Albert Vataj: Osho dhe arti i të qenit. Të kesh është një mënyrë për të jetuar, të jesh është arsyeja pse ia vlen të jetosh

Mësimet e tij ndërthurin motive nga traditat shpirtërore të Lindjes, veçanërisht Zen-i, budizmi, taoizmi, hinduizmi dhe sufizmi, me interpretime të psikologjisë perëndimore dhe me një kritikë të fortë ndaj shtypjes së dëshirave, hipokrizisë shoqërore dhe konformizmit. Në ligjërimet e tij, Osho iu kthye vazhdimisht pyetjeve themelore të ekzistencës: Çfarë do të thotë të jesh i lirë? A mund të dashurojmë pa zotëruar? A mund të jetojmë pa u bërë skllevër të dëshirave tona? Dhe, mbi të gjitha, a mund ta njohë njeriu veten, nëse tërë jetën e kalon duke kërkuar të bëhet dikush tjetër?

Për të, meditimi nuk ishte thjesht një praktikë e heshtur, një ritual i përditshëm apo një teknikë për të qetësuar mendjen. Ai e konceptonte si një mënyrë të të qenit i pranishëm, si aftësinë për të vëzhguar mendimet, emocionet dhe dëshirat pa u identifikuar plotësisht me to. Meditimi, në këtë kuptim, nuk synon ta shndërrojë njeriun në një qenie të shkëputur nga jeta, por ta rikthejë atë në jetën e vet, të çliruar nga automatizmat, frika dhe kushtëzimet që ia kufizojnë vetëdijen.

Diskurset e tij, të botuara në qindra vëllime, trajtojnë një spektër të gjerë temash, nga dashuria, krijimtaria dhe marrëdhëniet njerëzore, deri te vdekja, liria dhe kuptimi i ekzistencës. Ndër veprat e njohura që lidhen me mësimet e tij është Libri i Sekreteve, një interpretim i gjerë i 112 metodave të meditimit të paraqitura në traditën e Vigyan Bhairav Tantra. Në Arti i Vdekjes, ai e trajton vdekjen jo vetëm si fundin biologjik të jetës, por edhe si një sfidë ndaj iluzioneve me të cilat njeriu ndërton identitetin, sigurinë dhe ndjenjën e zotërimit.

Megjithatë, figura e Oshos nuk mund të shkëputet nga polemikat që e shoqëruan, nga mënyra e organizimit të lëvizjes së tij dhe nga skandalet që prekën komunitetin e tij në Shtetet e Bashkuara. Ndikimi i tij duhet parë, pra, me një vështrim që dallon fuqinë provokuese të ideve nga pretendimi për t’i pranuar ato si të vërteta të pakundërshtueshme. Pikërisht ky dallim është i rëndësishëm kur lexojmë një mendimtar që e vuri në pikëpyetje bindjen e verbër, por që vetë u bë objekt i debatit mbi autoritetin shpirtëror.

Sidoqoftë, disa prej pyetjeve që ai ngriti mbeten të gjalla edhe sot: çfarë vlere ka pasuria, nëse ajo na privon nga liria? Çfarë kuptimi ka suksesi, nëse për ta arritur atë humbasim paqen e brendshme? Dhe çfarë mbetet nga njeriu, kur gjithçka që ai e quan të vetën shndërrohet në kushtin prej të cilit varet ekzistenca e tij?

Pikërisht në këtë udhë mendimi vjen edhe pasazhi i mëposhtëm nga Arti i Vdekjes, një reflektim mbi iluzionin e zotërimit dhe paradoksin e një jete të kaluar në grumbullim, por të varfëruar në qenien e saj.

Osho, në Arti i Vdekjes, shkruan:

“Personi fetar është ai që është bërë i vetëdijshëm për kotësinë e të gjithave. Nuk mund të kesh asgjë përveç vetes. Dhe gjithçka që ke, përveç vetes, është një mashtrim. Është një iluzion. Dhe, në fakt, ajo që ke të zotëron më shumë sesa e zotëron ti. Zotëruesi më në fund bëhet i zotëruar. Ti mendon se ke kaq shumë gjëra, pasuri, pushtet, para, por thellë-thellë je duke u zotëruar nga të njëjtat gjëra, je duke u rrethuar, duke u lidhur me zinxhirë, duke u burgosur nga të njëjtat gjëra.Shikoni njerëzit e pasur. Ata nuk zotërojnë pasuri, ata janë po aq të varfër sa çdo njeri tjetër i varfër në botë, ata janë po aq të varfër sa çdo lypës tjetër. Në fakt, çdo gjë që zotërojnë i zotëron ata. Ata janë të ngarkuar prej saj.Pra, gjëja e parë që duhet kuptuar është se këto janë dy dyert, të kesh, të jesh. Nëse je ende i humbur në ëndrrën e të pasurit, je në botë. Mund të jesh ulur në një shpellë në Himalaje, kjo nuk bën asnjë ndryshim, bota është ende aty sepse ‘Bota është në vetë dëshirën për të zotëruar. Dhe askush nuk ka zotëruar kurrë asgjë.’”

Prona që kthehet në pronar

Ka një paradoks të vjetër të jetës njerëzore: njeriu nis të grumbullojë gjëra për ta bërë jetën më të sigurt, por, në një çast që shpesh kalon pa u vënë re, fillon ta organizojë tërë jetën rreth ruajtjes së tyre. Ajo që në fillim ishte mjet, bëhet qëllim; ajo që duhej t’i shërbente lirisë, kthehet në një detyrim; ajo që premtonte qetësi, shndërrohet në burim ankthi. Dhe kështu, pa e kuptuar, njeriu bëhet rojtar i përjetshëm i asaj që beson se zotëron.

Kjo është një nga idetë më të mprehta të fragmentit të Oshos: jo gjithmonë zotërojmë atë që kemi; shpesh jemi ne ata që zotërohemi prej saj.

Pasuria, në vetvete, nuk është as virtyt, as faj. Ajo mund të jetë rezultat i punës, i talentit, i përkushtimit dhe i aftësisë për të ndërtuar diçka me vlerë. Mund të sigurojë dinjitet, arsimim, kujdes shëndetësor dhe mundësi për të ndihmuar të tjerët. Problemi lind atëherë kur njeriu nuk e sheh më pasurinë si një mundësi, por si themelin e vetëm të identitetit të tij; kur nuk pyet më se çfarë mund të bëjë me atë që ka, por fillon të besojë se vlen vetëm për shkak të asaj që zotëron.

Në këtë pikë, pasuria nuk është më thjesht një zotërim material. Ajo bëhet një mënyrë të menduari, një masë me të cilën njeriu mat veten dhe të tjerët, një gjuhë e heshtur hierarkish, një mekanizëm përmes të cilit kërkon të fitojë vlerësim, epërsi dhe siguri. Njeriu nuk e pyet më veten nëse është i lumtur, por nëse ka më shumë se dje; nuk pyet nëse është i lirë, por nëse mund të fitojë ende më tepër; nuk pyet nëse po jeton, por nëse po përparon sipas një shkalle vlerash që shpesh nuk e ka zgjedhur vetë.

Dhe këtu nis robëria.

Sepse çdo zotërim që shndërrohet në kusht të domosdoshëm të vetëvlerësimit prodhon një frikë të re: frikën e humbjes. Sa më shumë të ketë njeriu, aq më shumë mund të ketë për të humbur; sa më fort ta lidhë identitetin me atë që zotëron, aq më shumë e tremb mundësia që një ditë të mbetet pa të. Pasuria, e cila duhej ta çlironte nga pasiguria, mund ta bëjë atë më të ndjeshëm ndaj saj. Kështu, ai që dikur ëndërronte të bëhej i lirë duke pasur më shumë, mund të përfundojë duke jetuar me më pak liri, sepse çdo gjë që ka kërkon vëmendjen, kohën, mbrojtjen dhe shqetësimin e tij.

Kjo nuk është vetëm një kritikë ndaj të pasurve. Është një pyetje që i drejtohet çdo njeriu, pavarësisht nga gjendja e tij ekonomike. Edhe ai që nuk zotëron pothuajse asgjë mund të jetë i robëruar nga dëshira për të pasur; edhe ai që ka shumë mund të jetë i lirë prej saj. Thelbi nuk qëndron te sasia e pasurisë, por te marrëdhënia që ndërtojmë me të.

Njeriu mund të jetë i varfër në të mira materiale dhe njëkohësisht i pushtuar nga lakmia; mund të jetë i pasur dhe të jetojë me thjeshtësi, pa e bërë pasurinë burim epërsie mbi të tjerët. Prandaj, varfëria materiale nuk është automatikisht varfëri shpirtërore, as pasuria nuk është domosdoshmërisht pengesë për vetëdijen. Ajo që ka rëndësi është nëse njeriu i zotëron mjetet e jetës apo ia dorëzon atyre të drejtën për të përcaktuar kuptimin e saj.

