Bedri Halimi: KUR KUJTESA BËHET SELEKTIVE: DISA PYETJE QË LINDIN NGA DEKLARIMET E SABRI NOVOSELLËS

Ka intervista që të bindin me forcën e argumentit dhe ka të tjera që të lënë me më shumë pyetje sesa përgjigje. Nga materiali dhe deklarimet e përshkruara për paraqitjen e Sabri Novosellës në emisionin televiziv të “Dukagjinit”, përshtypja kryesore nuk është vetëm se domosdoshmërisht çdo gjë që ai thotë duhet refuzuar. Problemi është tjetër: sa koherente janë kujtimet, vlerësimet dhe përfundimet e tij me njëra-tjetrën? Kjo është çështja që meriton diskutim. Jo me fyerje, por me një kërkesë elementare që duhet t’i bëhet kujtdo që flet publikisht për ngjarje historike ku ka qenë vetë pjesëmarrës: të jetë i qartë, i qëndrueshëm dhe sa më i saktë me faktet. Sepse dëshmia personale ka vlerë pikërisht atëherë kur ndihmon të ndriçohet historia, jo kur e shton mjegullën rreth saj, siç ka bërë në vazhdimësi Sabri Nosvosella.

Kur tema e emisionit mbetet në plan të dytë

Një nga gjërat e para që bie në sy, sipas materialit të paraqitur në TV Dukagjini, është mënyra se si Sabri Novosella e zhvendos shpejt vëmendjen drejt Shqipërisë, burgjeve të saj dhe sistemit të atëhershëm politik. Por kur kjo nuk është tema e emisionit dhe je ftuar për të dëshmuar lidhur me një veprimtari të caktuar politike, me organizata të fshehta, me njerëz, kontakte dhe ngjarje konkrete, publiku pret së pari përgjigje për pikërisht ato çështje dhee jo gjëra jashtë temës. Nëse në vend të tyre biseda zhvendoset vazhdimisht te Shqipëria, lind pyetja: Pse e bën këtë Sabri Novosella? A është Shqipëria pjesë e domosdoshme e shpjegimit? Apo po bëhet temë zëvendësuese për çështje të tjera që mbeten pa përgjigje? Këto pyetje janë gjëra që do t’i parashtronte çdo dëgjues i kujdesshëm.

Harresa është njerëzore, por edhe harresa ka kufij

Askush nuk mund t’i kërkojë një njeriu të kujtojë çdo emër, çdo datë dhe çdo hollësi pas shumë dekadash. Kujtesa njerëzore nuk është arkiv. Harresa është normale. Por bëhet më e vështirë për t’u kuptuar kur harrohet një person apo një takim që, sipas vetë rëndësisë së rrethanave, mund të ketë qenë domethënës në jetën politike të individit. Nëse një veprimtar politik është ndeshur me një pjesëtar të UDB-së në rrethana me rëndësi për veprimtarinë e tij, përgjigjja “më ka ikur prej mendjes” mund të jetë e mundshme biologjikisht, por historikisht nuk e mbyll çështjen. Përkundrazi, e hap. Sepse atëherë duhet pyetur: Çfarë kujton? Çfarë nuk kujton? Pse disa episode kujtohen me hollësi, ndërsa disa të tjera jo? Dhe sidomos: a ekzistojnë deklarime të mëhershme të tij që mund të krahasohen me ato të sotmet? Dhe përderisa dihet se po, atëherë kujtesa nuk duhet trajtuar më vetëm si çështje individuale. Ajo bëhet çështje e krahasimit të dëshmive.

Problemi i kujtesës selektive

Këtu qëndron një kontrast që materiali i prezantuar në TV Dukagjin e evidenton me të drejtë. Në njërën anë, Sabri Novosella paraqitet me vlerësime shumë kategorike për Shqipërinë e periudhës komuniste, për Enver Hoxhën dhe për atë që ai e quan veprimtari të “enveristëve”. Në anën tjetër, kur bëhet fjalë për emra ose episode që lidhen me UDB-në, kujtesa rezulton shumë më pak e sigurt. Ky kontrast thënë më së buti është problematik. Jo sepse një njeri nuk ka të drejtë të kritikojë Enver Hoxhën. Por tema e emisionit nuk ishte kjo. Atëherë përse përgjigjesh për gjëra që nuk je pyetur. Nëse kujtesa është aq e fortë sa të nxjerrësh përfundime të rënda për një sistem të tërë politik, atëherë publiku ka të drejtë të kërkojë të njëjtën përpjekje për saktësi kur flitet për aparatin jugosllav të sigurisë dhe personat konkretë të lidhur me të. Përndryshe krijohet përshtypja e një kujtese selektive: shumë e fortë aty ku duhet të bëhet akuza dhe shumë e dobët aty ku duhet të jepet shpjegimi.

Organizatat e fshehta shqiptare dhe etiketimi ideologjik

Një çështje tjetër që kërkon më shumë kujdes është orientimi ‘marksist-leninist’ i organizatave të fshehta shqiptare në ish-Jugosllavi. Është e njohur se një pjesë e madhe e tyre përdornin terminologji, emërtime dhe platforma të majta. Por kjo nuk mund të ndahet nga konteksti i kohës. Shqipëria ishte shtet komunist. Edhe Jugosllavia ishte shtet komunist. Në Evropë dhe në botë, një pjesë e madhe e lëvizjeve çlirimtare të shekullit XX përdornin gjithashtu gjuhë socialiste ose marksiste. Prandaj vetëm etiketa “marksiste-leniniste” nuk e shpjegon vetvetiu përmbajtjen reale të veprimtarisë së organizatave shqiptare. Pyetja më e rëndësishme është: Për çfarë vepronin? Nëse veprimtaria e tyre konkrete zhvillohej për të drejtat politike dhe kombëtare të shqiptarëve në Jugosllavi, atëherë analiza historike duhet ta marrë seriozisht këtë qëllim dhe jo ta reduktojë gjithçka te terminologjia ideologjike. Edhe një fakt tjetër që e bën këtë tablo më komplekse është se veprimtarët shqiptarë zhvilluan një pjesë të madhe të aktivitetit të tyre pikërisht në vendet e Evropës Perëndimore. Atje organizoheshin. Atje botonin gazeta. Atje zhvillonin propagandën politike. Atje kërkonin mbështetje. Pra kemi një paradoks interesant historik: organizata që përdornin terminologji të majtë vepronin në masë të madhe në hapësirën politike të Perëndimit demokratik. Kjo duhet analizuar, jo karikaturuar siç bën Sabri Novosella.

Shqipëria dhe përçarjet ndërmjet grupeve

Një nga pretendimet më të rënda që, sipas emisionit, e që del nga deklarimet e Sabri Novosellës është ideja se ambasadat shqiptare kanë luajtur rol në përçarjen e grupacioneve politike shqiptare në diasporë. Një pretendim i tillë duhet deshmuar. Një pohim kaq i gjerë dhe kaq akuzues kërkon prova po aq të gjera. Nuk mjafton një rast. Nuk mjafton një konflikt personal. Nuk mjafton një marrëdhënie me një individ. Nëse pretendohet se ambasadat e shtetit shqiptar kanë pasur një politikë sistematike përçarjeje, atëherë duhet të tregohen dokumente, udhëzime, raste të përsëritura, dëshmi të krahasueshme. Përndryshe rrezikojmë të kalojmë nga kujtesa personale te përgjithësimi historik pa urën e nevojshme ndërmjet tyre. Rasti i Bujar Hoxhës (njeri shumë i dyshimtë se ka bashkëpunuar me UDB), e me të cilin dihet se Sabri Novosella e pranon se ka bashkepunuar, mund të diskutohet veçmas. Por një rast individual nuk mund të bëhet automatikisht provë për politikën e një shteti të tërë. Kjo është pikërisht pika ku analiza duhet të jetë më e kujdesshme se polemika.

Krahasimi me Rankoviqin kërkon përgjegjësi historike

Edhe më problematike është gjuha e përdorur në krahasimin ndërmjet Enver Hoxhës dhe Aleksandar Rankoviqit. Sigurisht, asnjë figurë nuk mund të mbrohet nga kritika historike. Por kur thuhet se Enver Hoxha “ia ka kaluar edhe Rankoviqit”, nuk kemi më vetëm një gjykim moral. Kemi një krahasim historik. Dhe krahasimi historik kërkon kritere. Në çfarë kuptimi? Në politikën kombëtare? Në raportin ndaj shqiptarëve të Kosovës? Në strukturën e shërbimit sekret? Pa këto sqarime, formulimi bëhet më shumë retorik dhe shpiftës sesa analitik. Dhe pikërisht deklarimet më të rënda kërkojnë gjuhën më të kujdesshme. Sepse historia nuk fitohet me etiketa. Fitohet me fakte.

Një dallim që nuk duhet humbur

Nuk mund të jesh kritik ndaj Shqipërisë komuniste dhe njëkohësisht të mos pranosh rolin që Shqipëria ka pasur si pikë referimi kombëtar për shqiptarët në Kosovës. Këto dy gjëra nuk e përjashtojnë njëra-tjetrën. As nga distanca e sotme nuk mund të kritikosh regjimin e Enver Hoxhës pa pranuar rëndësinë që ekzistenca e një shteti shqiptar kishte për popullin shqiptarë që jetonte nën Jugosllavi. Para se të flasësh për të meta në Shqipërinë e atëhershme, duhet të analizosh pse veprimtarë nga Kosova e shihnin Shqipërinë si mbështetje kombëtare. Çfarë alternative kishte Shqipëria e asaj kohe? Nëse politika e Shqipërisë së asaj kohe konsiderohet e gabuar, atëherë çfarë politike konkrete do të duhej të kishte ndjekur? Të mos mbështeste fare organizatat shqiptare jashtë Jugosllavisë? Të bashkëpunonte me autoritetet jugosllave? T’i qëndronte plotësisht jashtë çështjes së Kosovës? Të mbështeste vetëm grupet joideologjike? Por cilat ishin ato dhe sa të organizuara ishin? Është shumë më e lehtë të gjykosh një politikë pas dyzet ose pesëdhjetë vjetësh sesa të tregosh se cila ishte alternativa reale në kohën kur vendimet merreshin. Prandaj një dëshmi historike bëhet më bindëse kur nuk thotë vetëm: “Kjo ishte e gabuar.” Por edhe: “Kjo ishte alternativa që atëherë ekzistonte dhe kjo është arsyeja pse do të kishte qenë më e drejtë.” Pa këtë pjesë, analiza mbetet e paplotë.

Biografia personale nuk duhet ta zëvendësojë historinë

Në material përmendet edhe fakti se Sabri Novosella në mes të emisionit kalon te çështje personale, përfshirë ndërtime apo prona që ka arritur të krijojë në Shqipëri pas rënies së sistemit monist. Kjo mund të jetë interesante për biografinë e tij. Por nëse emisioni kishte për objekt veprimtarinë politike të organizatave të fshehta, raportet ndërmjet grupeve, kontaktet me struktura shtetërore apo ngjarje historike, atëherë hollësitë personale nuk duhet ta zhvendosin boshtin e bisedës. Sepse publiku nuk ka nevojë vetëm të dijë çfarë ndodhi me Sabri Novosellën. Ka nevojë të kuptojë: çfarë ndodhi në një periudhë të historisë sonë politike. Këto nuk janë e njëjta gjë.

Problemi nuk është vetëm një intervistë

Një intervistë e vetme mund të jetë e dobët. Një njeri mund të jetë i lodhur. Mund të harrojë. Mund të ngatërrojë një datë. Mund të shprehet keq. Prandaj nuk do të ishte e drejtë që nga një emision televiziv të nxirreshin përfundime përfundimtare për gjithë veprimtarinë e një personi. Por Sabri Novosella ka folur dhe ka shkruar edhe më parë. Atëherë ekziston një metodë shumë më serioze sesa polemika: krahasimi. Të vendosen pranë njëra-tjetrës intervistat e tij. Shkrimet e tij. Deklarimet e periudhave të ndryshme. Emrat që ka përmendur. Ngjarjet që ka përshkruar. Dhe pastaj të shihet: Çfarë mbetet e njëjtë? Çfarë ndryshon? Çfarë kundërshtohet? Çfarë për herë të parë “harrohet”? Aty fillon analiza serioze.

Kujtesa personale është burim, jo verdikt

Në historinë politike shqiptare kemi bërë shpesh një gabim. Kemi marrë dëshmitë e protagonistëve si të ishin vetë historia. Por protagonisti nuk është historia. Ai është një burim për historinë. Edhe hipotetikisht sikur te themi se ka qenë në qendër të ngjarjeve, mund të thuhet se: mund të ketë miqësi, armiqësi, zhgënjime, interesa, bindje të mëvonshme dhe mënyra të ndryshuara të interpretimit të së kaluarës. Prandaj dëshmia e Sabri Novosellës duhet dëgjuar për ta krahasuar. Me dokumente. Me dëshmi të tjera. Me shkrimet e tij të mëhershme. Me arkiva. Me kronologjinë. Vetëm kështu dëshmia personale shndërrohet në material historik të qëndrueshëm.

Në vend të epilogut

Nuk është e nevojshme të thuhet se shumë gjëra që i deklaron Sabri Novosella janë të paqëndrueshme, sepse këtë ai e ka bërë shumë herë deri tani. Por gjithashtu as (ri)pohimet e tij, do të ishte e padrejtë, sikur të kalonin pa kritikë.

Kështu që nga materiali i paraqitur në emision dalin disa pyetje që nuk mund të mbulohen vetëm me harresën. Pse disa episode kujtohen me hollësi dhe disa emra domethënës jo? Pse kritika ndaj Shqipërisë merr një hapësirë kaq të madhe në raport me temën kryesore? Mbi çfarë dokumentesh mbështetet pretendimi për rolin përçarës të ambasadave shqiptare? Si arsyetohet historikisht krahasimi kaq i rëndë ndërmjet Enver Hoxhës dhe Rankoviqit? Cila ishte alternativa reale që Shqipëria duhej të ndiqte ndaj çështjes shqiptare në Jugosllavi? Dhe, mbi të gjitha: sa përputhen deklarimet e sotme të Sabri Novosellës me ato që ai vetë ka thënë dhe shkruar më herët? Këto janë pyetje të ligjshme. Nuk e cenojnë biografinë e askujt. Përkundrazi, e trajtojnë atë me seriozitet. Sepse njerëzit që kanë qenë pjesë e historisë kanë të drejtë të dëshmojnë. Por historia ka gjithashtu të drejtë t’i verifikojë dëshmitë e tyre. Vërtet kujtesa mund të dobësohet. Bindjet mund të ndryshojnë. Interpretimet mund të rishikohen. Por kur flasim për histori, një parim duhet të mbetet i pandryshueshëm: atë që nuk e mban dot pesha e fakteve, nuk mund ta mbajë asnjë “forcë” e asnjë deklarate. Aq më pak kur ato janë kaq kontradiktore, jo vetëm me historinë.

Në fund edhe një pytetje e drejtëpdrejtë: Përse janë publikuar të gjithë letrat e Jusufit, dërguar Sabriut, dhe përse nuk është publikuar asnjë kthim përgjigje nga Sabriu?