Fatos Baxhaku: Krahinarët

Fjalori politik i shqipes, gjuhë relativisht e re letrare, është i mbushur plot me zbulime, neologjizma, ngjyresa gjuhësore, porse besojmë se asnjë prej fjalëve të politikës shqipe ende në përdorim nuk është më domethënëse e më aktuale sesa fjala “krahinar”.


Ky term është përdorur për herë të parë nën qeverisjen e Zogut President dhe më pas Mbret. Donte të thoshte as më shumë e as më pak sesa “kryetar komune”. Është afërmendësh, që për Zogun, politikanët e tjerë, që flisnin ende më vështirësi shqip, fjala krahinë ishte fort e dashur. Diplomatë të huaj kanë lënë pas kujtime mbi Lalë krosin, krahun e djathtë të Ahmet Zogut. Këtij mjaftonte t’i flisje në dialektin matjan dhe menjëherë gjeje një vend pune në vendin rekord për papunësi.


 


Nëse pyesim gjuhëtarët ata me siguri do të na përgjigjen se fjala krahinë vjen nga sllavishtja e vjetër “krajna” dhe se kjo vetë ka lidhje me fjalën fund, kufi – kraj. Kush i mban mend akoma filmat jugosllavë të stacionit të dytë të TV Beogradit – ata që mezi shikonim duke rrotulluar kanoçet, varakët e antenat – me siguri që do të kujtohen për këtë “kraj” për të cilin po flasim. Kjo fjalë shfaqej gjithherë në fund të filmit. E pra rrjedhat e historisë së përbashkët bënë që në shqip fjala krahinë të vijë nga fjala sllave fund. Në shqip ekzistojnë ende si toponime të rëndësishme të dy versionet si ai me origjinë sllave Krajë dhe ai me origjinë shqipe, Fundinë. Asgjë deri më tani. As e keqe, as e mirë, thjesht një rezultat i laboratorit të historisë ballkanike. Puna është se për shekuj e shekuj me radhë, ne shqiptarët, dhe jo vetëm ne, krahinën, fshatin, lagjen, bllokun e vumë në qendër të vëmendjes, në qendër të zemrës, në qendër të jetës. Përtej këtij kufiri, krahinës, nuk kishte më asgjë, përtej saj vinte fundi… thjesht “kraj”.


Reminishenca të kësaj ideje, pra që bashkëfshatari im meriton të tolerohet, të ecë përpara, të shkollohet janë me qindra mijëra. Lëre pastaj kur në këtë mesele primitive ngatërrohet edhe politika edhe kjo asnjëherë e emancipuar sa duhet. Kështu ndodhi që një lagje e tërë e Tiranës, ajo që sot quhet Tirana e Re, në vitet 50-60 u popullua më së shumti nga lebër që kishin qenë partizanë, pra që ishin “tanët” dhe jo “të atyre”. Nuk ishte thjesht një shpërblim, nuk ishte thjesht punë besimi. Puna ishte se ata ishin nga e njëjta krahinë nga ku vinin më së shumti dhe fitimtarët.


 


Si për çudi, diktatura jonë, si të gjitha diktaturat, u kujtua se nuk mund të ecet më me lidhje kushërinjsh, bashkëfshatarësh, krushqish, kujtimesh, krahinarësh, djemve të hallave e të tezeve… Instiktivisht edhe diktatura e kuptoi se e kishte tepruar duke i ndarë njerëzit në “tanët” dhe “të atyre” e kështu që nisi një përzierje të çuditshme të popullsisë, e cila në shumicën e rasteve u bë në mënyrë të imponuar, por megjithatë sikur nisi që t’i bënte njerëzit të besonin se përballë varfërisë, mungesës së lirisë, mungesës së të vërtetës, në fund të fundit ishin të gjithë njësoj. Këtu po bëjmë fjalë për njerëzit me dy fije mend në kokë e jo për të tjerë njerëz.


 


Fillimi i demokracisë i gjeti shqiptarët pak a shumë njësoj të vuajtur në të njëjtin burg të madh. Askush nuk e kishte mendjen të maste vuajtjen me metra lineare. Ishim të zhytur deri në gryk në m… dhe kaq. Porse politika ka mjete të tjera në përdorim asaj, sidomos kësaj sonës, i pëlqen krahina, krahinarët, kushot, besnikët, pavarësisht se ata nuk bëjnë për asnjë punë. Nëse bëjnë apo jo për punë kjo nuk ka as më të voglën rëndësi. Janë të tjerë parametra ata që vendosin për të ardhmen e x apo y. Kështu ka ndodhur që befas në krye të pozicioneve vërtet të rëndësishme të shohim personazhe që nuk i njihte askush me përjashtim të krahinës dhe farefisllëkut të tij. E gjithë kjo lidhje primitive mbulohej më pas me një vello besnikërie politike, ani se këta persona as që e dinë se ç’do me thënë më të vërtetë fjala parti, parlament, demokraci, dialog etj. Këta janë thjesht krahinarët e kohëve moderne, të cilët Shqipërinë e shohin njësoj si mëhallën e tyre. Si një vend ku vendos klani më i fortë dhe aspak e drejta dhe aq më tepër zotësia.


 


Kohët e fundit është bërë shumë zhurmë lidhur me fshatin zulmëmadh Lazarat. Njësoj sikur kanabisin e Lazaratit ta kishim zbuluar dje, gazetarë, helikopterë të huaj syshqiponjë, policë me maska, postblloqe të sofistikuara, ministra fytyrëvrerët, të gjithë kanë rrethuar, të paktën kështu thonë, fshatin Lazarat. Në fakt, këtij fshati i kishin mbushur mendjen deri disa muaj më parë se ishte i paprekshëm, se ishte një fshat i “krahinarëve”, se ishte “i yni” dhe jo “i atyre”, madje se ishte edhe një kështjellë e vjetër e nacionalizmit shqiptar përballë “greqizmës”. Këto që po themi nuk janë retorikë. Autori i këtyre radhëve e ka parë vetë se si silleshin deri disa muaj më parë lazaratasit e kanabisit nëpër rrugët e Gjirokastrës. Medet hallit po të ishe ndonjë nga “krahina” tjetër, pra nga opozita, atëherë si i thonë një fjale “më mirë këmbët e lehta dhe faqen e bardhë se sa…”. Aq të të bindur ishin lazaratasit që tashmë i përkisnin një “krahine” tjetër, saqë ish-zyrtarë të lartë të kohës së presidencës së Berishës rrëfejnë një ndodhi të tillë. Pasi Berisha u zgjodh President i Republikës për herë të parë lazaratasit dhe krahinari i tyre pritën e pritën më kot që Presidenti të mbante premtimet ndaj devotshmërisë së tyre. Premtimet ishin, sikurse ndodh zakonisht, ujë, drita, vende pune, rrugë e re deri në qendër të fshatit. Pavarësisht se Berisha ishte i zënë krahinari lazaratas dhe përfaqësia nën urdhrat e tij vendosën të mos tërhiqeshin. Ata pritën me ditë të tëra në një lokal përballë Presidencës, që më voni rezultoi pa leje. Një ditë prej ditësh një nga këshilltarët e Berishës e futi brenda delegacionin e kryesuar nga krahinari. Thonë se Berisha u ka kërkuar përkrahësve të tij lazaratas edhe pak muaj durim. Atëherë thonë se është ngritur i revoltuar krahinari më i moshuar dhe paska thënë: Ore Sali, kemi kaq e kaq ditë që të presim. O t’i mbaç premtimet ti, apo të të heqim fare. Sa për zëvendësues kam nipin tim unë. Është edhe ky me shkollë të lartë! Kështu ka folur plaku dhe ka bërë me gisht nga një djalë i ri që i rrinte në anë. Ky sapo kishte mbaruar veterinari. Me siguri krahinari ka menduar: Doktor për doktor, më mirë vemë këtë timin, u pa kjo punë…


 


Lazarati është një fshat i bukur, me plot histori, me njerëz të vuajtur, me pak tokë, i ngjeshur mes qytetit dhe një zone e cila ka një histori tjetër. Askush nuk ka ndërmend të justifikojë kultivimin e kanabisit fare lirshëm, porse të paktën duhet ta pranojmë se kjo është një histori që nuk zgjidhet duke e lënë policinë vetëm përballë lazaratasve. Vetë krahinarët e Tiranës, ata që sot japin urdhra të rrepta për të bërë thjesht shou, ua mbushën mendjen dikur fshatarëve se “misri” i tyre këndej e tutje do të ishte kanabisi, tani u thonë na falni se e kishim gabim. Pa rrini ca kohë pa bukë se me ju mbaruam punë. Ndodh dhe ka ndodhur që krahinarët të ndryshojnë edhe krahinat porse nganjëherë është vonë, tepër vonë.


