për burime, do të monitorojë realizimin e objektivave dhe do të hartojë raporte periodike për institucionet kompetente. Përbërja dhe mënyra e funksionimit të këtij mekanizmi do të përcaktohen me aktin përkatës, duke respektuar kompetencat kushtetuese e ligjore të institucioneve pjesëmarrëse.

Monitorimi do të bazohet në tregues të matshëm, përfshirë numrin e analizave juridike, projekteve shkencore, dokumenteve të digjitalizuara, botimeve, konferencave dhe aktiviteteve diplomatike, si dhe shkallën e realizimit të planit buxhetor. Raportimi publik do të sigurojë transparencë dhe llogaridhënie, duke ruajtur informacionin e mbrojtur me ligj dhe duke shmangur publikimin e materialeve që mund të cenojnë të drejtat e palëve ose procedurat gjyqësore.

V. DISPOZITAT PËRFUNDIMTARE

Kjo strategji synon të krijojë një kornizë të qëndrueshme shtetërore për mbrojtjen, dokumentimin dhe promovimin e vlerave historike, juridike dhe shtetformuese të luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Zbatimi i saj do të mbështetet në bashkëpunimin ndërinstitucional, ekspertizën profesionale, hulumtimin shkencor dhe përfaqësimin diplomatik të argumentuar.

Pas shqyrtimit dhe miratimit nga organet kompetente, institucionet përgjegjëse do të hartojnë planin e veprimit, do të përcaktojnë përgjegjësitë, do të planifikojnë burimet financiare dhe do të krijojnë mekanizmat e nevojshëm të monitorimit. Masat që kërkojnë autorizim të posaçëm ligjor ose buxhetor do t’u nënshtrohen procedurave përkatëse.

Strategjia do të rishikohet periodikisht për të reflektuar zhvillimet juridike, institucionale dhe shkencore, si dhe për të vlerësuar arritjen e objektivave të saj. Qëllimi përfundimtar është që historia e luftës së Kosovës të ruhet dhe të dokumentohet në mënyrë të besueshme, që të drejtat e njeriut dhe standardet e gjykimit të drejtë të mbrohen pa kompromis dhe që kujtesa historike e procesit të çlirimit dhe shtetformimit t’u përcillet brezave të ardhshëm mbi bazën e fakteve, dokumenteve dhe argumenteve të qëndrueshme.

Republika e Kosovës e trajton ruajtjen e kujtesës historike, mbrojtjen e të drejtave themelore dhe dokumentimin shkencor të luftës çlirimtare si pjesë të përgjegjësisë së saj shtetërore dhe të përkushtimit ndaj sundimit të ligjit.

Ky draftë është propozimi i parë, që do të plotësohet dhe ndryshohet nga organi kompetent.

Sqarim; Dokumenti i plotë i kësaj draftë-strategjie i është derguar Presidentës së Kosovës.

Prishtinë, 14 Tetor, 2026