Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
(Skender Berisha, Relacioni (Ndërdymja a përsiatje për botën)- Ekzili (Poezi), Libri im, Prishtinë, MMXXVI)
Në mesin e librave që prisnin radhën për t’u lexuar, vëmendjen ma tërhoqi një titull i veçantë, njëkohësisht intrigues dhe domethënës: Relacioni (Ndërdymja a përsiatje për botën)- Ekzili (Poezi), i autorit Skender Berisha, botuar në vitin 2026 nga Shtëpia Botuese “Libri Im”.
Vetë titulli zgjonte asociacione të shumta: marrëdhënie njerëzore që ndërtohen e shpërbëhen, lidhje që i rezistojnë kohës ose humbasin në rrjedhën e saj, rrugëtime jetësore me fillimet dhe përfundimet e tyre, si edhe përvojën e mërgimit – atë realitet të kahershëm shqiptar që ka lënë gjurmë të thella në jetën e brezave të tërë.
Sa më gjatë e vështroja kopertinën, aq më shumë krijoja bindjen se libri mbante në faqet e tij histori njerëzish të vendosur mes dy botëve: mes atdheut dhe largësisë, mes kujtesës dhe realitetit, mes qëndrimit dhe ikjes. Pikërisht kjo ndjesi e parë, e krijuar para se të hapja faqen e parë, e bëri Relacioni dhe Ekzili zgjedhjen time të natyrshme, një shoqërues të heshtur, por të vyer, për ditët e leximit, reflektimit dhe analizës.
Në fillim, kur hapa faqet e para të librit “Relacioni dhe Ekzili”, leximi më rrëshqiti lehtë nëpër mendje, ashtu si një bisedë e qetë që zhvillohet pa mundim në një mbrëmje vere. Fjalët rridhnin natyrshëm, temat dukeshin të afërta dhe stili i autorit të ftonte të ecje përpara pa ndier lodhje. M’u krijua përshtypja se kisha përpara një vepër të këndshme, që do të më shoqëronte gjatë pushimeve me qetësinë e një rrëfimi të mirë.
Por, sa më shumë që zhytesha në faqet e saj, aq më tepër kuptoja se pas asaj thjeshtësie të dukshme fshihej një thellësi e jashtëzakonshme mendimi. Çdo kapitull, çdo reflektim, çdo varg dhe çdo vëzhgim i autorit më zbulonte një botë më të gjerë se ajo që kisha imagjinuar në fillim. Dalëngadalë nisa të kuptoj se kisha përpara jo vetëm një shkrimtar të talentuar, por edhe një vrojtues të hollë të jetës, një mendimtar që njihte me imtësi natyrën njerëzore, rregullat e pashkruara të ekzistencës dhe mekanizmat e marrëdhënieve që ndërtojnë shoqërinë.
Më bëri përshtypje mënyra se si autori depërtonte në thelbin e gjërave. Dukej sikur ai nuk e shihte botën si një varg ngjarjesh të shkëputura, por si një rrjet të ndërlikuar lidhjesh, ku çdo veprim, çdo mendim dhe çdo ngjarje lidhej me diçka tjetër. Në këtë kuptim, ai të krijonte përshtypjen e një njohësi të thellë të filozofisë së jetës, të një njeriu që kishte reflektuar gjatë mbi kuptimin e marrëdhënieve njerëzore, shoqërore dhe politike.
Sa më shumë lexoja, aq më qartë e kuptoja se fjala kyçe e veprës ishte pikërisht ajo që përmendet edhe në titull: relacioni. Për autorin, asgjë nuk ekziston e vetmuar. Njeriu është në relacion me familjen, me shoqërinë, me historinë, me kombin, me pushtetin, me kujtesën dhe madje edhe me vetveten. Çdo dukuri fiton kuptim vetëm përmes lidhjes që krijon me një dukuri tjetër. Çdo ngjarje është pasojë e një raporti dhe njëkohësisht shkak për një raport të ri.
Në optikën e tij, bota ngjan me një mozaik të madh marrëdhëniesh, ku fijet e padukshme që lidhin njerëzit janë po aq të rëndësishme sa vetë ngjarjet. Ai e sheh jetën si një ndërthurje të pandërprerë raportesh: raporti i njeriut me lirinë, me të vërtetën, me pushtetin, me atdheun, me kujtesën dhe me të ardhmen. Dhe pikërisht përmes këtyre relacioneve ai përpiqet të shpjegojë jo vetëm fatin individual, por edhe zhvillimet shoqërore e historike.
Kjo është arsyeja pse libri, që në fillim dukej si një lexim i lehtë dhe i këndshëm, shndërrohet gradualisht në një udhëtim intelektual. Lexuesi nuk ecën më vetëm nëpër faqet e një libri, por nëpër shtigjet e mendimit, ku çdo reflektim e shtyn të ndalet, të mendojë dhe të rishikojë mënyrën se si e sheh botën përreth.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron vlera më e madhe e kësaj vepre. Ajo nuk të ofron përgjigje të gatshme, por të mëson të vështrosh më thellë. Të kujton se jeta nuk është thjesht një varg ngjarjesh që kalojnë, por një sistem i ndërlikuar relacionesh që na formësojnë, na sfidojnë dhe na japin kuptim. Për Skender Berishën, çdo gjë në botë – qoftë në jetën personale, në shoqëri apo në politikë – ekziston dhe kuptohet përmes relacionit. Dhe pikërisht kjo qasje e bën librin e tij jo vetëm interesant për t’u lexuar, por edhe të vlefshëm për t’u medituar gjatë.
Një nga veçantitë më mbresëlënëse të mendimit të autorit është mënyra se si ai e sheh botën si një tërësi marrëdhëniesh të pandërprera, ku asgjë nuk ekziston e vetmuar dhe asgjë nuk mund të kuptohet jashtë lidhjes që ka me diçka tjetër. Për të, universi nuk është i përbërë nga elemente të ndara e të izoluara, por nga relacione të panumërta që ndërthuren, ndikojnë dhe plotësojnë njëra-tjetrën.
Duke e lexuar, krijon përshtypjen se ai e vështron jetën me syrin e një filozofi që kërkon kuptimin e fshehur të gjërave përtej pamjes së tyre të zakonshme. Për Skender Berishën, edhe vetë jeta nuk mund të kuptohet pa vdekjen. Ato nuk janë dy realitete krejtësisht të ndara, por dy skaje të të njëjtit udhëtim njerëzor. Jeta merr kuptim nga përkohshmëria e saj, ndërsa vdekja bëhet pjesë e reflektimit mbi vlerën e të jetuarit. Njëra e ndriçon tjetrën, ashtu si agimi që lind nga errësira e natës.
Po kështu, nata dhe dita, gjumi dhe zgjimi, heshtja dhe fjala, nuk paraqiten si kundërshti të papajtueshme, por si pjesë të një harmonie të madhe ekzistenciale. Nata nuk është vetëm mungesa e dritës, ashtu si dita nuk është vetëm largimi i errësirës. Të dyja bashkë krijojnë ritmin e jetës, frymëmarrjen e kohës dhe ekuilibrin e natyrës. Gjumi dhe zgjimi, po ashtu, janë dy gjendje që e plotësojnë njëra-tjetrën, pa njërën nuk do të kishte kuptim tjetra.
Autori shkon edhe më tej në kërkimin e këtyre lidhjeve. Ai i sheh kombet në relacion me historinë e tyre, me fqinjët, me kujtesën dhe me të ardhmen. Gjaku nuk është vetëm simbol biologjik, por një lidhje shpirtërore dhe historike që e vendos individin në raport me brezat që kanë qenë dhe me ata që do të vijnë. Çdo identitet, sipas tij, fiton kuptim përmes marrëdhënieve që ndërton dhe ruan.
Por ajo që të bën veçanërisht përshtypje është guximi intelektual me të cilin ai depërton edhe në territoret më të ndërlikuara të mendimit. Ai nuk e sheh pozitiven dhe negativen si dy botë krejtësisht të ndara. Përkundrazi, i vendos ato në një relacion të veçantë, duke sugjeruar se shpesh njëra nuk mund të kuptohet pa tjetrën. Njeriu e njeh dritën sepse ka përjetuar errësirën, e kupton të mirën sepse ka parë të keqen, e çmon paqen sepse ka njohur konfliktin.
Në të njëjtën mënyrë, ai e vendos të bardhën përballë të zezës, jo për t’i ndarë, por për të treguar se kontrasti është ai që i jep kuptim secilës. E bardha shkëlqen më shumë pranë së zezës, ashtu si e zeza bëhet më e dukshme përballë së bardhës. Në këtë këndvështrim, bota nuk është një përplasje e thjeshtë kundërshtish, por një dialog i vazhdueshëm mes tyre.
Sa më shumë thellohesh në këtë filozofi, aq më tepër kupton se autori nuk po flet vetëm për relacione teorike. Ai po përpiqet të shpjegojë vetë natyrën e ekzistencës. Ai na kujton se njeriu jeton brenda një rrjeti të pafund lidhjesh: me vetveten, me të tjerët, me kohën, me historinë, me kujtesën dhe me universin që e rrethon. Asgjë nuk është e shkëputur. Çdo mendim, çdo veprim dhe çdo ndjenjë buron nga një marrëdhënie dhe krijon një marrëdhënie të re.
Prandaj, duke lexuar reflektimet e tij, lexuesi nis të shohë botën me sy tjetër. Fillon të kuptojë se jeta nuk është thjesht një varg ngjarjesh të rastësishme, por një simfoni relacionesh ku gjithçka lidhet me gjithçka. Dhe pikërisht në këtë ndërthurje të vazhdueshme të kundërtave, të ngjashmërive dhe të dallimeve, autori kërkon të gjejë kuptimin më të thellë të qenies njerëzore dhe të vetë ekzistencës.
Teksa ecja ngadalë nëpër faqet e librit dhe përpiqesha të depërtoja në shtresat më të thella të mendimit të autorit, hasa në një reflektim që më ndali gjatë. Ishte një nga ato mendime që nuk lexohen vetëm me sy, por që kërkojnë të meditohen, të peshohen dhe të barten në vetëdijen e lexuesit. Një mendim që, edhe pse i shprehur me pak fjalë, mbart brenda vetes një shqetësim të madh historik, shoqëror dhe kombëtar.
Autori shkruan se “populli shqiptar ka shumëfishuar relacionet pozitive në dëm të ekzistencës së vet. Relacionin e energjisë së brendshme e zbraz padrejtësisht jashtë vetes. Ky relacion ndaj vetes dobësoi aurën e tërësisë së relacionit shqiptar ndaj të tjerëve. (f.31)
Sa më shumë e rilexoja këtë mendim, aq më tepër më dukej se ai nuk ishte vetëm një vëzhgim filozofik, por një diagnozë e thellë e fatit historik të shqiptarëve. Në këto pak rreshta autori prek një plagë të vjetër, një fenomen që ka përcjellë shpesh historinë tonë: prirjen për të dhënë më shumë jashtë vetes sesa për të investuar në forcimin e vetvetes.
Duket sikur ai dëshiron të thotë se shqiptari, në shumë periudha të historisë së tij, ka ditur të jetë bujar me të tjerët, i hapur ndaj botës, mikpritës dhe i gatshëm të japë energjinë, mundin dhe talentin e tij për kauza e interesa që shpesh nuk kanë qenë të vetat. Ka ditur të ndërtojë ura me të tjerët, të krijojë marrëdhënie dhe bashkëpunime, por jo gjithmonë ka treguar të njëjtën përkushtim ndaj vetes, ndaj forcimit të brendshëm të kombit dhe ndaj ruajtjes së energjisë së vet kombëtare.
Në këtë kuptim, autori e sheh energjinë kombëtare si një burim të çmuar shpirtëror e historik, që shpesh është derdhur jashtë kufijve të vetes. Është sikur një lumë i fuqishëm të ushqejë toka të huaja, ndërsa brigjet prej nga buron të mbeten të etura. Kjo energji, sipas tij, nuk është vetëm energji politike apo ekonomike; është energjia e talentit, e mendimit, e krijimtarisë, e solidaritetit dhe e potencialit njerëzor që shpesh është shpërndarë larg, duke mos e fuqizuar sa duhet trungun nga ka dalë.
Në reflektimin e tij ndjehet edhe një lloj dhimbjeje intelektuale. Jo një qortim ndaj popullit të vet, por një shqetësim i sinqertë për faktin se raporti i shqiptarit me vetveten nuk ka qenë gjithmonë aq i fortë sa raporti i tij me të tjerët. Dhe pikërisht kjo, sipas autorit, ka ndikuar në dobësimin e asaj që ai e quan “aura e relacionit shqiptar” – ajo forcë e padukshme që lind kur një popull është në harmoni me vetveten, me historinë e tij, me vlerat e tij dhe me interesin e tij kolektiv.
Sa më shumë mendon për këtë ide, aq më shumë kupton se autori nuk po flet vetëm për të kaluarën. Ai duket se ngre një pyetje për të tashmen dhe për të ardhmen: si mund të ndërtohen relacione të shëndetshme me botën, nëse më parë nuk ndërtohet një relacion i drejtë me vetveten? Si mund të jesh i fortë në raport me të tjerët, nëse energjia jote shpirtërore, kulturore dhe kombëtare nuk është e përqendruar dhe e organizuar brenda vetes?
Ky mendim mbetet gjatë në mendjen e lexuesit, sepse nuk ofron vetëm një analizë, por edhe një ftesë për reflektim. Ai na kujton se marrëdhënia më e rëndësishme që një individ apo një komb mund të ketë është marrëdhënia me vetveten. Vetëm kur kjo marrëdhënie është e shëndetshme, e vetëdijshme dhe e fortë, mund të ndërtohen relacione të qëndrueshme e dinjitoze edhe me të tjerët.
Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron thellësia e këtij mendimi: në kujtesën se një popull nuk e humb forcën vetëm nga goditjet që i vijnë nga jashtë, por ndonjëherë edhe nga energjitë që shpërndan larg vetes, pa arritur t’i kthejë në fuqi për ekzistencën dhe përparimin e vet. Në këtë kuptim, reflektimi i autorit është një thirrje e heshtur për vetënjohje, për vetëdije kombëtare dhe për rikthimin e energjisë krijuese aty ku ajo e ka burimin – te vetja.
Duke e ndërtuar të gjithë filozofinë e tij mbi bindjen se asgjë në këtë botë nuk ekziston e vetme dhe se gjithçka lind, zhvillohet dhe merr kuptim përmes relacioneve, autori vazhdon rrugëtimin e tij mendimor edhe në pjesën e dytë të veprës, të titulluar “Ekzili”. Nëse pjesa e parë është një kërkim i thellë i lidhjeve që e mbajnë të bashkuar jetën, shoqërinë dhe historinë, pjesa e dytë shfaqet si një udhëtim më personal, më emocional dhe më i ngarkuar me përjetime njerëzore.
Që në hyrje të kësaj pjese, autori ndalet me respekt para atyre që ai i konsideron themelet e lirisë dhe të përparimit njerëzor. Ai ia kushton këtë vepër heronjve, burrave dhe grave që në periudha të ndryshme të historisë dhanë gjithçka për atdheun e tyre. Nuk flet vetëm për ata që humbën jetën në fushat e betejës, por për të gjithë ata që sakrifikuan ëndrrat, rininë, familjen, qetësinë dhe lumturinë personale për ideale më të mëdha se vetja.
Në rreshtat e tij ndjehet bindja se historia nuk ecën përpara vetvetiu. Përparimi i njerëzimit, liria e popujve dhe dinjiteti i kombeve janë ndërtuar mbi mundin, vuajtjet dhe flijimet e njerëzve që kanë qenë të gatshëm të japin më shumë sesa të marrin. Sipas autorit, pa këto sakrifica bota do të mbetej e palëvizshme, e zhytur në padrejtësi dhe në errësirë. Pikërisht për këtë arsye, ai përkulet me mirënjohje para kujtimit të tyre, duke i parë si gurët e themelit mbi të cilët janë ngritur liria dhe shpresa.
Por menjëherë pas këtij homazhi të ndjerë për heronjtë, autori e kthen vështrimin drejt një bote më intime, më të heshtur dhe shpesh të padukshme për syrin e publikut: familjes. Ai e di se pas çdo rruge të vështirë që ka zgjedhur në jetë, pas çdo beteje morale, shoqërore apo kombëtare, kanë qëndruar njerëz që kanë bartur një pjesë të barrës së tij.
Me një ndjenjë të thellë mirënjohjeje, ai falënderon gruan e tij, shoqen e jetës që ka ecur përkrah tij në ditë të mira e të vështira, duke ndarë shqetësimet, pasiguritë dhe sakrificat që sjell një jetë e përkushtuar ndaj idealeve. Në fjalët e tij ndihet respekti për një bashkudhëtare që nuk u lodh së besuari dhe së qëndruari pranë tij edhe atëherë kur rrugëtimi bëhej i vështirë.
Po aq prekëse është mirënjohja që shpreh për katër vajzat e tij. Në mënyrë të heshtur, ato përfaqësojnë brezin që shpesh ka paguar çmimin e idealizmit të prindërve. Ato u rritën duke ndarë mungesat, shqetësimet dhe pasojat që sjell një jetë e kushtuar kauzave më të mëdha se interesat personale. Megjithatë, sipas autorit, ato treguan mirëkuptim dhe forcë, duke e pranuar me dashuri barrën që kishte sjellë rruga e tij.
Falënderimi i tij shtrihet edhe te vëllai dhe motra, te njerëzit e gjakut që e kuptuan dhe e mbështetën në zgjedhjet e tij, edhe kur ato zgjedhje nuk ishin të lehta. Ata nuk ishin vetëm familjarë; ishin bashkëvuajtës të heshtur të një rrugëtimi të mbushur me sakrifica.
Në këtë mënyrë, autori na kujton një të vërtetë të thellë: se as idealizmi dhe as altruizmi nuk janë kurrë përvoja krejtësisht individuale. Çdo njeri që vendos t’i përkushtohet një ideali prek jetën e atyre që e rrethojnë. Sakrificat e tij bëhen, në një formë apo në një tjetër, edhe sakrifica të familjes. Dhe pikërisht për këtë arsye, mirënjohja e tij nuk u drejtohet vetëm heronjve të historisë, por edhe heronjve të heshtur të jetës së përditshme – atyre që qëndrojnë pranë, që kuptojnë, që durojnë dhe që vazhdojnë të besojnë.
Kështu, pjesa “Ekzili” (poezi), nis si një himn për relacionet më të thella njerëzore: relacionin me atdheun, me idealin, me sakrificën, por edhe me familjen. Sepse, sipas filozofisë së autorit, as heroizmi, as mërgimi, as jeta dhe as historia nuk mund të kuptohen jashtë marrëdhënieve që i japin kuptim ekzistencës sonë. Në fund të fundit, çdo sakrificë është një relacion, çdo kujtim është një relacion dhe vetë jeta është një udhëtim i gjatë nëpër relacione që na lidhin me njerëzit, me kohën dhe me vetveten.
Duhet thënë se një nga dimensionet më të bukura dhe më prekëse të veprës së Skender Berishës është ndjeshmëria e tij e jashtëzakonshme ndaj mërgimit dhe fatit të mërgimtarit shqiptar. Ai nuk shkruan për mërgimin si një dukuri të zakonshme shoqërore apo si një lëvizje gjeografike nga një vend në tjetrin. Përkundrazi, ai e trajton atë si një gjendje shpirtërore, si një plagë të hapur në ndërgjegjen kombëtare, si një fat që shpesh e ndan njeriun mes dy botëve: as plotësisht në vendin ku jeton dhe as krejtësisht i shkëputur nga vendi që ka lënë pas.
Në faqet e librit, mërgimtari nuk paraqitet thjesht si njeriu që ka marrë rrugën e kurbetit. Ai shfaqet si bartës i një dhembjeje të heshtur, si një shpirt që jeton mes mallit dhe shpresës, mes kujtimeve të atdheut dhe sfidave të jetës së re. Autori e sheh mërgimtarin si një figurë tragjike dhe njëkohësisht madhështore, sepse ai mbart në zemër barrën e largësisë, por nuk e humb lidhjen me rrënjët e tij.
Kjo ndjeshmëri bëhet edhe më e dukshme në vargjet e tij kushtuar mërgimtarit. Në ciklin 2. të vargjeve për mërgimtarët, autori ngre një himn të dhimbshëm për besnikërinë ndaj atdheut, një betim shpirtëror që buron nga thellësia e qenies shqiptare. Aty dëgjohet zëri i njeriut që e ndien se çdo fitore personale humb kuptimin nëse shkëputet nga fati i vendit të vet.
Kur ai shkruan:
“…dhimbja të takon Ty dhe fitorja, lavdia asht e Zotit)
ai që t’harron Ty
Mos i ndihmovt Zoti veten me ndihmue në lindje as në vdekje…” (f.83)
Duket sikur po i drejtohet vetë atdheut, duke e vendosur atë në qendër të çdo sakrifice. Dhimbja është pjesa që i takon njeriut, ndërsa lavdia nuk kërkohet për vete, sepse ajo i përket diçkaje më të madhe, më të lartë, më të shenjtë.
Në vargjet që pasojnë, ndjenja bëhet edhe më e fortë. Mallkimi që autori artikulon ndaj atij që e harron vendin e vet nuk është një mallkim i zakonshëm. Ai tingëllon si një gjykim moral, si një ligj i pashkruar i ndërgjegjes kombëtare. Në universin poetik të autorit, njeriu që e mohon atdheun humbet një pjesë të vetvetes, humbet lidhjen me burimin e identitetit të tij.
Kur përmend mallkimin e nënave, ai prek një nga figurat më të shenjta të kulturës sonë. Mallkimi i nënës nuk paraqitet si zemërim, por si pesha e ndërgjegjes, si dënimi më i rëndë që mund të bjerë mbi atë që harron prej nga ka ardhur. Në këto vargje ndihet jehona e traditës shqiptare, ku fjala e nënës dhe bekimi i saj kanë peshën e ligjit moral.
Ndërsa kulmi emocional arrihet në betimin e mërgimtarit që është gati të jetojë e të vdesë për atdheun, edhe nëse fati do ta linte pa varr, pa trashëgimtarë, pa pasurinë më të çmuar që mund të ketë një njeri. Kjo nuk është thjesht poezi; është një shpallje e lidhjes së pandashme mes njeriut dhe tokës së tij, mes identitetit dhe sakrificës.
Duke lexuar këto vargje, kupton se për Skender Berishën mërgimi nuk është vetëm largim fizik. Është një provë e vazhdueshme e besnikërisë ndaj kujtesës, ndaj rrënjëve dhe ndaj atdheut. Mërgimtari i tij nuk matet me kilometrat që e ndajnë nga vendlindja, por me aftësinë për ta ruajtur të gjallë në zemër dashurinë për të.
Prandaj, kur autori shkruan për mërgimin, ai nuk rrëfen vetëm fatin e individëve që jetojnë larg vendit të tyre. Ai shkruan për një pjesë të historisë shqiptare, për një plagë kolektive dhe njëkohësisht për një forcë të jashtëzakonshme shpirtërore. Në penën e tij, mërgimtari bëhet simbol i qëndresës së kujtesës, i dashurisë së pashuar për atdheun dhe i besimit se, pavarësisht largësive, ekziston gjithmonë një fije e padukshme që e lidh njeriun me vendin prej nga ka nisur udhëtimin e tij.
Një vend të veçantë në reflektimet e autorit zë malli, ajo ndjenjë e lashtë dhe e pashpjegueshme që shoqëron njeriun në çdo largim, në çdo mungesë dhe në çdo kujtim që nuk shuhet. Për Skender Berishën, malli nuk është thjesht një emocion kalimtar apo një ndjenjë nostalgjie. Ai është një gjendje e thellë shpirtërore, një forcë e padukshme që lidh të shkuarën me të tashmen, njeriun me vendin e tij dhe zemrën me atë që i mungon.
Në vargjet e tij ai shkruan:
“malli ka vetëm një emën, një ngjyrë
nji urë kah kallja e shkimja e thellësisë së dritës
pirgut të heshtjes së pathanun, besa e besa e besë
neverisë që troket derë më derë dhe fiton pinjollët e vet në bigjoz…” (f.90)
Këto vargje nuk janë të lehta për t’u përthithur në leximin e parë. Ato kërkojnë ndalim, reflektim dhe një udhëtim të brendshëm nëpër shtresat e kuptimit që autori ka fshehur në to. Sepse për të, malli nuk ka shumë fytyra; ai ka vetëm një emër dhe një ngjyrë. Është një ndjenjë unike, e pandashme, që mbetet e njëjtë pavarësisht kohës, vendit apo rrethanave.
Autori e përfytyron mallin si një urë, një lidhje e mistershme mes asaj që është larg dhe asaj që jeton ende brenda njeriut. Është ura që lidh mërgimtarin me vendlindjen, birin me nënën, kujtesën me realitetin. Një urë që kalon përmes dritës dhe errësirës, përmes ndezjes dhe shuarjes së shpresave, përmes momenteve kur zemra ndizet nga kujtimet dhe çasteve kur heshtja e rëndë e mungesës e mbulon gjithçka.
Shprehja e tij për “pirgun e heshtjes së pathanun” është veçanërisht domethënëse. Ajo të sjell ndër mend gjithë ato fjalë që nuk janë thënë kurrë, ato lot që nuk janë derdhur para të tjerëve, ato kujtime që njeriu i mban të fshehura në thellësi të shpirtit. Malli, sipas autorit, ushqehet pikërisht nga këto heshtje. Ai rritet aty ku fjalët nuk mjaftojnë dhe ku zemra vazhdon të flasë në gjuhën e saj të padukshme.
Në këto vargje ndihet edhe shqetësimi i autorit për kohën moderne, për një botë ku vlerat tradicionale të besës, të lidhjes shpirtërore dhe të përkushtimit shpesh zbehen përballë materializmit dhe interesit të ngushtë. Kur ai përmend besën me një ritëm pothuaj ritual – “besa e besa e besë” – duket sikur kërkon të rikujtojë një nga themelet morale të identitetit shqiptar. Një vlerë që dikur lidhte njerëzit më fort se çdo kontratë dhe që sot shpesh sfidohet nga harresa dhe egoizmi.
Po aq i fortë është edhe kontrasti që ai krijon me figurën e neverisë, e cila troket derë më derë dhe përhap pasardhësit e saj në një shoqëri që rrezikon të humbasë busullën morale. Në këtë mënyrë, malli nuk mbetet vetëm një ndjenjë personale. Ai shndërrohet në një reflektim mbi fatin e njeriut dhe të shoqërisë, mbi atë që humbim kur largohemi nga rrënjët tona dhe mbi atë që fitojmë kur arrijmë t’i ruajmë ato.
Në universin poetik të Skender Berishës, malli është më shumë se mungesë. Ai është kujtesë, identitet, besnikëri dhe qëndresë shpirtërore. Është drita që vazhdon të ndriçojë edhe kur largësitë bëhen të mëdha. Është zëri i heshtur që i kujton njeriut se, pavarësisht se ku ndodhet, gjithmonë ekziston një vend, një kujtim, një njeri apo një ideal që e thërret nga thellësia e qenies së tij.
Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye autori i kushton kaq shumë rëndësi mallit. Sepse ai e di se njeriu mund të largohet nga vendlindja, nga njerëzit e dashur apo nga koha e rinisë së vet, por kurrë nuk mund të largohet plotësisht nga malli. Ai mbetet gjithmonë aty, si një urë e padukshme mes asaj që kemi qenë dhe asaj që vazhdojmë të jemi.
Më tej, rrjedha poetike e autorit bëhet edhe më e thellë, më e ngarkuar me emocion dhe më e përshkuar nga një dhembje që nuk mund të fshihet. Në vargjet kushtuar Kosovës, fjala e tij fiton një intensitet të veçantë, sikur çdo tingull të jetë nxjerrë nga thellësia e shpirtit dhe nga përvoja e një njeriu që e ka bartur atdheun në zemër si plagë, si dashuri dhe si ideal.
Kur shkruan:
“Ty Kosova ime mall të paska mbush Perëndia
se të thuash ashtë e lehtë, me mendua edhe ma
por të vdesish tue va, ja kulmi, palca e bebza
dhe legjenda për ty Kosova ime…” (f. 90)
Autori nuk flet më vetëm si poet. Ai flet si biri që i drejtohet tokës së vet me përulësi, me dashuri dhe me dhembje. Në këto vargje Kosova nuk është thjesht një hapësirë gjeografike apo një emër në hartë. Ajo shndërrohet në një qenie të gjallë, në një simbol të vuajtjeve, sakrificave dhe ëndrrave të një populli të tërë.
Figura e Kosovës së mbushur me mall nga vetë Perëndia është një metaforë e fuqishme. Ajo të jep ndjesinë se malli për këtë vend nuk është vetëm ndjenjë njerëzore, por diçka e skalitur në vetë fatin e tij historik. Sikur breza të tërë të kenë lindur me këtë mall në zemër dhe ta kenë bartur atë si një trashëgimi të shenjtë nga një kohë në tjetrën.
Autori ndalet te dallimi mes fjalës dhe sakrificës. Ai e pranon se është e lehtë të flasësh për atdheun, të shkruash për të apo të mendosh për të. Fjalët, sado të bukura, mbeten vetëm fjalë. Edhe mendimi, sado i thellë, mbetet brenda kufijve të vetëdijes. Por krejt tjetër është të jetosh për atdheun, të vuash për të dhe, mbi të gjitha, të jesh i gatshëm të japësh gjithçka për të.
Pikërisht këtu vargjet marrin peshën e tyre më të madhe. Kur ai përmend kulmin, palcën, bebëzën dhe legjendën, ai përdor figurat më të thella të përkatësisë dhe sakrificës. Është sikur të thuash se për Kosovën janë dhënë jo vetëm pasuritë apo vitet e jetës, por vetë thelbi i qenies njerëzore. Janë dhënë sytë që ëndërronin lirinë, palca që mbante trupin në këmbë gjatë vuajtjeve dhe legjendat që mbajtën gjallë kujtesën kombëtare në kohët më të errëta.
Në këto vargje ndihet jehona e historisë shqiptare, e brezave që jetuan me mallin e Kosovës në zemër, që e mbrojtën me armë, me fjalë, me burgje, me mërgim dhe me flijim. Kosova paraqitet si një ideal që nuk matet me interesat e ditës, por me përmasat e sakrificës njerëzore.
Ajo që e bën këtë poezi veçanërisht prekëse është fakti se autori nuk e romantizon dhembjen. Përkundrazi, ai e pranon atë si pjesë të pandashme të dashurisë për atdheun. Dashuria për Kosovën, në këto vargje, nuk është vetëm krenari, është edhe plagë. Nuk është vetëm këngë, është edhe lot. Nuk është vetëm kujtim, është edhe betim.
Duke i lexuar këta rreshta, njeriu kupton se për autorin Kosova është më shumë se një vend. Ajo është kujtesë, identitet, trashëgimi dhe arsye ekzistence. Është ajo pikë e shenjtë ku bashkohen malli dhe shpresa, dhembja dhe krenaria, sakrifica dhe pavdekësia.
Prandaj këto vargje mbeten gjatë në mendjen e lexuesit. Ato nuk janë vetëm një poezi për Kosovën. Janë një rrëfim i heshtur për çmimin e dashurisë ndaj atdheut, për barrën e kujtesës historike dhe për atë lidhje të pashpjegueshme që e bën njeriun të ndiejë se, pavarësisht kohës dhe largësive, një pjesë e shpirtit të tij do të mbetet gjithmonë e lidhur me tokën që e ka lindur.
Në pjesën e dytë të librit “Ekzil”, Kosova nuk shfaqet vetëm si temë e trajtuar nga autori, ajo është e pranishme si frymë, si kujtim, si mall dhe si një prani e pandashme që përshkon pothuajse çdo faqe të veprës. Duket sikur, pavarësisht temave që trajton, mendja dhe zemra e autorit kthehen vazhdimisht te vendi i tij, te toka që e ka lindur dhe formësuar. Kosova bëhet boshti rreth të cilit rrotullohen mendimet, reflektimet dhe emocionet e tij.
Në këtë pjesë, lexuesi ndien se autori nuk shkruan për Kosovën nga distanca e një vëzhguesi, por nga afërsia e një biri që e bart vendin e vet në zemër. Çdo fjalë tingëllon si një rrëfim dashurie, si një bisedë intime me atdheun, ku përzihen krenaria, malli, respekti dhe përulësia.
Kur ai shkruan:
“Kosova ime
u kurrë s’kam me ditë sa të kam dashtë
as sa të kam urue për burrat tu e trimat
për lirinë që ke në gjak, për zemrën e dlirë…” (f.92)
Këtu nuk kemi të bëjmë vetëm me një deklaratë poetike. Këto vargje janë një shpërthim i sinqertë ndjenjash, një përpjekje për të shprehur atë që shpesh mbetet përtej mundësive të gjuhës. Sepse ka dashuri që nuk maten me fjalë, as me kohë dhe as me sakrifica. Ka ndjenja që rriten aq shumë brenda njeriut, saqë vetë ai nuk arrin t’ua gjejë kufijtë.
Autori e pranon pikërisht këtë pamundësi. Ai thotë se nuk do ta dijë kurrë sa shumë e ka dashur Kosovën. Dhe në këtë pohim ka një bukuri të veçantë, sepse dashuria më e madhe shpesh nuk matet dot. Ajo nuk llogaritet me vite, me kujtime apo me sakrifica. Ajo thjesht ekziston, si frymëmarrja, si drita, si vetë jeta.
Në vargjet e tij ndihet edhe admirimi i thellë për njerëzit e Kosovës, për ata burra e trima që historia i ka nxjerrë nga gjiri i saj. Nuk është një lavdërim formal apo një glorifikim i zakonshëm. Është një nderim që buron nga bindja se liria e një populli është ndërtuar mbi qëndresën, guximin dhe sakrificën e bijve të tij më të mirë.
Kur ai përmend “burrat e trimat”, në të vërtetë ai evokon një traditë të tërë rezistence, një kujtesë kolektive që ka mbajtur gjallë identitetin shqiptar në kohët më të vështira. Në figurën e tyre ai sheh jo vetëm luftëtarët e armës, por edhe luftëtarët e mendimit, të dijes, të qëndresës morale dhe të sakrificës së heshtur.
Po aq domethënëse është edhe figura e lirisë në gjak. Për autorin, liria nuk është një dhuratë e ardhur nga jashtë dhe as një privilegj i përkohshëm. Ajo është pjesë e vetë qenies së Kosovës, një element i natyrshëm i shpirtit të saj. Është si një trashëgimi që kalon nga brezi në brez, si një energji që nuk shuhet pavarësisht sfidave dhe vuajtjeve.
Ndërsa kur ai flet për “zemrën e dlirë”, duket sikur përpiqet të përshkruajë thelbin moral të vendit të tij. Një zemër që ka njohur dhembjen, por nuk është helmuar nga urrejtja. Një zemër që ka kaluar sprova të rënda, por ka ruajtur fisnikërinë, bujarinë dhe besimin tek e ardhmja.
Në tërësinë e saj, kjo poezi tingëllon si një himn dashurie për Kosovën. Jo një dashuri e zhurmshme dhe retorike, por një dashuri e qetë, e thellë dhe e përhershme. Është dashuria e njeriut që e ka menduar vendin e vet në ditë të mira e të vështira, që e ka mbajtur në zemër në afërsi dhe në largësi, në gëzim dhe në mall.
Duke lexuar këto vargje, kupton se Kosova, për autorin, nuk është vetëm një hapësirë ku jetojnë njerëzit. Ajo është një ndjenjë, një kujtim i përhershëm, një burim krenarie dhe një pjesë e pandashme e identitetit të tij. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye ajo është e pranishme në çdo faqe të pjesës së dytë të librit: sepse ka dashuri që nuk mund të kufizohen në një kapitull apo në disa vargje. Ato përhapen në të gjithë veprën, ashtu si drita që mbush çdo cep të një shtëpie, duke e bërë të ndjeshme praninë e saj kudo.
Më tej, në një nga pjesët më prekëse dhe më të ngarkuara emocionalisht të veprës, autori e shndërron mallin në një rrëfim të dhimbshëm të ndarjes nga atdheu. Në vargjet e tij nuk kemi të bëjmë vetëm me kalimin e një vije kufitare, por me një përjetim të thellë shpirtëror, me atë çast të rëndë kur njeriu largohet nga toka e vet dhe ndien sikur po shkëputet një pjesë e qenies së tij.
Në pjesën e 43-të të vargjeve, ai shkruan:
“kur e kalova kufinin tand Kosova Nanë
treqind thika zemrën ma shpuan
nji bjeshkë e murrtë mbi krye më ka ra, frymën ma ka nxanë
ndihmë kërkova prej të Madhit Zot durimin të ma ruaj aty buzë kufinit
të mos vdes, plasja mos t’më zanë aty buzë kufinit të Kosovës Nanë…” (f. 141)
Këto nuk janë thjesht vargje për largimin. Ato janë një britmë e shpirtit që përjeton ndarjen nga vendi i vet si një plagë të hapur, si një dhimbje që nuk mund të matet me fjalë të zakonshme. Autori e personifikon Kosovën si Nënë, duke e ngritur lidhjen me atdheun në nivelin më të lartë të dashurisë njerëzore. Nuk është më raporti i qytetarit me vendin ku ka lindur; është raporti i birit me nënën e tij.
Kur ai thotë se kalimi i kufirit i ngjante sikur “treqind thika” t’ia kishin shpuar zemrën, lexuesi e ndien menjëherë peshën e atij momenti. Nuk është një dhimbje simbolike apo metaforike e lehtë. Është një plagosje e shumëfishtë e shpirtit, një copëtim i brendshëm që ndodh sa herë njeriu detyrohet të largohet nga ajo që e ndien si pjesë të vetes.
Në imagjinatën poetike të autorit, largimi nga Kosova nuk është vetëm një udhëtim fizik. Ai është një ngjitje e rëndë përmes një peizazhi të zymtë shpirtëror. Prandaj mbi kokën e tij bie “nji bjeshkë e murrtë”, një figurë e fuqishme që simbolizon barrën e rëndë të mallit, të pasigurisë dhe të dhimbjes. Ajo bjeshkë nuk është vetëm mal, është pesha e largësisë, e ndarjes dhe e fatit të mërgimtarit që detyrohet të lërë pas vendin e zemrës.
Ka një moment veçanërisht prekës kur autori i drejtohet Zotit. Ai nuk kërkon pasuri, lavdi apo privilegje. Kërkon vetëm durim. Kërkon forcën për ta përballuar atë çast të rëndë, atë kufi që ndan jo vetëm dy territore, por edhe dy botë shpirtërore. Në këtë lutje ndihet pafuqia njerëzore përballë dhembjes së mallit dhe njëkohësisht madhështia e shpirtit që përpiqet ta mbajë veten të fortë.
Lutja e tij që të mos e zërë vdekja pikërisht aty, buzë kufirit të Kosovës, është ndër figurat më tronditëse të poezisë. Ajo tregon se sa e thellë është lidhja e tij me atdheun. Sikur largimi prej tij të ishte një sprovë aq e madhe, sa zemra mund të mos e përballonte. Sikur vetë kufiri të ishte shndërruar në një vijë të hollë mes jetës dhe shpërthimit të dhembjes.
Në këto vargje, malli nuk paraqitet si një ndjenjë e zakonshme nostalgjie. Ai merr përmasat e një force ekzistenciale, të një dhimbjeje që e shoqëron njeriun në çdo hap të largësisë. Malli bëhet frymë, bëhet plagë, bëhet lutje dhe bëhet betim.
Duke i lexuar këto rreshta, kupton se për autorin Kosova nuk është thjesht vendi ku ka lindur. Ajo është strehë e kujtesës, burim identiteti dhe qendra e botës së tij shpirtërore. Çdo largim prej saj është një humbje e përkohshme, çdo kthim një rilindje, ndërsa çdo kujtim për të mbetet një dritë që nuk shuhet kurrë.
Prandaj këto vargje nuk flasin vetëm për një njeri që kalon kufirin. Ato flasin për përvojën e shumë shqiptarëve që kanë njohur mërgimin, për atë nyje të dhembshme që krijohet në zemër kur largohesh nga vendi yt dhe për atë mall të pashuar që vazhdon të të thërrasë, pavarësisht largësive dhe viteve që kalojnë. Në këtë kuptim, poezia e autorit bëhet jo vetëm rrëfim personal, por edhe zë i një përvoje kolektive, i një dashurie të madhe që nuk shuhet as nga koha, as nga kufijtë dhe as nga largësia.
Në ciklin e 60-të të vargjeve, autori e çon ndjenjën e mallit dhe të varësisë shpirtërore ndaj atdheut në një nivel pothuajse ekzistencial, ku fjala nuk është më vetëm shprehje emocioni, por bëhet dëshmi e një gjendjeje të thellë të qenies. Në këto vargje, Kosova nuk është më thjesht vendlindje apo kujtim, ajo shndërrohet në kushtin e vetë ekzistencës së njeriut.
Ai shkruan:
“Unë pa Ty jam hiç, pa Ty jam asgjë, gjithçka pos diçka e
hiçëshme
njeckë, vdekatar pa lind, pa u ankue as te Zoti
terezi e paqenë urë pa ujë pa hije druni a pishe
në një natë tmerrësisht të gjatë e tmerrësisht të dhembshme
në një natë mërgimi, gabimi, trashëgimi, tërbimi hyjnor, skamnor…” (f. 166)
Në këto rreshta ndihet një zhveshje e plotë shpirtërore. Autori e vendos veten përballë atdheut në një raport absolut varësie, ku mungesa e “Ty”-së nuk është thjesht mungesë fizike, por humbje e kuptimit të ekzistencës. Pa atdheun, ai nuk e sheh veten si një qenie të plotë; e përshkruan vetveten si “hiç”, si një zbrazëti që nuk arrin të marrë formë, si një ekzistencë e papërkufizuar që lëviz mes qenies dhe mosqenies.
Ky vetëpërkufizim i ashpër dhe i dhimbshëm tregon përmasën e thellë të lidhjes së tij me vendin e vet. Nuk bëhet fjalë për një dashuri të zakonshme patriotike, por për një identitet të ndërtuar përmes atdheut. Kosova këtu nuk është vetëm tokë, por është kuptim, është fillim dhe fund, është ajo që e bën njeriun të ndihet i gjallë dhe i plotë.
Në vargjet e tij ndihet një gjendje e rëndë shpirtërore, e përshkruar si “një natë tmerrësisht e gjatë e tmerrësisht e dhembshme”. Nata nuk është thjesht kohë, por simbol i errësirës së brendshme, i mallit që nuk shteron, i vetmisë që nuk shuhet. Është nata e mërgimit, ku njeriu mbetet i ndarë nga rrënjët e veta dhe përjeton një boshllëk që nuk mbushet lehtë.
Autori e vendos këtë gjendje në një zinxhir fjalësh të ngarkuara emocionalisht: mërgimi, gabimi, trashëgimi, tërbimi hyjnor, skamja. Secila prej tyre duket sikur shton një shtresë tjetër dhimbjeje, duke krijuar një tablo të një ekzistence të përshkuar nga sprova të njëpasnjëshme. Mërgimi shfaqet si fat, por edhe si plagë, si rrjedhojë e historisë, por edhe si përjetim individual i dhimbjes.
Në këtë univers poetik, njeriu nuk është thjesht qenie e lirë që zgjedh rrugën e tij, por një qenie e ndarë, e lëkundur mes mungesës dhe kujtesës, mes atdheut dhe largësisë, mes shpresës dhe zhgënjimit. Dhe pikërisht në këtë tension të brendshëm lind forca e vargjeve të autorit.
Ajo që e bën këtë pjesë veçanërisht të fuqishme është sinqeriteti i saj i zhveshur. Nuk ka zbukurime të tepërta, nuk ka fshehje të ndjenjës. Gjithçka thuhet drejtpërdrejt, me një intensitet që e vendos lexuesin përballë një të vërtete të ashpër: pa atdheun, njeriu përjeton një formë të zbrazëtisë ekzistenciale.
Në këtë mënyrë, vargjet e ciklit të 60-të nuk flasin vetëm për mërgimin apo për Kosovën si vend gjeografik. Ato flasin për lidhjen e pandashme mes njeriut dhe identitetit të tij, për mënyrën se si atdheu bëhet pjesë e vetë qenies njerëzore, dhe për dhimbjen që lind kur kjo lidhje vihet në provë nga largësia. Në fund, ato mbeten një dëshmi e fuqishme e një dashurie që nuk shprehet me kufij, por me mungesë, me mall dhe me një ndjenjë të thellë të paplotësisë pa “Ty”.
Krejt në fund të kësaj rruge poetike, autori e ngjesh ndjenjën e mallit në një përmasë të re, ku ai nuk është më vetëm kujtim apo dhembje e qetë, por shndërrohet në një forcë që kërkon përgatitje të brendshme, thuajse një betejë shpirtërore. Malli për “Ty” nuk vjen si një ndjenjë e zakonshme që përjetohet dhe kalon, por si një valë që e trondit qenien dhe e detyron njeriun të përballet me vetveten.
Ai shkruan:
“saherë do të më merr malli për Ty duhet të armatosem
medet, deka kapak florini, do ta shalojë durimin stërgjyshor
gjithçka timen që matet me kohën dhe madhështoren
do të vij a do të zbres, do të shoh e do të mbes…” (f. 168)
Në këto vargje malli merr përmasën e një gjendjeje ekzistenciale që kërkon forcë, përgatitje dhe durim. Nuk është më një ndjenjë pasive, por një lëvizje e brendshme që e detyron poetin të “armatosej” shpirtërisht sa herë që kujtimi i atdheut e godet me fuqinë e tij të pashmangshme. Kjo metaforë e armatosjes nuk lidhet me dhunën, por me qëndrueshmërinë, me aftësinë për të përballuar peshën e mallit që vjen papritur dhe fuqishëm.
Në këtë kontekst, edhe vetë vdekja përmendet në një mënyrë të pazakontë, si “kapak florini”, një figurë që e zbukuron dhe njëkohësisht e zbut frikën e fundit të jetës. Ajo nuk paraqitet si fund i errët, por si një prag që lidhet me dinjitetin, me durimin stërgjyshor dhe me vazhdimësinë e një trashëgimie shpirtërore. Durimi i trashëguar nga brezat e mëparshëm bëhet një shtyllë që e mban njeriun përballë dhimbjes së mallit dhe përballë peshës së ekzistencës.
Autori flet për gjithçka që është e tij dhe që matet me kohën dhe madhështinë, duke nënkuptuar jetën, përvojat, kujtimet dhe sakrificat që e kanë formësuar. Në këtë mënyrë, malli nuk është i shkëputur nga jeta, por është i lidhur ngushtë me të gjitha përmasat e saj: me kohën që kalon, me përjetimet që grumbullohen dhe me kuptimin që u jepet atyre.
Në vargun e fundit, “do të vij a do të zbres, do të shoh e do të mbes”, ndjehet një lëkundje e thellë mes lëvizjes dhe qëndrimit, mes kthimit dhe mbetjes. Është sikur poeti të qëndrojë përballë një udhëkryqi të brendshëm, ku çdo kthim te “Ti” është një përjetim i ri, një përballje me kujtesën dhe një vendim për të mos u shkëputur kurrë nga ajo lidhje shpirtërore.
Në tërësinë e tyre, këto vargje përmbyllëse e përforcojnë idenë se malli, për autorin, nuk është thjesht ndjenjë e përkohshme, por një gjendje e përhershme e qenies. Ai është forcë që e lëviz njeriun, që e trazon, që e sfidon dhe që njëkohësisht e mban të lidhur me rrënjët e tij më të thella. Dhe pikërisht në këtë përplasje mes dhembjes dhe qëndrueshmërisë, mes largimit dhe kthimit, lind një poezi që nuk shteron lehtë, por mbetet gjatë në kujtesë si një jehonë e mallit të pashuar.
Autori Skender Isuf Berisha, në tërë qenien e tij letrare dhe njerëzore, paraqitet si një ish i burgosur politik, për të cilin fjala nuk është thjesht mjet shprehjeje, por dëshmi e përjetimit të thellë. Çdo varg që ai i kushton Kosovës nuk lind si ushtrim stilistik apo si përpjekje estetike, por si rrjedhë e drejtpërdrejtë e një shpirti që ka kaluar nëpër dhimbje, burgje dhe sprova të rënda historike.
