Rudina Xhunga: Umberto Eco dhe Kristo Frashëri ynë

Disa ditë më parë, Umberto Eco u nda nga jeta. Kur mësova, natën vonë për vdekjen, brofa në këmbë. Pastaj, u ula, të shkruaj disa radhë dhe nisa të mendoj për mungesën që lënë, në botën tonë, njerëz si ai. Disa javë më parë, Kristo Frashëri, u nda nga jeta. Bërtita, kur e dëgjova lajmin. Dhe mora rrugën për të shtëpia e tij. Aty, ku shkoja pothuaj çdo muaj, kur kisha pyetje për historinë, kur i kërkoja intervista, kur më dhuronte libra, kur shkoja kot, pa shkak, thjesht për kënaqësinë dhe fatin ta dëgjoja, kur tregonte historinë e bukur të vendit tim.

Kur shkova te ajo derë ku shkruante Kristo Frashëri, me germa të dala kohe dhe boje, trokita dhe plasa në vaj. Doja të hyja edhe njëherë në atë dhomë gjithë libra dhe fotografi, të ulesha te ajo karrige që lëvizte, me jastëkë të vjetër, të vija bërrylat mbi tavolinën me mushama të grisur, mbushur plot dosje historie dhe ilaçe, që profesori nuk i ndante.

Doja të hyja edhe njëherë në atë dhomë me erë gjelle dhe zhurmë aparati oksigjeni, të shikoja profesorin e kthyer me kurriz, që thoshte dy herë, kush je, kush je?

Qenke shumë mirë profesor, do i thosha. Pse, doktoreshe je ti, që e di, si jam, – do të ma kthente.

Qava te dera e tij, se doja të hyja edhe njëherë në atë portë të vjetër, të ulesha mes librave, në divan dhe ta shikoja, kur i fliste djalit që e ndihmonte; nxirre atë dosje, aty lart, shiko te f. 67, jo jo është tjetër, jo atë. I dinte përmendësh të gjitha, sepse prej kohësh, nuk shikonte, nuk dëgjonte, nuk merrte dot frymë, përveçse me tuba oksigjeni, por shkruante, punonte, çdo çast të jetës, sikur do të ikte të nesërmen. Edhe një dosje, edhe një letër, edhe një dokument, edhe një libër.

Sa do të doja, të hyja në atë derë dhe ta pyesja, si atë ditë, kur u nxeh me mua: Profesor, si ia bën për të lexuar materialet?

Si ia bëj për t’i gjetur thuaj, nuk më japin, nuk më japin, duhet të paguaj çdo fotokopje. E di sa më shkon t’i fotokopjoj të gjitha? Ku t’i gjej lekët? Nuk më lënë të marr materiale në Institut. Kush nuk të lë, -i thashë. Drejtori, Beqir Meta, kush, tjetër. Pse Beqiri, është akoma drejtor, e pyeta, e habitur, që kishin ndryshuar pushtetet, por jo pushteti i Beqirit, që kur ishte Berisha, thoshte u çliruam në 28, sa vinte Rama, e ndërronte në 29. Ku jeton, ti moj vajzë, – u nxeh Kristo, kur i thashë, jo s’ka mundësi, të jetë ende drejtor i Institutit të Historisë, i njëjti Beqir.

Në fakt, unë jetoj këtu, në botën që njerëz si profesor Kristo, u përpoqën ta bëjnë më të mirë, më të vetëdijshme, më të mençur, pa kërkuar as para, as merita, as dekorata. E bëjnë thjesht, se kështu e dinë që jetohet. Duke punuar me përkushtim.

Kristo Frashëri nuk do të kishte dashur të përcillej nga politika e lartë, në banesën e fundit, ai do të mjaftohej t’i paguanin, sa qe gjallë, asistentin që ishte syri, dora, veshi i tij, t’i jepnin falas dokumentet e arkivës, t’i botonin dhe ta paguanin për librat e historisë që shkroi derisa dha shpirt, në atë shtëpi modeste deri në dhimbje.

Kristo Frashëri iku. Beqir Meta është ende drejtor i një Instituti, që ka ne varësi një tjetër njeri nga ata pak, që ka ky vend, Pëllumb Xhufin. Një nga historianët më të mirë, nga burrat më dinjitozë të historisë dhe politikës. Që iku nga Meta i madh dhe tani, kur del në emision, duhet të marrë leje te Meta i vogël.

Të gjitha këto mendime, erdhën dhe m’u përplasën, kur lexova shumë gazeta, ta qanin ikjen e Ekos. Të qajmë Shqipërinë, mendova vet me vete, pa Econ, ka kush ta qajë. (mapo)

Kontrolloni gjithashtu

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, -Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. -Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. -Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. -Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Albert Z. ZHOLI Kam pasur fatin të zhvilloj shumë takime dhe intervista me aktorin e madh "Nderi i Kombit" Robert Ndrenika. Në jetën e përditshme ai është krejt ndryshe nga shpërthimi artistik që shohim në skenë apo në ekran. Një intelektual i qetë, i mençur, i kulturuar, me një finesë komunikimi që të bën menjëherë për vete. Në bisedë flet me maturi, me humor të hollë dhe me atë urtësi që vjen vetëm nga njerëzit që kanë jetuar shumë dhe kanë lexuar akoma më shumë. Ndërsa në skenë ai shndërrohet krejtësisht: shpërthen me energji, emocion dhe forcë interpretimi, duke e bërë publikun të qeshë, të mendojë apo të përlotet. Bisedat me të kanë qenë gjithmonë si orë mësimi. Nga çdo takim me Robert Ndrenikën merr diçka: kulturë, përvojë jetësore, filozofi të thjeshtë njerëzore dhe mbi të gjitha dashurinë për artin. Pikërisht ndaj, kur shoh reagimet e ashpra ndaj një deklarate të tij si qytetar, mendoj se duhet të dimë të ndajmë figurën e kolosit të skenës shqiptare nga bindjet apo simpatitë personale që ai mund të ketë në jetën e tij private. Debatet shterpw Ende në rrjetet sociale vazhdon të diskutohet deklarata e aktorit të madh shqiptar Robert Ndrenika gjatë paraqitjes së kryebashkiakut Erion Veliaj në seancën gjyqësore të kësaj të premteje. Në atë seancë një numër i madh artistësh kishin shkuar në mbështetje të Veliajt, ndërsa takimi më i komentuar ishte ai i Robert Ndrenikës me kryebashkiakun, pak minuta para nisjes së procesit. Fjalët e aktorit: “Ç’të mbeti nga burgu, do ta vazhdoj unë”, krijuan menjëherë reagime të shumta. Disa e interpretuan si humor të hidhur, disa si solidaritet njerëzor, të tjerë si mbështetje politike. Në rrjetet sociale shpërthyen debatet, kritikat, ironitë dhe madje sulmet personale. Por pikërisht këtu lind nevoja për një reflektim më të thellë: a duhet gjykuar një artist i madh për një deklaratë emocionale të bërë si qytetar? Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata mbeten njerëz me bindje, dobësi, simpati dhe preferenca personale. Një artist nuk jeton vetëm në skenë. Ai ka dy jetë: jetën artistike dhe jetën qytetare. Në skenë ai i përket publikut, historisë dhe artit; jashtë saj ai i përket vetes, bindjeve dhe emocioneve të tij njerëzore. Aktor i madh Robert Ndrenika është një nga aktorët më të mëdhenj shqiptarë të të gjitha kohërave. Breza të tërë janë rritur me rolet e tij në teatër dhe kinematografi. Ai nuk është thjesht një aktor i suksesshëm, por një institucion më vete i artit shqiptar. Emri i tij lidhet me dhjetëra role që kanë hyrë në memorien kolektive të shqiptarëve. Nga “Horizonte të hapura”, “I teti në bronx”, “Kapedani”, “Koncert në vitin 1936”, “Në shtëpinë tonë”, “Mësonjtorja”, “Prefekti”, “Nëntori i dytë”, “Besa e kuqe”, “Shirat e vjeshtës”, “Shi në plazh” e deri te dhjetëra interpretime të tjera në teatër, Robert Ndrenika ka qenë një shkollë më vete interpretimi. Figura e tij artistike është ngritur mbi talentin, punën dhe përkushtimin shumëvjeçar ndaj skenës shqiptare. Vetëm roli i Qazim Mulletit tek filmi “Prefekti” do të mjaftonte që emri i tij të mbetej përgjithmonë në historinë e kinemasë shqiptare. Ndërsa personazhe të tjerë si Stefi, Agush Kalemi apo Fotaqi treguan dimensionin e jashtëzakonshëm të një aktori që dinte të lëvizte mes humorit, dramës dhe tragjikomikes me një natyrshmëri të rrallë. Deklarata spontane Por gjithë kjo pasuri artistike nuk mund dhe nuk duhet të fshihet nga një deklaratë spontane apo nga një simpati personale politike. Nuk mund të kryqëzohet një artist i madh sepse si qytetar ka zgjedhur të mbështesë dikë, ashtu siç miliona njerëz mbështesin parti, drejtues apo ekipe sportive të ndryshme. Dikush është me Partizanin, dikush me Tiranën; dikush majtas, dikush djathtas. Kjo është pjesë e pluralizmit dhe e lirisë individuale. Është e mundur që Robert Ndrenika të ketë simpati njerëzore për Erion Veliajn. Është gjithashtu e mundur që ai ta vlerësojë për investimet që janë bërë në art, kulturë, teatro apo aktivitete artistike gjatë kohës që Veliaj drejtoi Bashkinë e Tiranës. Kjo mbetet zgjedhje personale dhe nuk cenon aspak madhështinë e tij si artist. Problemi qëndron tek mënyra sesi shoqëria jonë reagon. Ne shpesh kalojmë menjëherë nga adhurimi në linçim publik. Një deklaratë e vetme mjafton që rrjetet sociale të harrojnë kontributet e një jete të tërë. Kjo është padrejtësi morale dhe mungesë kulture demokratike. Në vendet me traditë demokratike artisti ndahet nga bindja e tij politike. Askush nuk ua mohon veprat artistëve sepse votojnë majtas apo djathtas. Arti nuk është gjykatë politike. Një aktor nuk matet me deklaratat e momentit, por me atë që ka lënë në kulturën kombëtare. Robert Ndrenika ka lënë shumë më tepër sesa një fjali të komentuar në rrjetet sociale. Ai ka lënë personazhe, emocione, humor, lot dhe kujtime që jetojnë prej dekadash në publikun shqiptar. Rreziku Një komb që nuk respekton ikonat e tij artistike rrezikon të humbasë kujtesën kulturore. Kritika është normale dhe demokracia e lejon debatin, por debati nuk duhet të kthehet në fshirje të figurës së një artisti që i ka dhënë aq shumë kulturës shqiptare. Ndaj, përtej polemikave të ditës, duhet të dimë të ndajmë artistin nga qytetari. Robert Ndrenika mbetet një kolos i skenës shqiptare. Ndërsa Robert Ndrenika qytetar ka të drejtën e tij të mendojë, të ndiejë dhe të mbështesë kë të dojë. Pikërisht kjo ndarje është thelbi i një shoqërie demokratike dhe i qytetërimit kulturor.

Albert Z. Zholi: Robert Ndrenika mes artit dhe qytetarisë, mes madhështisë dhe kryqëzimit

-Shoqëria shqiptare shpesh ka prirjen t’i vendosë figurat publike në piedestal, duke harruar se ata …