Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
(Vështrim kritik për poezinë “Unë biri yt më i ndyri” të Ylber Hasanit)
Ka poezi që lindin nga dhimbja, ka poezi që lindin nga revolta, por ka edhe poezi që lindin nga ndjenja e fajit. “Unë biri yt më i ndyri” e Ylber Hasanit është pikërisht një poezi e tillë. Ajo nuk ndërton një hero, nuk kërkon të justifikojë askënd dhe nuk shpall asnjë fitore morale. Përkundrazi, ajo është një akt i rrallë vetëgjykimi poetik, ku subjekti lirik e vendos veten në bankën e të akuzuarit.
Vetë titulli është një tronditje estetike. “Unë biri yt më i ndyri.”
Në letërsinë shqiptare rrallëherë haset një formulim kaq brutal i raportit midis individit dhe atdheut. Nuk kemi një bir krenar, as një bir martir, por një bir që e shpall vetveten fajtor. Kjo vetëakuzë nuk duhet lexuar në planin autobiografik. Ajo është një figurë poetike që sintetizon krizën morale të një pjese të shoqërisë shqiptare në vitet e nëntëdhjeta.
Poema është shkruar në vitin 1994, në kohën kur Kosova jetonte nën shtypjen e regjimit serb. Pikërisht ky kontekst historik e bën tekstin edhe më domethënës. Autori nuk sulmon pushtuesin; ai zgjedh të gjykojë indiferencën, konformizmin dhe largimin e vetvetes nga përgjegjësia.
Vargjet e para janë ndër më të fuqishmet e poezisë moderne shqiptare: “Të qetha Kosovë…”
Folja “qetha” nuk përdoret në kuptimin e saj të zakonshëm. Ajo shndërrohet në metaforë të zhveshjes së Kosovës nga forca, nga rinia, nga energjia dhe nga shpresa. Berberi nuk është pushtuesi. Berberi është vetë biri. Ky është paradoksi tragjik mbi të cilin ndërtohet e gjithë poema. Më tej autori përdor një figurë jashtëzakonisht të rëndë: “Mora çantë dhe ika…”
Emigrimi nuk paraqitet si shpëtim individual, por si një akt që e lë atdheun të pambrojtur. Kjo nuk është një dënim i mërgatës si tërësi. Është një kritikë morale ndaj atij që largohet dhe e harron vendin e vet.
Një nga shtyllat kompozicionale të poezisë është përsëritja obsesive: “Unë biri yt më i ndyri.”
Kjo formulë shfaqet pothuajse si refren liturgjik. Ajo nuk ka funksion vetëm ritmik. Çdo rikthim e rrit peshën morale të fajit, derisa në fund refreni shndërrohet në një akt pendese.
Në këtë poezi nuk ekziston armiku klasik. Armiku është: oportunizmi; karrierizmi; heshtja; narcizmi intelektual; konsumizmi kulturor; indiferenca.
Pikërisht këtu qëndron origjinaliteti i Hasanit. Ai nuk ndërton konfliktin midis shqiptarit dhe pushtuesit, por midis shqiptarit dhe ndërgjegjes së vet.
Një kapitull më vete përbën portreti i intelektualit.
“Unë intelektualuci i pafytyrë…”
Kjo nuk është vetëm satirë. Është një akt demaskimi.
Poeti nuk e kursen as elitën kulturore. Ai ironizon intelektualin që fle deri në mesditë, ndërsa pretendon të shkruajë të ardhmen e kombit. Është një metaforë për intelektualin e shkëputur nga realiteti, i cili prodhon teori pa marrë pjesë në fatin historik të popullit të vet.
Edhe filozofi modern nuk shpëton. “Pendël e gjarprit…”
Figura është jashtëzakonisht e goditur. Filozofi nuk është më kërkues i së vërtetës. Ai është bërë instrument i karrierës.
Ndërsa fundi i poezisë është ndër kulmet artistike të saj. Subjekti lirik kërkon dënim. Por nuk kërkon falje. Kërkon vetëm një gjë: “Mos ma merr Kosovën.”
Ky është momenti kur poema ngrihet nga niveli individual në atë universal.
Njeriu mund të humbasë nderin. Mund të humbasë reputacionin. Madje mund të meritojë edhe dënimin. Por nuk mund të jetojë pa atdheun. Kjo është ideja themelore e poezisë.
Nga pikëpamja stilistike, Hasani ndërton një tekst me mjete të fuqishme artistike. Ai përdor:
anaforën; refrenin poetik; metaforën e zgjeruar; hiperbolën morale; simbolin; ironinë; sarkazmën; paradoksin; personifikimin e Kosovës si nënë.
Gjuha është e drejtpërdrejtë, por jo publicistike. Ajo mbetet poetike edhe kur bëhet akuzuese.
Kjo është një arritje e rëndësishme artistike.
Në vend që të moralizojë, poeti krijon një dramë të ndërgjegjes. Lexuesi nuk ndihet i sulmuar nga autori. Ai fillon të pyesë veten: “A jam edhe unë pjesë e këtij ‘unë’-i?”
Kjo është prova se poezia ka arritur efektin e saj estetik.
Si përfundim, poema “Unë biri yt më i ndyri” është një nga ato poezi që mund të lexohen si një monolog tragjik i ndërgjegjes shqiptare në pragun e një periudhe historike vendimtare. Ajo nuk ndërton mitin e heroit, por e çmitizon indiferencën. Nuk glorifikon, por trazon. Nuk kërkon duartrokitje, por reflektim.
Në aspektin estetik, kjo poezi qëndron në kufirin mes lirikës moderne, poemës dramatike dhe manifestit moral. Ajo dëshmon një pjekuri të dukshme artistike dhe një guxim të rrallë etik: guximin për ta drejtuar gishtin fillimisht nga vetja.
Kjo është një nga krijimet më të realizuara të Ylber Hasanit. Ajo i reziston kohës jo vetëm për vlerat e saj poetike, por edhe sepse prek një temë universale: përgjegjësinë e individit ndaj fatit të atdheut. Është një poezi që, edhe pas dekadash, mbetet aktuale, sepse pyetja që shtron nuk është vetëm historike, por gjithmonë njerëzore: çfarë bëmë ne, kur vendi ynë kishte më shumë nevojë për ne?
Ylber HASANI
UNË BIRI YT MË I NDYRI
Të qetha Kosovë
unë vogëlsia ime
të qetha nga vetvetja
unë berberi servil i kohës
Mora çantë dhe ika
unë damar i yti
mijëra kilometra për së gjati
rrënjët e tua zbuluar me diell
të zhurita unë biri yt më i ndyri
të zhurita
kur ty më së shumti të duhesha
Po unë hesht
dhe djajtë përkëdhel
dhe djajtë i ushqej
u jap shpirt dhe shpresë
kur ta thithin gjakun
kur ta thithin lëngun e syve
unë heshta dhe hesht
edhe pse gojë kisha dhe kam
unë biri yt më i ndyri
Po Kosovë
nga britmat e tua të vdekjes
në errësirën time
dëgjoj duartrokitje për mua
vdekja jote
elektorati im
në errësirën e shpirtit tim
unë syerrëti
biri yt më i ndyri
Mora kitarë dhe u zgjebosa
së kënduari kur ti vajton
Mora modë dhe u ndyeva
gjer në pafundësi
së krekosuri
kur ti para syve
lakuriq qëndron
unë biri yt më i ndyri
Unë dhe truri im i tharë
të bëmë përrallë
që ti me vete të tallesh
që ti vetes njëmijë herë në ditë
ia tregon
unë rinia jote
përralla e përrallës
biri yt më i ndyri
Unë intelektualuci i pafytyrë
me fytyrë të parruar
deri në dymbdhjetë i gjumosur
unë dështaku i lindur
shkruaj ardhmërinë tënde
unë biri yt më i ndyri
Unë i matufosuri
mat pulsin tënd
kur ti nga plagët dihat
diagnozë kalimtare
unë i sëmuri nga pafytyrësia
të bëjë çudi
unë biri yt më i ndyri
Unë filozof i ri
pendël e gjarpërit
lëkurë e lëmuar e hienës
unë i sëmuri nga karrierizmi
dua nam për largpamësi
unë biri yt më i ndyri
gënjej vetën njëqind herë në ditë
Unë si i çmendur endem
nga ekstaza në ekstazë
mjet im i vetëm i kënaqjes
unë dhe organi im gjenial
biri yt më i ndyri
Unë ika larg teje
unë ika në legjendë të panamë
dhe atyre trojeve si i marrë
u çmenda pas rrudhave dyzetvjeçare
duke të harruar ty
dhe vajzat e tua fidane
unë biri yt më i ndyri
Po Kosovë
unë biri yt më i ndyri
kërkoj dhe meritoj
dënim
nga zoti yt dhe imi
publikisht më dëno
por aman për dy gisht nder
që ke Kosovë
për dy varre trëndafilash
për dy sy që shpojnë errësirën
Mos ma merr Kosovën.
1994
