Jakup Krasniqi

Jakup Krasniqi: Romantizmi e folklorizmi në gjuhën e qeveritarëve tanë

Viteve të fundit sikur është bërë shprehi nga disa politikanë e qeveritarë tanë, që sa herë përballen me vështirësi e kritika të arsyeshme nga opozita, mbrohen duke thënë: “Duhet të lirohemi nga romantizmi e folklorizmi”!

Po ta thjeshtësojmë atë që po e flasin qeveritarët tanë, del se ata po na thonë: “Mos e duani kombin, mos e duani kulturën kombëtare, mos e duani gjuhën, mos e duani traditën, mos e duani atdheun, mos e duani lirinë, mos e duani Rilindjen Kombëtare e as Gjergj Kastriotin – Skënderbeun?!” Atëherë, çka të duam ne, nëse nuk i duam vlerat që na kanë veçuar si komb? Me vlera që kemi kapërcyer shekujt e shumtë të errësirës e të robërisë. Prandaj njeriu me dije mesatare, e mbase edhe nën mesatare, e ka të vështirë t’i kuptojë disa politikanë e intelektualë tanë se çka kuptojnë ata me romantizëm e folklorizëm? Pse ata me njëfarë përbuzje flasin për këto trashëgimi të rëndësishme të historisë sonë kombëtare! Pa u zgjatur më shumë, le të hyjmë në temë, ç’është romantizmi si dhe ç’është folklorizmi?

Nëse bëjmë një krahasim në mes romantizmit evropian e shqiptar, del se romantizmi evropian është një romantizëm i shtrirë në letërsi, art e kulturë. Në enciklopedinë e përgjithshme të Oxfordit, në faqe 1081 shkruan: “Qëndrim perëndimor ndaj artit e krijimtarisë njerëzore dhe rrymë që mbizotëroi në një pjesë të madhe të kulturës evropiane në gjysmën e parë të shekullit XIX”. Ishte kështu, se terreni i lindjes se tij atje ishte: popujt ishin të lirë, siç ishin francezët, anglezët e gjermanët etj. Kurse te ne, shqiptarët, ishte ringjallje politike, arsimore e kulturore, e cila pashmangshëm çoi në krijimin e kombit, shkollës e së fundi dhe të shtetit kombëtar– Shqipërisë londineze. Romantizmi shqiptar është më shumë sesa letërsi e art. Romantizmi te shqiptarët ishte“ringjallje e përgjithshme kombëtare”. Në kohë romantizmi shtrihet nga vitet ‘30 të shekullit XIX dhe deceniet e para të shekullit XX.

Në letërsi, romantizmi ynë u përfaqësua nga Jeronim De Rada me “Skënderbeun e pafan”; nga Naim Frashëri me “Historinë e Skënderbeut” e poemën “Bagëti e bujqësia”, Zef Skiroi me poezinë për Skënderbeun, Filip Shiroka me “Zanin e zemrës”, Çajupi me “Baba Tomorrin” e deri te Gjergj Fishta me “Lahutën e Malsisë”.

Në shkrimin, shkollën e gjuhën shqipe u dalluan Naum Viqelharxhi e Konstandin Kristoforidhi, të cilët ishin ardhur në përfundim se: “Nde mos u shkriftë gjuha shqipe, nuk do të shkojnë shumë vjet dhe nuk do të ketë Shqipëri në faqe të dheut, as nuk do të shënohet më emri shqiptar në hartën e botës”. Mbane si vathin në vesh: Çka do të ndodhte me kombin tonë sikur këta burra të ngriheshin kundër romantizmit, siç e bëjnë disa “intelektualë” tek ne?!

Në rrafshin politik u shquan Sami Frashëri e Pashko Vasa. I pari me veprën e tij programore: “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, ndërsa i dyti me veprën: “E vërteta mbi Shqipërinë e shqiptarët”. Nuk ka asnjë dyshim, vargu i atdhetarëve ishte shumë më i madh sesa i prezantova në këtë rast. Kësaj radhe i përmenda vetëm disa nga majat e Rilindjes sonë Kombëtare. Kurora e këtyre përpjekjeve gati njëshekullore do të kurorëzohet nga vargu i gjatë i pavarësistëve të Shqipërisë më 28 Nëntor 1912 në krye me Ismail Qemalin, Hasan Prishtinën, Luigj Gurakuqin e dhjetëra luftëtarëve të penës e të pushkës,të cilët nuk kursyen as jetën e as pasurinë për Shqipëri. Nuk ka asnjë dyshim, që mu ajo frymë e romantizmit dhe e folklorizmit me të cilën u edukua Komandanti Legjendar, Adem Jashari me brezin e tij, na solli te qershori i vitit 1999 dhe te 17 shkurti i vitit 2008. Ndërsa ju, qeveritarët e sotshëm, mohoni romantizmin e folklorizmin e rilindësve të mëdhenj, që na solli këtu ku jemi, e që ua ka dhënë fuqinë e pushtetarëve në Republikën e Kosovës.

Tani le ta shohim se çka është folklori. Fjalori i gjuhës shqipe për folklorin ka këtë përkufizim: “Tërësia e shpjegimeve artistike, gojore e muzikore të një populli” dhe “tërësia e zakoneve dhe e riteve të një populli”. Ndërsa në enciklopedinë e përgjithshme të cituar më lart thuhet: “Besimet, dijet, zakonet dhe kultura e transmetuar gojarisht e një grupi njerëzish”, përbëjnë folklorin e një populli. Nga e gjithë kjo që u tha, natyrisht në pika të përgjithshme, del se, romantizmi e folklori, sidomos për popullin tonë, janë: lindja, shpirti, buka e jeta e kombit dhe e shteteve tona! Kush sheh ndryshe ka nevojë për një riarsimim nga e para!

Kontrolloni gjithashtu

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, -Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. -Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. -Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. -Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Albert Z. ZHOLI Kam pasur fatin të zhvilloj shumë takime dhe intervista me aktorin e madh "Nderi i Kombit" Robert Ndrenika. Në jetën e përditshme ai është krejt ndryshe nga shpërthimi artistik që shohim në skenë apo në ekran. Një intelektual i qetë, i mençur, i kulturuar, me një finesë komunikimi që të bën menjëherë për vete. Në bisedë flet me maturi, me humor të hollë dhe me atë urtësi që vjen vetëm nga njerëzit që kanë jetuar shumë dhe kanë lexuar akoma më shumë. Ndërsa në skenë ai shndërrohet krejtësisht: shpërthen me energji, emocion dhe forcë interpretimi, duke e bërë publikun të qeshë, të mendojë apo të përlotet. Bisedat me të kanë qenë gjithmonë si orë mësimi. Nga çdo takim me Robert Ndrenikën merr diçka: kulturë, përvojë jetësore, filozofi të thjeshtë njerëzore dhe mbi të gjitha dashurinë për artin. Pikërisht ndaj, kur shoh reagimet e ashpra ndaj një deklarate të tij si qytetar, mendoj se duhet të dimë të ndajmë figurën e kolosit të skenës shqiptare nga bindjet apo simpatitë personale që ai mund të ketë në jetën e tij private. Debatet shterpw Ende në rrjetet sociale vazhdon të diskutohet deklarata e aktorit të madh shqiptar Robert Ndrenika gjatë paraqitjes së kryebashkiakut Erion Veliaj në seancën gjyqësore të kësaj të premteje. Në atë seancë një numër i madh artistësh kishin shkuar në mbështetje të Veliajt, ndërsa takimi më i komentuar ishte ai i Robert Ndrenikës me kryebashkiakun, pak minuta para nisjes së procesit. Fjalët e aktorit: “Ç’të mbeti nga burgu, do ta vazhdoj unë”, krijuan menjëherë reagime të shumta. Disa e interpretuan si humor të hidhur, disa si solidaritet njerëzor, të tjerë si mbështetje politike. Në rrjetet sociale shpërthyen debatet, kritikat, ironitë dhe madje sulmet personale. Por pikërisht këtu lind nevoja për një reflektim më të thellë: a duhet gjykuar një artist i madh për një deklaratë emocionale të bërë si qytetar? Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, simpati dhe preferenca personale. Një artist nuk jeton vetëm në skenë. Ai ka dy jetë: jetën artistike dhe jetën qytetare. Në skenë ai i përket publikut, historisë dhe artit; jashtë saj ai i përket vetes, bindjeve dhe emocioneve të tij njerëzore. Aktor i madh Robert Ndrenika është një nga aktorët më të mëdhenj shqiptarë të të gjitha kohërave. Breza të tërë janë rritur me rolet e tij në teatër dhe kinematografi. Ai nuk është thjesht një aktor i suksesshëm, por një institucion më vete i artit shqiptar. Emri i tij lidhet me dhjetëra role që kanë hyrë në memorien kolektive të shqiptarëve. Nga “Horizonte të hapura”, “I teti në bronx”, “Kapedani”, “Koncert në vitin 1936”, “Në shtëpinë tonë”, “Mësonjtorja”, “Prefekti”, “Nëntori i dytë”, “Besa e kuqe”, “Shirat e vjeshtës”, “Shi në plazh” e deri te dhjetëra interpretime të tjera në teatër, Robert Ndrenika ka qenë një shkollë më vete interpretimi. Figura e tij artistike është ngritur mbi talentin, punën dhe përkushtimin shumëvjeçar ndaj skenës shqiptare. Vetëm roli i Qazim Mulletit tek filmi “Prefekti” do të mjaftonte që emri i tij të mbetej përgjithmonë në historinë e kinemasë shqiptare. Ndërsa personazhe të tjerë si Stefi, Agush Kalemi apo Fotaqi treguan dimensionin e jashtëzakonshëm të një aktori që dinte të lëvizte mes humorit, dramës dhe tragjikomikes me një natyrshmëri të rrallë. Deklarata spontane Por gjithë kjo pasuri artistike nuk mund dhe nuk duhet të fshihet nga një deklaratë spontane apo nga një simpati personale politike. Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. Dikush është me Partizanin, dikush me Tiranën; dikush majtas, dikush djathtas. Kjo është pjesë e pluralizmit dhe e lirisë individuale. Është e mundur që Robert Ndrenika të ketë simpati njerëzore për Erion Veliajn. Është gjithashtu e mundur që ai ta vlerësojë për investimet që janë bërë në art, kulturë, teatro apo aktivitete artistike gjatë kohës që Veliaj drejtoi Bashkinë e Tiranës. Kjo mbetet zgjedhje personale dhe nuk cenon aspak madhështinë e tij si artist. Problemi qëndron tek mënyra sesi shoqëria jonë reagon. Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Në vendet me traditë demokratike artisti ndahet nga bindja e tij politike. Askush nuk ua mohon veprat artistëve sepse votojnë majtas apo djathtas. Arti nuk është gjykatë politike. Një aktor nuk matet me deklaratat e momentit, por me atë që ka lënë në kulturën kombëtare. Robert Ndrenika ka lënë shumë më tepër sesa një fjali të komentuar në rrjetet sociale. Ai ka lënë personazhe, emocione, humor, lot dhe kujtime që jetojnë prej dekadash në publikun shqiptar. Rreziku Një komb që nuk respekton ikonat e tij artistike rrezikon të humbasë kujtesën kulturore. Kritika është normale dhe demokracia e lejon debatin, por debati nuk duhet të kthehet në fshirje të figurës së një artisti që i ka dhënë aq shumë kulturës shqiptare. Ndaj, përtej polemikave të ditës, duhet të dimë të ndajmë artistin nga qytetari. Robert Ndrenika mbetet një kolos i skenës shqiptare. Ndërsa Robert Ndrenika qytetar ka të drejtën e tij të mendojë, të ndiejë dhe të mbështesë kë të dojë. Pikërisht kjo ndarje është thelbi i një shoqërie demokratike dhe i qytetërimit kulturor.

Albert Z. Zholi: Robert Ndrenika mes artit dhe qytetarisë, mes madhështisë dhe kryqëzimit

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata …