Fitim Selimi: Drejt një historiografie të mbështetur në dëshmi, kontekst dhe përgjegjësi

Vështrimi kritik i z. Bedri Halimi shperfaq mungesën e qëndrimeve objektive ndaj deshmive e deklaratave të individëve protagonistë të zhvillimeve gjatë periudhave të ndryshme të historisë tonë!

Historia e veprimtarisë kombëtare të shqiptarëve në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare nën ish-Jugosllavi nuk mund të vlerësohet drejt duke u nisur vetëm nga rezultatet e sotme, as nga pozicionet politike që u krijuan më vonë. Ajo duhet të zbërthehet brenda rrethanave konkrete të secilës periudhë, duke marrë parasysh mundësitë reale, shkallën e represionit dhe mjetet jashtëzakonisht të kufizuara që kishin në dispozicion veprimtarët e kohës.

Të përndjekurit politikë, ilegalja shqiptare, intelektualët atdhetarë, familjet e persekutuara dhe breza të tërë veprimtarësh vepruan në kushte në të cilat mungonte pothuajse çdo infrastrukturë institucionale kombëtare. Ata nuk kishin shtet që t’i mbronte, pushtet që t’i përfaqësonte, diplomaci që t’i artikulonte kërkesat e tyre, mjete financiare, logjistikë të qëndrueshme apo hapësirë të lirë mediatike.

Prandaj, veprimet e tyre duhet të maten jo vetëm me atë që arritën, por edhe me atë që ishte e mundur të bëhej në rrethanat në të cilat jetonin.

Një nga problemet më të mëdha të historiografisë sonë është pikërisht mungesa e dokumentimit sistematik të këtyre zhvillimeve. Shumë veprimtari janë zhvilluar në ilegalitet; shumë dokumente janë humbur, janë konfiskuar ose nuk janë krijuar fare për arsye sigurie. Kronikat e kohës nuk kanë mundur t’i përcjellin zhvillimet në tërësinë e tyre, ndërsa institucionet e pushtetit të atëhershëm i kanë dokumentuar ato kryesisht nga këndvështrimi i aparatit shtetëror që i përndiqte.

Kështu është krijuar një boshllëk i madh ndërmjet asaj që ka ndodhur realisht dhe asaj që ka mbetur e shkruar.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia e dëshmisë së njerëzve që i kanë përjetuar drejtpërdrejt këto periudha. Ish-të burgosurit politikë, veprimtarët ilegalë, familjet e të përndjekurve, pjesëmarrësit në demonstrata, organizatorët politikë e kombëtarë dhe më vonë pjesëmarrësit në luftën çlirimtare përbëjnë një arkiv njerëzor që duhet regjistruar sa ende është e mundur.

Por as dëshmia individuale nuk duhet të merret automatikisht si e vërteta përfundimtare.

Secili njeri e sheh historinë edhe nga pozita e vet, nga organizata ku ka vepruar, nga përvoja personale, nga marrëdhëniet me bashkëkohësit dhe, ndonjëherë, nga interesat e krijuara më vonë. Pikërisht për këtë arsye historia nuk mund t’u lihet vetëm protagonistëve, sikurse nuk mund t’u lihet vetëm kundërshtarëve të tyre.

Askush nuk duhet të jetë thjesht avokat i vetvetes në histori.

E vërteta historike duhet të ndërtohet përmes ballafaqimit të dëshmive, dokumenteve, arkivave, kujtimeve personale, materialeve të sigurimit shtetëror, shtypit ilegal e legal, burimeve ndërkombëtare dhe studimeve akademike.

Për këtë arsye konsideroj të domosdoshme krijimin e një subjekti të pavarur historiografik dhe dokumentues, të përbërë nga historianë, studiues, arkivistë, juristë, sociologë dhe dëshmitarë të periudhave të ndryshme.

Detyra e tij nuk duhet të jetë lavdërimi apo zhvlerësimi i ndonjë individi, organizate apo rryme politike.

Qëllimi duhet të jetë shumë më i madh: rindërtimi sa më objektiv i vazhdimësisë së përpjekjeve shqiptare për liri, të drejta kombëtare dhe shtetësi, brez pas brezi.

Një punë e tillë duhet të përcaktojë me kujdes:

– rrethanat politike dhe represive të secilës periudhë;

– organizatat, grupet dhe individët që vepruan;

– format e rezistencës politike, kulturore, ilegale dhe të armatosur;

– burgosjet, përndjekjet, vrasjet dhe format e tjera të represionit;

– lidhjet dhe vazhdimësinë ndërmjet brezave të ndryshëm të rezistencës;

– dallimet programore ndërmjet organizatave shqiptare;

– ndikimin e zhvillimeve ndërkombëtare mbi çështjen shqiptare;

– kalimin gradual nga rezistenca politike në organizimin e luftës çlirimtare;

– kontributin real të individëve dhe strukturave, pa hiperbolizime dhe pa përjashtime selektive.

Historia jonë ka nevojë të largohet si nga harresa, ashtu edhe nga mitologjizimi.

Ajo nuk duhet shkruar sipas nevojave të pushteteve të radhës, partive politike apo interesave individuale. Duhet shkruar mbi dokumente, dëshmi të kryqëzuara dhe analiza kritike.

Sepse brezat që vepruan në kohë të ndryshme nuk duhet të vendosen artificialisht kundër njëri-tjetrit. Secili brez veproi mbi trashëgiminë, përvojën dhe sakrificën e brezit pararendës.

Nga rezistenca politike dhe kulturore, te organizimi ilegal; nga demonstratat dhe burgjet politike, te strukturat e organizuara kombëtare; dhe prej tyre deri te lufta çlirimtare — ekziston një vijë historike që duhet studiuar, dokumentuar dhe shpjeguar në tërësinë e saj.

Vetëm një qasje e tillë mund të krijojë një pasqyrë historiografike që nuk është pronë e askujt, por pasuri e kujtesës kombëtare.

Dhe kjo punë është gjithnjë e më urgjente.

Brezi i dëshmitarëve të shumë prej këtyre zhvillimeve po pakësohet. Me secilin njeri që largohet pa e regjistruar dëshminë e vet, mund të humbasë përgjithmonë një pjesë e historisë që nuk gjendet në asnjë arkiv.

Prandaj dokumentimi i tyre nuk është vetëm çështje akademike.

Është detyrim ndaj së vërtetës, ndaj sakrificës së brezave dhe ndaj historisë së ardhshme të Kosovës dhe të shqiptarëve.