Dyert e ekzistencës: të kesh dhe të jesh

Kur Osho flet për dy dyert, të kesh dhe të jesh, ai vendos përballë dy mënyra të ndryshme të të jetuarit.

Në njërën anë qëndron njeriu që e ndërton ekzistencën përmes grumbullimit. Ai kërkon të ketë më shumë pasuri, më shumë pushtet, më shumë njohje, më shumë admirues, më shumë garanci për të ardhmen. Ai e mat veten me atë që ka fituar dhe e krahason me atë që kanë të tjerët. Për të, jeta bëhet një proces i pafund plotësimi, ku çdo arritje, në vend që ta mbyllë një nevojë, hap një tjetër. Dëshira nuk shuhet, por zhvendoset; sapo arrihet një cak, horizonti largohet përsëri.

Në anën tjetër qëndron njeriu që kërkon të kuptojë se kush është, përtej pronës, pozitës, famës dhe miratimit të të tjerëve. Ai nuk heq dorë domosdoshmërisht nga puna, ambicia apo krijimi i pasurisë, por refuzon t’i bëjë ato përkufizimin e plotë të vetvetes. Ai e di se mund të humbasë një pronë pa humbur dinjitetin, një post pa humbur vlerën, një duartrokitje pa humbur zërin e brendshëm. Ai përpiqet të ndërtojë një marrëdhënie me botën në të cilën gjërat kanë rëndësi, por nuk bëhen zotëruesit e tij.

Kjo ndarje na kujton edhe dallimin që filozofi Erich Fromm shtjelloi në librin Të kesh apo të jesh? (To Have or to Be?). Fromm-i e analizoi mënyrën e të pasurit si një orientim të jetës, në të cilin njeriu kërkon siguri dhe identitet përmes përvetësimit, ndërsa mënyrën e të qenit si një ekzistencë e mbështetur te veprimtaria e gjallë, krijimtaria, dashuria dhe aftësia për të përjetuar. Edhe pse mendimi i Fromm-it ka kuadrin e vet filozofik e shoqëror dhe nuk duhet ngatërruar me mësimet e Oshos, të dy qasen te një plagë e përbashkët e njeriut modern: prirja për ta ngatërruar vlerën e jetës me inventarin e gjërave që mund të numërojë si të vetat.

Në këtë kuptim, të jesh nuk do të thotë të mos kesh. Do të thotë të mos reduktohesh në atë që ke.

Të jesh do të thotë të ruash aftësinë për të dashuruar pa e kthyer dashurinë në pronësi; për të krijuar pa e bërë krijimtarinë vetëm një instrument lavdie; për të punuar pa u bërë skllav i punës; për të fituar pa e shitur dinjitetin; për të humbur pa u shkatërruar tërësisht nga humbja. Është të kuptosh se identiteti njerëzor nuk mund të përmblidhet në një listë pronash, titujsh, çmimesh apo arritjesh.

Njeriu nuk është vetëm ajo që zotëron. Është edhe ajo që kupton, ajo që ndien, ajo që krijon, ajo që fal, ajo që mbron dhe ajo që është i gatshëm të ndajë me të tjerët.

Bota nuk është vetëm jashtë nesh

Një nga pohimet më provokuese të fragmentit është ideja se njeriu mund të tërhiqet fizikisht nga bota, por të vazhdojë të mbetet i lidhur me të përmes dëshirës për të zotëruar. Osho përfytyron një njeri të ulur në një shpellë të Himalajeve, larg qyteteve, tregjeve dhe zhurmës së shoqërisë, por që, nëse vazhdon të jetojë i pushtuar nga etja për pronësi, nuk e ka braktisur në të vërtetë botën që pretendon se ka lënë pas.

Ky është një dallim i rëndësishëm ndërmjet tërheqjes fizike dhe çlirimit të brendshëm.

Mund të ndryshosh vendin ku jeton, por të marrësh me vete të njëjtat frikëra. Mund të heqësh dorë nga luksi, por të vazhdosh të ushqesh krenarinë për heqjen dorë. Mund të largohesh nga shoqëria, por të mbetesh i varur nga mendimi se si do të të gjykonte ajo. Madje, edhe përulësia mund të kthehet në një formë të rafinuar krenarie, kur njeriu fillon ta shohë veten si më të pastër, më të zgjuar ose më të ndriçuar se të tjerët.

Prandaj, çështja nuk është thjesht se çfarë lëmë pas, por se çfarë vazhdojmë të mbajmë brenda vetes.

Një njeri mund të ketë pak dhe të jetë i pushtuar nga dëshira për më shumë; mund të jetojë në mes të pasurisë dhe të mos e lejojë atë t’i sundojë shpirtin. Mund të jetojë në një qytet të madh, të punojë, të krijojë, të marrë pjesë në jetën publike dhe megjithatë të ruajë një hapësirë të brendshme ku vlera e tij nuk varet nga duartrokitjet, konkurrenca dhe përvetësimi.

Në këtë pikë, meditimi, ashtu siç e kuptonte Osho, bëhet një ushtrim i vëmendjes ndaj mekanizmave të dëshirës. Të vëzhgosh veten do të thotë të pyesësh: Pse e dua këtë gjë? A më nevojitet vërtet, apo po kërkoj përmes saj të mbush një zbrazëti tjetër? A është kjo dëshirë e imja, apo është një dëshirë që ma ka mësuar krahasimi me të tjerët? A po e zgjedh unë jetën time, apo po përpiqem të përmbush një model suksesi që nuk e kam vënë kurrë në dyshim?

Këto pyetje nuk kërkojnë përgjigje të menjëhershme. Ato kërkojnë ndershmëri. Dhe ndoshta pikërisht këtu nis liria: në çastin kur njeriu pushon së mashtruari veten për arsyet që e shtyjnë të dëshirojë.

Pasuria, pushteti dhe uria që nuk ngopet

Mendimi i Oshos merr një domethënie të veçantë kur e shtrijmë nga individi te shoqëria, nga marrëdhënia me pronën te marrëdhënia me pushtetin.

Pushteti, ashtu si pasuria, mund të jetë një instrument për të organizuar jetën e përbashkët, për të ushtruar përgjegjësi dhe për të krijuar mundësi. Por, kur kthehet në qëllim në vetvete, ai prodhon një paradoks të ngjashëm: njeriu që kërkon të sundojë të tjerët mund të bëhet gjithnjë e më i varur nga nevoja për të mos humbur sundimin. Ai fillon të interpretojë çdo kundërshtim si kërcënim, çdo kritikë si armiqësi dhe çdo largim të një vartësi si dobësim të autoritetit të vet.

Kështu, pushteti që duhej t’i jepte siguri, i shton frikën; pozita që duhej t’i jepte dinjitet, e bën të varur nga bindja e të tjerëve; autoriteti që duhej të ishte mjet shërbimi, kthehet në një nevojë të vazhdueshme për konfirmim.

E njëjta gjë mund të ndodhë me famën. Njeriu nis të krijojë për të shprehur diçka që e ndien si të vërtetë, por, pasi mësohet me vlerësimin, mund të fillojë të krijojë vetëm për të mos e humbur atë. Në vend që të jetë i lirë të thotë atë që mendon, ai bëhet peng i pritshmërive të publikut. Në vend që të kërkojë të vërtetën, fillon të kërkojë atë që shpërblehet me miratim.

Kjo është një prej formave më të padukshme të robërisë: kur njeriu nuk e kupton se ka hequr dorë nga liria, sepse heqja dorë i është paraqitur si sukses.

Megjithatë, nuk duhet të ngatërrojmë çdo ambicie me lakminë, çdo dëshirë me skllavërinë dhe çdo zotërim me humbjen e vetvetes. Dëshira mund të jetë edhe burim i krijimit, i përparimit dhe i përmirësimit të kushteve të jetës. Ambicia mund ta shtyjë njeriun të kapërcejë kufijtë e mundësive të tij. Problemi nis kur dëshira nuk njeh më asnjë masë, kur ambicia nuk pranon asnjë kufi etik dhe kur suksesi bëhet më i rëndësishëm se njeriu që duhet ta përjetojë atë.

Një shoqëri që e mat njeriun vetëm me pasurinë, pushtetin dhe famën rrezikon të prodhojë individë që dinë të fitojnë, por jo domosdoshmërisht të jetojnë; që dinë të konkurrojnë, por jo të bashkëjetojnë; që dinë të grumbullojnë, por jo të ndajnë. Në një shoqëri të tillë, vlera e njeriut bëhet një çmim që ndryshon sipas tregut të vëmendjes, ndërsa dinjiteti i tij, i cili nuk duhet të jetë objekt tregtie, shtyhet në plan të dytë.

Kundër kësaj mënyre të të jetuarit, mendimi i Oshos ngre një pyetje të thjeshtë, por thelbësore: çfarë mbetet nga ne kur hiqen të gjitha gjërat me të cilat jemi mësuar të identifikohemi?

A mund të zotërohet vetvetja?

Kur Osho pohon se njeriu nuk mund të ketë asgjë përveç vetes, ai përdor një gjuhë paradoksale. Nëse merret fjalë për fjalë, edhe vetja mund të kthehet në një objekt zotërimi, në një identitet të ngrirë që njeriu përpiqet ta ruajë me çdo kusht. Por në kontekstin e reflektimit të tij, ideja mund të lexohet si një ftesë për të mos ia dorëzuar qenien tonë asgjëje të jashtme.

Këtu lind një pyetje edhe më e thellë: çfarë do të thotë të kesh veten?

A do të thotë të jesh plotësisht në kontroll të çdo mendimi, ndjenje dhe veprimi? Apo do të thotë të njohësh më mirë atë që ndodh brenda teje, të dallosh frikërat nga faktet, dëshirat e çastit nga nevojat e vërteta dhe pritshmëritë e të tjerëve nga bindjet që ke zgjedhur me vetëdije?

Ndoshta të kesh veten nuk do të thotë ta zotërosh atë si një send, por të mos e braktisësh në kërkim të gjërave që premtojnë ta bëjnë jetën më të vlefshme. Do të thotë të mos e shesësh gjykimin për miratim, ndërgjegjen për përfitim dhe paqen për një epërsi që kërkon vazhdimisht të dëshmohet.

Vetvetja nuk është një pronë që mund të vendoset në një kasafortë. Ajo është një proces, një marrëdhënie që ndërtohet përmes njohjes, përvojës, gabimeve, dashurisë dhe përgjegjësisë. Njeriu nuk e gjen domosdoshmërisht veten duke u mbyllur ndaj botës, por duke mësuar të marrë pjesë në të pa e humbur busullën e vet të brendshme.

Pikërisht për këtë arsye, liria e vërtetë nuk është të mos kesh nevojë për askënd dhe për asgjë. Njeriu është qenie e marrëdhënieve, e nevojave dhe e ndërvarësisë. Ai ka nevojë për të tjerët, për bashkëpunim, për dashuri, për siguri dhe për një botë materiale që i mundëson të jetojë. Liria nuk lind nga mohimi i këtyre nevojave, por nga aftësia për të mos i kthyer ato në zinxhirë që e privojnë nga dinjiteti dhe zgjedhja.

Të jesh i lirë nuk do të thotë të mos lidhesh me asgjë, por të mos e ngatërrosh lidhjen me robërinë. Të duash pa e kthyer tjetrin në pronë. Të zotërosh pa u bërë pronë e zotërimit. Të punosh pa ia dorëzuar punës tërë qenien. Të ëndërrosh pa u bërë skllav i një ëndrre që nuk të lejon më të jetosh.

Vdekja si prova e fundit e zotërimit

Në një libër që mban titullin Arti i Vdekjes, ky reflektim merr edhe një përmasë tjetër. Vdekja është kufiri përpara të cilit pretendimi njerëzor për zotërim ndeshet me pamundësinë e tij përfundimtare. Njeriu mund të ndërtojë shtëpi, të grumbullojë pasuri, të fitojë poste, të lërë emër në histori dhe të ngrejë monumente që synojnë të sfidojnë harresën. Por asgjë nga këto nuk mund ta përjashtojë nga kushti i tij njerëzor.

Në fund, pronat mbeten në duart e të tjerëve, titujt vazhdojnë pa trupin që i mbajti, pushteti kalon nga një dorë në tjetrën dhe fama i nënshtrohet gjykimit të kohës. Ajo që njeriu e quante të vetën ndahet prej tij. Kjo nuk do të thotë se gjithçka është e kotë, por se asgjë materiale nuk mund të na japë një zotërim të përjetshëm mbi jetën.

Këtu qëndron një dallim i rëndësishëm: të kuptosh përkohshmërinë nuk do të thotë të zhvlerësosh jetën. Përkundrazi, mund të jetë një arsye për ta jetuar atë më me përgjegjësi. Nëse koha është e kufizuar, atëherë bëhet edhe më e rëndësishme se si e përdorim; nëse gjërat janë kalimtare, atëherë vlera e tyre nuk qëndron vetëm te kohëzgjatja, por edhe te kuptimi që u japim.

Një libër mund të kalojë nga duart e autorit, por mendimi i tij të vazhdojë të jetojë. Një vepër arti mund të mbijetojë përtej krijuesit, sepse prek diçka që i përket përvojës së përbashkët njerëzore. Një akt bujarie mund të mos lërë pas asnjë monument, por të ndryshojë jetën e dikujt. Një fjalë e thënë në çastin e duhur mund të mbetet më gjatë në kujtesë se shumë sende të grumbulluara gjatë një jete të tërë.

Ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar kuptimi i një ekzistence që nuk e mat veten vetëm me atë që mund të ruajë, por edhe me atë që mund të krijojë, të ndajë dhe t’u lërë të tjerëve.

Njeriu nuk mund ta mposhtë vdekjen duke grumbulluar më shumë. Por mund të mos e shpërdorojë jetën duke e kaluar atë në ankthin e zotërimit.

Pasuria më e madhe është të mos humbasësh veten

Në fund të këtij reflektimi, fjalia e Oshos, se askush nuk ka zotëruar kurrë asgjë, mund të lexohet si një sfidë ndaj iluzionit të përhershmërisë. Ne përdorim fjalën e imja për shtëpinë, tokën, paratë, librat, veprat, madje edhe për marrëdhëniet tona më intime. Por kjo fjalë, sado e natyrshme dhe e domosdoshme në jetën e përditshme, nuk duhet të na verbojë ndaj natyrës së përkohshme të gjithçkaje që kemi në duar.

Të zotërosh nuk është domosdoshmërisht të jesh i lirë. Të kesh shumë nuk është domosdoshmërisht të jesh i pasur. Të jesh i admiruar nuk do të thotë të jesh i njohur nga vetja. Dhe të arrish gjithçka që ke dëshiruar nuk garanton se do të kesh gjetur atë për të cilën kishe vërtet nevojë.

Ndoshta varfëria më e thellë nuk është mungesa e gjërave, por pamundësia për të jetuar pa u përcaktuar prej tyre. Ndoshta pasuria më e madhe nuk është grumbullimi i pafund, por aftësia për të shijuar atë që kemi pa u bërë robër të saj. Ndoshta suksesi më i lartë nuk është të ngjitesh aq lart sa të të shohin të gjithë, por të arrish një pikë ku nuk ke më nevojë ta përdorësh vështrimin e të tjerëve si pasqyrën e vetme të vlerës sate.

Dhe ndoshta liria nis pikërisht aty ku mbaron frika se nuk jemi mjaftueshëm pa gjërat që na rrethojnë.

Sepse njeriu mund të humbasë pasurinë dhe të mbetet i pasur në shpirt; mund të humbasë pushtetin dhe të ruajë dinjitetin; mund të humbasë famën dhe të vazhdojë të krijojë; mund të humbasë shumë nga ato që dikur i quante të vetat, pa humbur aftësinë për të dashuruar, për të menduar, për të dhënë dhe për të nisur përsëri.

Nëse gjithçka që kemi mund të na merret, atëherë pyetja vendimtare nuk është sa kemi arritur të grumbullojmë, por çfarë kemi arritur të bëhemi.

Sepse në udhëtimin e shkurtër mes lindjes dhe vdekjes, gjërat mund të na shoqërojnë, të na ndihmojnë dhe të na japin mundësi, por nuk mund të jetojnë në vendin tonë. Ato mund të mbushin shtëpinë, të zbukurojnë ditët dhe të dëshmojnë për përpjekjet tona, por nuk mund të zëvendësojnë vetëdijen, dashurinë dhe kuptimin.

Dhe, nëse një ditë duhet të ndahemi prej gjithçkaje, le të mos jetë ndarja e fundit edhe me vetveten. Le të mos kemi kaluar një jetë të tërë duke fituar botën, për të zbuluar në fund se kemi humbur njeriun që duhej të jetonte brenda saj.

Të kesh është një mënyrë për të jetuar; të jesh është arsyeja pse ia vlen të jetosh.