Në shkrimet e tij ndjehet se Kosova nuk është vetëm një temë e zgjedhur, por një pjesë e pandashme e ekzistencës së tij. Ajo jeton në çdo fjali, në çdo metaforë dhe në çdo reflektim si një prani e gjallë, si një plagë dhe si një dashuri njëkohësisht. Prandaj edhe gjuha e tij nuk është e ftohtë apo e distancuar, por e ngarkuar me emocion, me kujtime dhe me përjetime që burojnë nga thellësia e shpirtit.
Si ish i burgosur politik, ai e ka njohur nga afër peshën e vuajtjes, izolimit dhe padrejtësisë. Kjo përvojë nuk ka mbetur vetëm si kujtim personal, por është shndërruar në themel të ndjeshmërisë së tij artistike. Pikërisht për këtë arsye, çdo fatkeqësi që prek Kosovën ai nuk e sheh si një ngjarje të jashtme, por si një goditje që e prek drejtpërdrejt, si një dhimbje që kalon përmes tij.
Në këtë mënyrë, vargjet e tij për atdheun marrin një dimension të veçantë autenticiteti. Ato nuk janë të ndërtuara mbi distancën e vëzhguesit, por mbi përvojën e atij që ka qenë pjesë e dramës historike. Çdo fjalë e tij duket se mban brenda vetes jehonën e burgjeve, të qëndresës dhe të mallit, duke e bërë shkrimin e tij jo vetëm poezi, por edhe dëshmi.
Dhe në ciklin e 62, shkrimtari Skender Berisha shkruan:
“Sa bukur do të qesh sa bukur do të vdes sa lehtë do ta kem peshën
e pleqnisë sa heshtas do të heq dorë nga jeta kur gjithçka do të jetë
e lirë në tokën tonë në shkëmbin tonë në fushën në arën në varrin tonë
gjithçka e mbrojtun me nurin e pavdekësisë në tokën e pashkelur të lirisë…”, (f. 169-170)
Ka vargje që nuk lexohen vetëm me mendje, por përjetohen me shpirt. Ato nuk janë thjesht poezi, por shndërrohen në një filozofi të jetës, në një testament moral dhe në një rrëfim të heshtur të njeriut që e ka vendosur fatin e tij në shërbim të një ideali më të madh se vetvetja. Pikërisht të tilla janë edhe këto vargje, ku jeta dhe vdekja nuk qëndrojnë përballë njëra-tjetrës si kundërshtare, por bashkëjetojnë si dy stacione të të njëjtit udhëtim drejt përmbushjes së lirisë.
“Sa bukur do të qesh, sa bukur do të vdes…” – në këtë pohim nuk ka as frikë, as ankth, as revoltë ndaj fatit. Përkundrazi, ai përçon qetësinë e njeriut që e ka pajtuar ndërgjegjen me misionin e vet. E qeshura dhe vdekja vendosen në të njëjtën frymë, sepse të dyja marrin kuptim vetëm atëherë kur jeta është jetuar me dinjitet dhe kur sakrifica nuk është bërë për lavdi personale, por për lumturinë e brezave që do të vijnë. Kjo është filozofia e atij që e di se njeriu nuk matet me gjatësinë e jetës së tij, por me gjurmën që lë pas në historinë e popullit të vet.
Poeti nuk i frikësohet pleqërisë dhe as largimit nga kjo botë. Përkundrazi, ai e sheh pleqërinë si një barrë që bëhet e lehtë kur ëndrra më e madhe është realizuar. Njeriu që ka parë tokën e vet të lirë nuk ka më asgjë për të kërkuar nga koha. Ai mund të largohet në heshtje, pa zhurmë e pa pendesë, sepse e di se jeta e tij ka gjetur përmbushjen. Dorëheqja nga jeta nuk është dorëzim, por një akt i qetë pranimi, një kthim në përjetësi pasi misioni është përmbushur.
Në këto vargje, liria nuk paraqitet si një nocion abstrakt politik. Ajo mishërohet në tokë, në shkëmb, në fushë, në arë dhe madje edhe në varr. Këto nuk janë vetëm elemente të peizazhit shqiptar, ato janë simbole të identitetit, të kujtesës dhe të vazhdimësisë historike. Shkëmbi përfaqëson qëndrueshmërinë, fusha dhe ara jetën, punën dhe begatinë, ndërsa varri nuk është fundi i ekzistencës, por vendi ku pushon trupi, ndërkohë që ideali vazhdon të jetojë. Në këtë mënyrë, poeti krijon një lidhje të pandashme ndërmjet njeriut dhe atdheut, sikur secila grimcë dheu të mbartë frymën e atyre që kanë jetuar, luftuar dhe rënë për të.
Shprehja “gjithçka e mbrojtun me nurin e pavdekësisë” i jep vargjeve një dimension metafizik. Pavdekësia nuk kuptohet si mohimi i vdekjes biologjike, por si mbijetesa e kujtesës, e veprës dhe e idealit. Njeriu është i vdekshëm, por dashuria për lirinë dhe sakrifica për të janë të pavdekshme. Pikërisht ky “nur” është drita morale që i mban gjallë brezat dhe që e shndërron historinë në kujtesë kolektive.
Ndërsa “toka e pashkelur e lirisë” është një metaforë e fuqishme për dinjitetin kombëtar. Nuk bëhet fjalë vetëm për një territor të çliruar nga pushtuesi, por për një hapësirë ku njeriu mund të jetojë pa frikë, pa nënshtrim dhe pa cenimin e identitetit të tij. Është toka ku liria nuk është privilegj, por gjendja natyrore e jetës, ku kujtesa nuk fshihet dhe ku sakrifica e djeshme bëhet themeli mbi të cilin ndërtohet e ardhmja.
Në fund, këto vargje janë më shumë se një meditim poetik. Ato janë një filozofi e ekzistencës njerëzore, ku lumturia nuk matet me pasurinë apo jetëgjatësinë, por me mundësinë për ta parë atdheun të lirë. Ato na kujtojnë se njeriu arrin qetësinë më të thellë jo kur ka fituar gjithçka për veten, por kur është bërë pjesë e një ideali që e tejkalon jetën e tij. Pikërisht atëherë, e qeshura dhe vdekja pushojnë së qeni të kundërta dhe bëhen dy fytyra të së njëjtës përmbushje: lirisë.
Prandaj, në figurën e Skender Berishës, shkrimtari dhe njeriu bashkohen në një tërësi të pandashme. Ai nuk shkruan për Kosovën nga jashtë saj, por nga brenda saj, me një ndjeshmëri që lind nga përvoja e drejtpërdrejtë dhe nga dashuria e thellë që nuk zbehet me kohën. Dhe pikërisht kjo e bën zërin e tij letrar të tingëllojë i vërtetë, i dhembshëm dhe njëkohësisht i fuqishëm në kujtesën e lexuesit.
22 qershor 2026
Kalithea- Greqi