Gazeta Shqip

Kontrolloni gjithashtu

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, -Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. -Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. -Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. -Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Albert Z. ZHOLI Kam pasur fatin të zhvilloj shumë takime dhe intervista me aktorin e madh "Nderi i Kombit" Robert Ndrenika. Në jetën e përditshme ai është krejt ndryshe nga shpërthimi artistik që shohim në skenë apo në ekran. Një intelektual i qetë, i mençur, i kulturuar, me një finesë komunikimi që të bën menjëherë për vete. Në bisedë flet me maturi, me humor të hollë dhe me atë urtësi që vjen vetëm nga njerëzit që kanë jetuar shumë dhe kanë lexuar akoma më shumë. Ndërsa në skenë ai shndërrohet krejtësisht: shpërthen me energji, emocion dhe forcë interpretimi, duke e bërë publikun të qeshë, të mendojë apo të përlotet. Bisedat me të kanë qenë gjithmonë si orë mësimi. Nga çdo takim me Robert Ndrenikën merr diçka: kulturë, përvojë jetësore, filozofi të thjeshtë njerëzore dhe mbi të gjitha dashurinë për artin. Pikërisht ndaj, kur shoh reagimet e ashpra ndaj një deklarate të tij si qytetar, mendoj se duhet të dimë të ndajmë figurën e kolosit të skenës shqiptare nga bindjet apo simpatitë personale që ai mund të ketë në jetën e tij private. Debatet shterpw Ende në rrjetet sociale vazhdon të diskutohet deklarata e aktorit të madh shqiptar Robert Ndrenika gjatë paraqitjes së kryebashkiakut Erion Veliaj në seancën gjyqësore të kësaj të premteje. Në atë seancë një numër i madh artistësh kishin shkuar në mbështetje të Veliajt, ndërsa takimi më i komentuar ishte ai i Robert Ndrenikës me kryebashkiakun, pak minuta para nisjes së procesit. Fjalët e aktorit: “Ç’të mbeti nga burgu, do ta vazhdoj unë”, krijuan menjëherë reagime të shumta. Disa e interpretuan si humor të hidhur, disa si solidaritet njerëzor, të tjerë si mbështetje politike. Në rrjetet sociale shpërthyen debatet, kritikat, ironitë dhe madje sulmet personale. Por pikërisht këtu lind nevoja për një reflektim më të thellë: a duhet gjykuar një artist i madh për një deklaratë emocionale të bërë si qytetar? Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, simpati dhe preferenca personale. Një artist nuk jeton vetëm në skenë. Ai ka dy jetë: jetën artistike dhe jetën qytetare. Në skenë ai i përket publikut, historisë dhe artit; jashtë saj ai i përket vetes, bindjeve dhe emocioneve të tij njerëzore. Aktor i madh Robert Ndrenika është një nga aktorët më të mëdhenj shqiptarë të të gjitha kohërave. Breza të tërë janë rritur me rolet e tij në teatër dhe kinematografi. Ai nuk është thjesht një aktor i suksesshëm, por një institucion më vete i artit shqiptar. Emri i tij lidhet me dhjetëra role që kanë hyrë në memorien kolektive të shqiptarëve. Nga “Horizonte të hapura”, “I teti në bronx”, “Kapedani”, “Koncert në vitin 1936”, “Në shtëpinë tonë”, “Mësonjtorja”, “Prefekti”, “Nëntori i dytë”, “Besa e kuqe”, “Shirat e vjeshtës”, “Shi në plazh” e deri te dhjetëra interpretime të tjera në teatër, Robert Ndrenika ka qenë një shkollë më vete interpretimi. Figura e tij artistike është ngritur mbi talentin, punën dhe përkushtimin shumëvjeçar ndaj skenës shqiptare. Vetëm roli i Qazim Mulletit tek filmi “Prefekti” do të mjaftonte që emri i tij të mbetej përgjithmonë në historinë e kinemasë shqiptare. Ndërsa personazhe të tjerë si Stefi, Agush Kalemi apo Fotaqi treguan dimensionin e jashtëzakonshëm të një aktori që dinte të lëvizte mes humorit, dramës dhe tragjikomikes me një natyrshmëri të rrallë. Deklarata spontane Por gjithë kjo pasuri artistike nuk mund dhe nuk duhet të fshihet nga një deklaratë spontane apo nga një simpati personale politike. Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. Dikush është me Partizanin, dikush me Tiranën; dikush majtas, dikush djathtas. Kjo është pjesë e pluralizmit dhe e lirisë individuale. Është e mundur që Robert Ndrenika të ketë simpati njerëzore për Erion Veliajn. Është gjithashtu e mundur që ai ta vlerësojë për investimet që janë bërë në art, kulturë, teatro apo aktivitete artistike gjatë kohës që Veliaj drejtoi Bashkinë e Tiranës. Kjo mbetet zgjedhje personale dhe nuk cenon aspak madhështinë e tij si artist. Problemi qëndron tek mënyra sesi shoqëria jonë reagon. Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Në vendet me traditë demokratike artisti ndahet nga bindja e tij politike. Askush nuk ua mohon veprat artistëve sepse votojnë majtas apo djathtas. Arti nuk është gjykatë politike. Një aktor nuk matet me deklaratat e momentit, por me atë që ka lënë në kulturën kombëtare. Robert Ndrenika ka lënë shumë më tepër sesa një fjali të komentuar në rrjetet sociale. Ai ka lënë personazhe, emocione, humor, lot dhe kujtime që jetojnë prej dekadash në publikun shqiptar. Rreziku Një komb që nuk respekton ikonat e tij artistike rrezikon të humbasë kujtesën kulturore. Kritika është normale dhe demokracia e lejon debatin, por debati nuk duhet të kthehet në fshirje të figurës së një artisti që i ka dhënë aq shumë kulturës shqiptare. Ndaj, përtej polemikave të ditës, duhet të dimë të ndajmë artistin nga qytetari. Robert Ndrenika mbetet një kolos i skenës shqiptare. Ndërsa Robert Ndrenika qytetar ka të drejtën e tij të mendojë, të ndiejë dhe të mbështesë kë të dojë. Pikërisht kjo ndarje është thelbi i një shoqërie demokratike dhe i qytetërimit kulturor.

Albert Z. Zholi: Robert Ndrenika mes artit dhe qytetarisë, mes madhështisë dhe kryqëzimit

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata …