Radio Kosova e Lirë Radio-Kosova e Lirë, Radio e luftës çlirimtare, paqes dhe bashkimit kombëtar, Zëri i lirisë, besnikja e pavarësisë dhe e bashkimit të shqiptarëve.
Tema të tjera...
Me vëmendje të shtuar, por edhe me një ndjenjë të çuditshme habie, e përcolla deklaratën e presidentit të Ukrainës, Volodymyr Zelensky, lidhur me Kosovën. Thënë të drejtën, fjalët e tij më befasuan. Në një kohë kur Ukraina vetë po përjeton dramën e rëndë të luftës, pushtimit dhe cenimit të sovranitetit të saj, pohimi i hapur se nuk e njeh pavarësinë e Kosovës më bëri të ndalem e të mendoj më gjatë. Jo vetëm për atë që u tha, por edhe për atë që mund të fshihet pas asaj që thuhet.
Sepse politika, më shumë se çdo fushë tjetër e jetës njerëzore, na ka mësuar se fjala e shqiptuar publikisht nuk është gjithmonë e gjithë e vërteta. Ndonjëherë ajo është vetëm maja e dukshme e një ajsbergu, ndërsa pjesa më e madhe e interesave, marrëveshjeve, frikës, kalkulimeve dhe kompromiseve mbetet e zhytur thellë nën sipërfaqe.
Dhe pikërisht në çaste të tilla më rikthehet në kujtesë një episod i largët nga vitet e mia studentore në Beograd. Atëherë studioja shkencat politike dhe, si çdo student i ri që përpiqej ta kuptonte botën, besoja se politika mund të lexohej përmes librave, teorive, kushtetutave, deklaratave dhe fjalimeve. Mendonim se ajo që thuhej në foltore ishte, pak a shumë, ajo që edhe mendohej në zyrat ku merreshin vendimet.
Një profesor malazez, i cili na ligjëronte lëndën “Kultura politike”, një ditë na tha diçka që atëherë ndoshta nuk e kuptuam në tërë thellësinë e saj, por që vitet ma kanë rikthyer shpesh në kujtesë: “Dëgjoni, studentë, mos i besoni gjithmonë asaj që thuhet hapur. Mos u mashtroni nga politikanët që takohen, shtrëngojnë duart, dalin para kamerave duke buzëqeshur dhe na tregojnë se sa miq të mirë janë. Ajo që shihni aty është politikë. Por ajo që ndodh prapa kulisave – pikërisht asaj duhet t’i kushtoni vëmendje.”
Sa herë që skena ndërkombëtare prodhon deklarata të papritura, më kujtohen ato fjalë.
Me kalimin e viteve kam kuptuar se profesori nuk po na jepte vetëm një leksion për kulturën politike. Ai po na mësonte ta shihnim politikën përtej fasadës së saj. Sepse politika është një skenë e madhe, e ndriçuar fort nga projektorët, ku aktorët dalin para publikut të veshur me kostumin e diplomacisë. Ata buzëqeshin, shtrëngojnë duart, nënshkruajnë dokumente, shkëmbejnë fjalë mirësjelljeje dhe flasin për miqësi të përhershme. Por diku pas perdes zhvillohet një shfaqje tjetër, shumë më e heshtur dhe shpesh shumë më vendimtare.
Atje nuk ka gjithmonë kamera. Atje nuk ka duartrokitje. Atje interesat peshohen me një peshore tjetër. Dhe ndoshta pikërisht aty duhet kërkuar shpjegimi për shumë prej paradokseve që na befasojnë në marrëdhëniet ndërkombëtare. Në politikë, shtetet nuk ecin gjithmonë sipas kujtesës së vuajtjeve të tyre dhe as sipas analogjive morale që ne do të dëshironim të ekzistonin. Ato ecin sipas interesave, aleancave, rreziqeve, frikës dhe llogarive të së nesërmes. Për këtë arsye ndodh që një popull që kërkon solidaritet për plagën e vet të mos jetë domosdoshmërisht i gatshëm ta lexojë plagën e një populli tjetër me të njëjtën gjuhë.
Kjo është ajo që e bën politikën ndërkombëtare njëkohësisht të fuqishme dhe të ftohtë.
Për ne që vijmë nga Kosova, çështja e pavarësisë nuk është thjesht një formulim diplomatik. Nuk është një fjali që mund të vendoset apo të hiqet nga një komunikatë zyrtare. Pas saj qëndrojnë dekada të tëra historie, përpjekjesh, sakrificash, burgjesh, dëbimesh, humbjesh dhe ëndrrash. Për ne, Kosova nuk është një koncept abstrakt i së drejtës ndërkombëtare. Është kujtesë. Është përvojë. Është dhimbje. Është shtëpi.
Prandaj, kur nga skena ndërkombëtare vjen një deklaratë që prek drejtpërdrejt këtë histori, është e natyrshme që ajo të zgjojë reagim dhe të na shtyjë drejt pyetjes: përse? Por ndoshta pyetja më e rëndësishme nuk është vetëm: “Përse e tha këtë Zelensky?”
Pyetja më e thellë është: çfarë qëndron pas kësaj deklarate?
Cilat interesa shtetërore, rrethana diplomatike dhe kalkulime strategjike e kushtëzojnë një qëndrim të tillë? Çfarë thuhet në tavolinat ku kamerat nuk lejohen? Çfarë peshohet në heshtje ndërmjet aleatëve? Çfarë premtohet, çfarë kërkohet dhe çfarë ruhet për një moment tjetër? Këtu më rikthehet përsëri profesori i dikurshëm dhe ajo fjali e thënë në një auditor studentësh, që atëherë dukej si një këshillë e zakonshme akademike, ndërsa sot më tingëllon pothuajse si një paralajmërim: Mos shikoni vetëm skenën. Shikoni edhe perden. Sepse historia na ka mësuar se nganjëherë një buzëqeshje diplomatike fsheh një mosmarrëveshje të thellë, ndërsa një deklaratë e ftohtë publike mund të mbulojë procese shumë më të ndërlikuara që zhvillohen në heshtje. Miqësitë ndërmjet shteteve nuk janë gjithmonë miqësi në kuptimin njerëzor të fjalës. Ato kanë ritmin e interesit. Sot afrohen, nesër largohen; sot premtojnë, nesër heshtin; sot shtrëngojnë duart, ndërsa nesër ulen në tavolina të tjera dhe bëjnë llogari të reja.
Kjo nuk do të thotë se duhet ta shohim politikën vetëm me mosbesim. Por do të thotë se duhet ta lexojmë me sy të hapur. Duhet të dëgjojmë jo vetëm atë që thuhet, por edhe heshtjen ndërmjet fjalëve. Duhet të shohim jo vetëm duart që shtrëngohen para kamerave, por edhe interesat që përplasen larg tyre. Dhe, mbi të gjitha, duhet ta kuptojmë se në marrëdhëniet ndërkombëtare nuk mjafton gjithmonë të kesh të drejtë. Duhet të dish edhe ta mbrosh të drejtën tënde, ta argumentosh atë, të krijosh miq, të ndërtosh aleanca dhe të jesh i pranishëm atje ku formësohen qëndrimet e shteteve.
Ndoshta ky është edhe mësimi që Kosova duhet ta mbajë gjithmonë parasysh: pavarësia e fituar duhet të shoqërohet vazhdimisht me diplomaci të mençur, këmbëngulëse dhe të durueshme. Sepse njohja ndërkombëtare nuk është vetëm çështje ceremonish dhe flamujsh. Ajo është një proces i gjatë politik, në të cilin çdo derë e hapur ka rëndësi dhe çdo derë e mbyllur kërkon të kuptohet përse është mbyllur.
Deklaratat politike vijnë e shkojnë. Presidentët ndërrohen. Qeveritë bien. Aleancat ndryshojnë. Interesat zhvendosen. Por popujt dhe kujtesa e tyre mbeten. Prandaj edhe deklaratën e presidentit ukrainas për Kosovën nuk dua ta shoh vetëm si një fjali të thënë në një moment të caktuar politik. Dua ta lexoj si një kujtesë se sa e ndërlikuar është bota në të cilën jetojmë dhe sa pak nga politika e vërtetë zhvillohet në dritën e plotë të skenës.
Sepse, në fund, në politikë, ajo që shohim është vetëm skena. Ajo që dëgjojmë është vetëm dialogu i lejuar për publikun. Ndërsa vendimet që ndryshojnë fatet e shteteve dhe të popujve shpesh lindin atje ku dritat janë të zbehta, kamerat janë fikur dhe perdet janë mbyllur.
Dhe pikërisht për këtë arsye, kur politika na befason, nuk duhet të nxitojmë të shohim vetëm aktorin që foli.
Duhet të pyesim edhe se çfarë po ndodh prapa perdes. Ajo që tha presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky nuk ishte një mendim i hedhur rastësisht në një bisedë private, larg syve të publikut. Ishte një deklaratë e bërë para gazetarëve, në atë hapësirë ku çdo fjalë e një udhëheqësi shteti merr peshë politike, ku çdo fjali dëgjohet përtej sallës dhe ku, nganjëherë, edhe një heshtje mund të interpretohet si qëndrim. Pikërisht për këtë arsye, deklarata e tij më shtyu të mendoj më gjatë sesa vetë çasti në të cilin u shqiptua.
Dhe këtu lind një pyetje që nuk mund ta shmang: çfarë duhet të mendojmë? A duhet të besojmë se Zelensky nuk e njeh historinë e Serbisë së viteve nëntëdhjetë? Se nuk e di kush ishte Slobodan Milosheviçi dhe çfarë politike përfaqësoi regjimi i tij? Se nuk e njeh tragjedinë që përfshiu hapësirën e ish-Jugosllavisë dhe plagët që ajo kohë la pas? Apo duhet të mendojmë se ai i njeh të gjitha këto, por se politika ndërkombëtare ka logjikën e saj, një logjikë ku kujtesa historike shpesh vendoset në njërën anë të peshores, ndërsa interesat e së tashmes në tjetrën?
Vështirë të besohet se një president evropian, sidomos një president i një vendi që po përjeton vetë peshën tragjike të luftës, nuk e njeh historinë e afërt të kontinentit ku jeton. Vështirë të besohet se emri i Milosheviçit është për të vetëm një emër i largët në faqet e historisë. Po aq e arsyeshme është të supozohet se ai e di se Aleksandar Vuçiqi ka qenë pjesë e skenës politike serbe që nga vitet e nëntëdhjetë, përfshirë shërbimin e tij si ministër i Informacionit në qeverinë serbe gjatë epokës së Milosheviçit.
Prandaj pyetja, për mua, bëhet edhe më e rëndë. Nëse historia dihet, çfarë e përcakton fjalën e sotme? Ndoshta pikërisht këtu fillon ajo pjesë e politikës që nuk mund të kuptohet vetëm duke dëgjuar deklaratat para gazetarëve. Sepse historia dhe diplomacia nuk ecin gjithmonë krah për krah. Historia kujton; politika kalkulon. Historia numëron plagët; diplomacia numëron votat, aleancat, interesat dhe mundësitë. Historia kërkon drejtësi; politika, shumë herë, kërkon rrugën që në një moment të caktuar i duket më e dobishme.
Dhe kjo është ndoshta pjesa më e dhimbshme e marrëdhënieve ndërkombëtare: popujt e lexojnë botën përmes kujtesës së tyre, ndërsa shtetet shpesh e lexojnë përmes interesit. Për ne, Serbia e epokës së Milosheviçit nuk është një nocion abstrakt historik. Nuk është një kapitull i ftohtë në një libër që mund ta mbyllësh pasi ke përfunduar leximin. Është një periudhë që ka lënë gjurmë në jetën e njerëzve, në familje, në qytete e fshatra, në kujtesën kolektive të Kosovës. Ka histori që mund t’i lexosh dhe pastaj t’i harrosh. Por ka edhe histori që një popull nuk i lexon në libra, sepse i ka jetuar mbi lëkurën e vet.
Prandaj deklaratat që lidhen me Kosovën nuk dëgjohen këtu vetëm me veshin e diplomacisë. Ato dëgjohen edhe me kujtesën. Dhe kujtesa ka një dëgjim tjetër. Ajo dëgjon jo vetëm fjalën e sotme, por edhe jehonën e së djeshmes. Pikërisht për këtë arsye, kur një deklaratë e tillë bëhet para gazetarëve, pyetja nuk është thjesht nëse Zelensky e njeh apo jo historinë e Serbisë. Natyrisht, një udhëheqës shteti ka këshilltarë, diplomatë, raporte dhe institucione që e informojnë për historinë dhe realitetet politike të vendeve me të cilat ndërvepron. Pyetja më interesante është tjetër: si e lexon ai atë histori në raport me interesat e Ukrainës së sotme?
Sepse mund ta njohësh historinë dhe përsëri të marrësh një vendim politik që nuk përputhet me mënyrën se si viktimat e asaj historie do të dëshironin që ajo të lexohej. Këtu qëndron paradoksi. Një popull që ka vuajtur e kupton më mirë se kushdo çfarë do të thotë frika, humbja, dëbimi dhe pasiguria. Për këtë arsye, ne shpesh presim që vuajtja të krijojë një gjuhë universale solidariteti. Presim që ai që e njeh dhimbjen në shtëpinë e vet ta dallojë më lehtë edhe dhimbjen në shtëpinë e tjetrit. Por politika nuk është gjithmonë poezi e solidaritetit.
Shpesh ajo është matematikë e interesave.
Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar kuptimi i deklaratës së Zelenskyt: jo duke supozuar se ai nuk e njeh historinë, por duke pyetur se cilat rrethana politike e bëjnë Ukrainën të ruajë një qëndrim të caktuar ndaj pavarësisë së Kosovës. Në fund, deklaratat para gazetarëve zgjasin vetëm disa minuta. Kamerat fiken, mikrofonat mbyllen dhe politikanët largohen nga podiumi. Por fjalët mbeten. Ato udhëtojnë më larg se njerëzit që i shqiptuan dhe, kur prekin plagët e historisë, jetojnë shumë më gjatë se konferenca për shtyp ku u thanë.
Prandaj edhe unë mbetem me pyetjen time: A është e mundur që Zelensky të mos e dijë kush ishte Milosheviçi dhe çfarë ndodhi në Kosovë? A është e mundur që të mos e njohë biografinë politike të Vuçiqit dhe rrënjët e tij në politikën serbe të viteve nëntëdhjetë? Apo, përkundrazi, ai i di të gjitha këto dhe pikërisht këtu duhet ta kërkojmë përgjigjen: në hendekun e madh që ekziston ndërmjet asaj që historia na mëson dhe asaj që interesi politik i kërkon një shteti në një moment të caktuar? Ndoshta kjo është pyetja që duhet të na shqetësojë më shumë.
Sepse mosnjohja e historisë është problem. Por kur historia njihet dhe megjithatë vendoset përkohësisht në heshtje përballë interesit politik, atëherë kemi hyrë përsëri në atë territor të errët të diplomacisë ku, nuk mjafton të dëgjosh atë që thuhet para kamerave. Duhet të përpiqesh të kuptosh edhe atë që nuk thuhet. Sepse nganjëherë pikërisht heshtja ndërmjet dy fjalive politike tregon më shumë se vetë fjalët.
Edhe sikur të pranonim, për një çast, se presidenti Zelensky nuk ka pasur kohën e nevojshme për t’u ndalur gjatë mbi historinë e Kosovës dhe të Serbisë, kjo përsëri nuk do të ishte një përgjigje bindëse. Presidentët nuk qeverisin vetëm me atë që kanë lexuar vetë. Përreth tyre ekziston një arkitekturë e tërë këshilltarësh politikë, diplomatësh, ekspertësh të sigurisë, historianësh, analistësh dhe njerëzish që çdo ditë përgatisin dosje për shtetet, konfliktet, aleancat dhe interesat që përplasen në skenën ndërkombëtare.
Prandaj është e vështirë të besohet se në gjithë atë mori raportesh, analizash dhe bisedash askush nuk i ka folur ndonjëherë për Kosovën. Është e vështirë të besohet se askush nuk i ka shpjeguar çfarë ndodhi këtu në fund të shekullit XX; se askush nuk i ka folur për politikën e regjimit të Slobodan Milosheviçit, për luftërat që shoqëruan shpërbërjen e Jugosllavisë, për dhunën dhe dëbimet, për refugjatët, për ndërhyrjen e NATO-s dhe për gjithë atë histori të rëndë që ende vazhdon të jetojë në kujtesën e njerëzve.
Nëse ai vetë nuk ka pasur kohë t’i lexojë të gjitha këto, këshilltarët e tij me siguri kanë pasur detyrën t’ia përmbledhin. Sepse kështu funksionojnë shtetet. Sepse presidenti nuk mund ta lexojë çdo libër, por shteti duhet ta njohë dosjen. Ai nuk mund ta dëgjojë çdo dëshmitar, por diplomacia e tij duhet ta njohë historinë. Ai nuk mund të jetë ekspert i çdo rajoni të botës, por përpara se të flasë për një çështje kaq të ndjeshme, përreth tij ekzistojnë njerëz që duhet t’i tregojnë se mbi çfarë historie po shkel fjala e tij.
Dhe pastaj është një tjetër realitet, aq i dukshëm sa, siç thotë populli, edhe zogjtë e malit e dinë: lidhjet historike, politike, kulturore dhe strategjike ndërmjet Serbisë dhe Rusisë janë të thella. Beogradi, megjithëse prej vitesh përpiqet të ecë në një ekuilibër të ndërlikuar ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, ka ruajtur marrëdhënie të rëndësishme me Moskën. Pikërisht kjo e bën edhe më interesante mënyrën se si Serbia arrin të lëvizë ndërmjet poleve të kundërta, duke kërkuar përfitimet e afrimit me Evropën, ndërkohë që ruan lidhje politike e strategjike me Rusinë.
Në gjuhën e metaforës do të thosha se Rusia ka qenë për një kohë të gjatë një nga patericat mbi të cilat politika serbe është mbështetur kur i është dashur të ruajë ekuilibrin e saj ndërkombëtar. Dhe një patericë nuk është thjesht një copë dru mbi të cilën mbështetesh. Në politikë ajo mund të jetë veto. Mund të jetë mbështetje diplomatike. Mund të jetë energji. Mund të jetë armë. Mund të jetë një dorë e ngritur në një institucion ndërkombëtar pikërisht në çastin kur të duhet.
Prandaj më duket edhe më e vështirë të mendoj se presidenti ukrainas nuk e njeh këtë dimension të politikës serbe. Ukraina, më shumë se shumë shtete të tjera evropiane, ka arsye ta studiojë me kujdes çdo kanal përmes të cilit Rusia ushtron ndikimin e saj politik, diplomatik dhe strategjik në Evropë. Ballkani nuk mund të jetë një hapësirë e panjohur në këtë analizë. Për këtë arsye, jam e bindur se Zelensky dhe aparati i tij diplomatik e njohin shumë më mirë politikën serbe sesa mund të na lërë të kuptojmë një deklaratë e vetme para gazetarëve.
E njohin gjuhën e saj. E njohin manovrimin e saj. E njohin aftësinë e saj për të qëndruar me njërën këmbë në një hapësirë politike dhe me tjetrën në një tjetër. Dhe besoj se e njohin edhe atë mënyrë të vjetër të veprimit politik që populli ynë e ka përmbledhur në një metaforë të jashtëzakonshme: ta hedhësh gurin dhe ta fshehësh dorën. Sa shumë politikë mund të fshihet brenda kësaj fjalie të thjeshtë! Guri hidhet, por dora nuk duket. Pasoja mbetet, por përgjegjësia mjegullohet. Tensioni krijohet, por autori i tij kërkon të paraqitet si spektator. Pikërisht këtu politika bëhet teatër.
Jo ai teatër i bukur ku publiku e di se përballë tij janë aktorët, por një teatër shumë më i ndërlikuar, ku aktori dëshiron të bindë publikun se nuk është duke luajtur fare. Dhe Ballkani e njeh mirë këtë teatër. E kemi parë shpesh se si fjalët ndërrojnë veshjen sipas auditorit; si një mesazh jepet në Beograd, një tjetër në Bruksel, një tjetër në Moskë dhe një tjetër para diplomatëve perëndimorë. Në këtë lojë të gjatë ndërmjet deklaratës dhe qëllimit, ndërmjet fjalës dhe veprimit, qytetari i zakonshëm shpesh mbetet duke pyetur veten se cila prej tyre ishte fytyra e vërtetë.
Por ndoshta pikërisht këtu gabojmë. Në politikë, ndonjëherë të gjitha fytyrat janë pjesë e së njëjtës fytyrë. Prandaj nuk dua të besoj se Zelensky nuk e di. Më bindëse më duket të mendoj se ai e di. E di kush ishte Milosheviçi. E di se Vuçiqi ka një histori politike që shkon prapa në vitet e nëntëdhjetë. E di çfarë ka ndodhur në Kosovë. E di se çfarë marrëdhëniesh ka kultivuar Serbia me Rusinë. Dhe e di se Ballkani është një hapësirë ku një fjali e vetme politike mund të bartë pas vetes një histori shumë më të gjatë sesa duket.
Atëherë pyetja që më shqetëson nuk është më: A e di Zelensky? Pyetja është: Nëse e di, përse flet kështu? Dhe këtu rikthehemi përsëri te ajo perde e padukshme e politikës. Ndoshta përgjigjja nuk gjendet në historinë që ai njeh, por në interesin që shteti i tij ka sot. Ndoshta nuk gjendet në atë që mendon personalisht një president, por në atë që diplomacia e vendit të tij konsideron të dobishme në një moment të caktuar. Sepse politika ndërkombëtare, sado që ne do të dëshironim ta ndërtonim vetëm mbi drejtësinë dhe kujtesën, vazhdon të jetë edhe art i interesit, i ekuilibrit dhe i llogarisë.
Dhe pikërisht kjo është ajo që më bën të mendoj gjatë pas një deklarate të tillë. Jo sepse besoj se ai nuk e njeh historinë. Përkundrazi. Sepse kam bindjen se e njeh. Dhe kur një politikan e njeh historinë, por megjithatë zgjedh një gjuhë që duket sikur e anashkalon atë, atëherë duhet të dëgjojmë me shumë kujdes jo vetëm fjalët që shqipton, por edhe heshtjen që lë pas tyre. Sepse ndonjëherë në diplomaci, pikërisht ajo që nuk thuhet është pjesa më e rëndësishme e deklaratës.
Kjo është ajo Serbi që nuk mund të vështrohet vetëm përmes hartave të sotme politike, deklaratave diplomatike dhe gjuhës së kujdesshme të protokolleve ndërkombëtare. Për ta kuptuar peshën e së kaluarës së saj politike, duhet të kthehemi te vitet kur ish-Jugosllavia po shpërbëhej mes luftërash, kolonash refugjatësh, qytetesh të shkatërruara dhe varresh që mbetën si dëshmi e një epoke tragjike. Ishte koha kur nacionalizmi agresiv dhe politika e regjimit të Slobodan Milosheviqit luajtën një rol qendror në konfliktet që përfshinë Kroacinë, Bosnjë e Hercegovinën dhe, më vonë, Kosovën.
Dhe pikërisht këtu historia kërkon kujdes në fjalë, por jo heshtje. Sepse kujdesi nuk duhet të bëhet harresë, as diplomacia nuk duhet të shndërrohet në mjegull që mbulon përgjegjësinë. Në Bosnjë e Hercegovinë ndodhi Srebrenica, krim që drejtësia ndërkombëtare e ka përcaktuar si gjenocid. Në gjithë hapësirën e luftërave jugosllave, miliona njerëz u detyruan të braktisnin shtëpitë e tyre. Familje të tëra morën rrugën e ikjes duke bartur me vete vetëm atë që mund të mbahej në duar, ndërsa pas tyre mbetën shtëpitë, oborret, fotografitë familjare, varret e të parëve dhe një jetë që, brenda pak orësh, ishte shndërruar në kujtim.
Edhe Kosova e njeh këtë pamje. E njeh jo nga librat. E njeh nga rrugët. Nga pragjet e braktisura. Nga kolonat e njerëzve. Nga nënat që shtrëngonin fëmijët për dore pa e ditur se ku do ta kalonin natën. Nga njerëzit që largoheshin nga shtëpitë e tyre duke kthyer kokën pas, ndoshta për herë të fundit, për të parë një çati, një pemë, një dritare, një copë tokë ku kishin menduar se do ta kalonin gjithë jetën.
Dhe këtu historia pushon së qeni vetëm histori. Ajo bëhet filozofi e dhimbjes njerëzore. Sepse çfarë është, në fund të fundit, atdheu? A është vetëm një vijë e vizatuar mbi hartë? A është një flamur? Një dokument? Një kufi? Apo atdheu është shumë më tepër: gjuha me të cilën nëna të thërret në emër, oborri ku ke bërë hapat e parë, rruga që e njeh edhe në errësirë, varri i gjyshit, pema që ka mbjellë babai, aroma e bukës së shtëpisë? Kur një njeri dëbohet nga toka e tij, ai nuk humbet vetëm një pronë. Atij i këputet një pjesë e vazhdimësisë së vet. Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia e madhe e çdo politike që kërkon ta shndërrojë territorin në pronë duke harruar njerëzit që jetojnë mbi të. Sepse toka nuk bëhet e jotja vetëm pse e pushton.
Nuk bëhet e jotja vetëm pse vendos ushtarë mbi të. Nuk bëhet e jotja vetëm pse e ngjyros me ngjyrën tënde në një hartë. Dhe nuk bëhet e jotja as duke e përsëritur për dekada se të përket.
Forca mund ta pushtojë një territor, por nuk mund ta shndërrojë padrejtësinë në të drejtë.
Këtu qëndron dallimi i madh ndërmjet fuqisë dhe drejtësisë. Fuqia pyet: Sa mund të marr? Drejtësia pyet: Çfarë më takon? Fuqia ndërton kufij me ushtarë. Drejtësia kërkon legjitimitet. Fuqia mund të fitojë një betejë. Por vetëm drejtësia mund ta fitojë paqen. Dhe ndoshta tragjedia më e madhe e Ballkanit ka qenë pikërisht ngatërrimi i këtyre dy nocioneve: bindja se ajo që mund të merret me forcë, me kalimin e kohës mund të paraqitet edhe si e drejtë. Por koha nuk e pastron automatikisht padrejtësinë. Kalimi i viteve nuk e shndërron viktimën në fajtor dhe pushtimin në pronësi.
Historia mund të heshtë për një kohë, por ajo ka një kujtesë të çuditshme. Ajo kthehet. Kthehet në dokumente, në dëshmi, në arkiva, në varreza, në fotografi, në rrëfimet e të mbijetuarve dhe në pyetjet e brezave që lindin shumë vite më vonë. “Çfarë ndodhi këtu?” Dhe dikush duhet t’u përgjigjet. Pikërisht për këtë arsye, kur flasim për Serbinë e viteve të Milosheviqit, nuk duhet ta bëjmë këtë nga dëshira për ta dënuar një popull të tërë. Popujt nuk mund të reduktohen në regjimet që sundojnë mbi ta dhe përgjegjësia historike duhet të lidhet me politikat, institucionet dhe individët përgjegjës. Por, po aq e rrezikshme sa fajësimi kolektiv është edhe përpjekja për ta zhveshur historinë nga përgjegjësia politike.
Sepse pajtimi nuk ndërtohet duke harruar. As duke zbukuruar. As duke heshtur. Pajtimi fillon atëherë kur ekziston guximi për ta parë të kaluarën pa ia kthyer fytyrën. Ndoshta këtu qëndron edhe një nga paradokset më të mëdha të historisë njerëzore: pothuajse çdo pushtet që kërkon tokën e tjetrit përpiqet më parë të ndërtojë një tregim se përse ajo tokë “i takon”. Para se të vijë pushtimi fizik, shpesh vjen pushtimi i rrëfimit. Prodhohen mite, ringjallen histori të largëta, përzgjidhen kujtime, heshtën fakte dhe ndërtohet bindja se padrejtësia e sotme është korrigjim i një padrejtësie të lashtë. Kështu fillon rreziku.
Sepse kur miti shndërrohet në program politik, njeriu real mund të bëhet pengesë për hartën imagjinare. Dhe atëherë shtëpia e tij shihet si territor. Fshati i tij si objektiv. Qyteti i tij si pronë e pretenduar. Ndërsa vetë ai, njeriu që ka lindur dhe jetuar aty, fillon të trajtohet sikur është i tepërt në vendin e vet. Historia e Ballkanit na ka mësuar me një çmim tepër të lartë se sa e rrezikshme është kjo logjikë. Prandaj pyetja që duhet të shtrojmë nuk është vetëm se kush e zotëron një territor. Pyetja më njerëzore është: Kush jeton aty? Kush ka ndërtuar shtëpinë? Kush ka mbjellë pemët? Kush i ka varrosur të parët? Kush i ka kënduar fëmijës në atë gjuhë? Kush e ka kthyer atë copë toke nga një koordinatë gjeografike në një botë njerëzore? Sepse territori pa njerëzit është vetëm gjeografi. Me njerëzit bëhet atdhe.
Dhe kjo është arsyeja pse historia e luftërave të ish-Jugosllavisë nuk duhet lexuar vetëm si histori kufijsh. Ajo duhet lexuar si paralajmërim për atë që ndodh kur ambicia territoriale vendoset mbi dinjitetin njerëzor, kur miti vendoset mbi jetën dhe kur pushteti fillon të besojë se forca mund ta prodhojë të drejtën. Nuk mundet. Mund ta vonojë drejtësinë.
Mund ta frikësojë njeriun. Mund ta dëbojë nga shtëpia. Mund t’ia djegë pragun. Madje mund t’ia ndryshojë përkohësisht hartën. Por ekziston diçka që është shumë më e vështirë për t’u pushtuar: kujtesa. Dhe ndoshta pikërisht aty fillon disfata morale e çdo politike pushtuese. Sepse ushtritë largohen. Regjimet bien. Udhëheqësit vdesin. Hartat ndryshojnë. Por kujtesa e një populli vazhdon të ecë nga një brez te tjetri, duke bartur me vete pyetjen më të vjetër dhe njëkohësisht më moderne të njerëzimit: A mund të ketë paqe të vërtetë pa drejtësi? Besoj se jo.
Sepse paqja që ndërtohet mbi harresën është vetëm heshtje ndërmjet dy stuhive. Paqja e vërtetë fillon vetëm atëherë kur e kaluara pranohet, viktimat kujtohen, përgjegjësia emërtohet dhe e drejta e tjetrit për të jetuar i lirë në vendin e vet nuk shihet më si humbje për dikë tjetër. Vetëm atëherë historia pushon së qeni armë. Dhe mund të bëhet mësim. Jo, këtë nuk ka nevojë ta mësojë askush nga fillimi, sepse është një e vërtetë që historia e ka shkruar shumë herë me një alfabet të dhimbshëm dhe që sot, ndoshta më shumë se shumë popuj të tjerë, e njeh vetë Ukraina, e cila prej vitesh po kalon nëpër një nga periudhat më të rënda të ekzistencës së saj shtetërore, nën peshën e luftës dhe agresionit rus, duke e përjetuar në mënyrën më të drejtpërdrejtë se çfarë ndodh kur forca përpiqet të vendoset mbi të drejtën, kur pushteti i armëve kërkon të flasë më fort se sovraniteti dhe kur një shtet më i fuqishëm mendon se mund ta imponojë vullnetin e vet mbi një tjetër pa pyetur se kujt i takon e drejta, kujt i takon toka dhe çfarë dëshiron populli që jeton mbi të. Pikërisht për këtë arsye deklarata e Zelenskyt më shtyn drejt një reflektimi edhe më të thellë, sepse njeriu do të priste që një shtet që po e përjeton kaq rëndë cenimin e sovranitetit të vet ta kuptonte me një ndjeshmëri të veçantë edhe kujtesën historike dhe aspiratën për liri të një populli tjetër.
Megjithatë, ndoshta mësimi që ne duhet të nxjerrim prej kësaj nuk është që të zemërohemi me një individ, as të ndërtojmë politikën tonë mbi një deklaratë të vetme, por të kuptojmë edhe një herë se sa e domosdoshme është që Kosova të krijojë miq, t’i ruajë ata që ka dhe ta zgjerojë vazhdimisht rrethin e shteteve dhe popujve që e kuptojnë historinë dhe të drejtën e saj. Shtetet e vogla nuk mund ta ndërtojnë të ardhmen e tyre duke pritur që bota t’i kuptojë vetvetiu; ato duhet të flasin, të argumentojnë, të jenë të pranishme, të ndërtojnë ura dhe të krijojnë besim, sepse në politikën ndërkombëtare miqësia nuk është vetëm ndjenjë, por edhe kapital diplomatik, ndërsa izolimi është një luks që një shtet i vogël rrallë mund t’ia lejojë vetes.
Zelensky, në fund të fundit, është një individ dhe, sikurse çdo udhëheqës tjetër, është i përkohshëm në raport me jetën shumë më të gjatë të një shteti dhe të një populli. Sot është ai në krye të Ukrainës; nesër do të jetë dikush tjetër. Kështu ka qenë gjithmonë dhe kështu do të vazhdojë të jetë. Politikanët vijnë dhe shkojnë, ngjiten në podiume, mbajnë fjalime, marrin vendime, bëhen protagonistë të një epoke dhe, pas disa vitesh, largohen duke ua lënë vendin të tjerëve. Bashkë me ta ndryshojnë edhe qëndrimet, prioritetet dhe kalkulimet politike, ndërsa popujt, shtetet dhe interesat afatgjata mbeten shumë më gjatë se mandati i cilitdo president apo kryeministër.
Prandaj nuk duhet ta lidhim marrëdhënien tonë me Ukrainën vetëm me Zelenskyn, sikurse nuk duhet ta lidhim marrëdhënien me asnjë shtet vetëm me njeriun që përkohësisht qëndron në krye të tij. Politika serioze duhet të shohë përtej individit, përtej mandatit dhe, nganjëherë, edhe përtej deklaratës së çastit. Ajo duhet të mendojë për atë që vjen pas pesë, dhjetë apo njëzet vjetësh, sepse një president mund të mos e ndryshojë qëndrimin e tij ndaj Kosovës, ndërsa një brez tjetër politik mund ta shohë të njëjtën çështje me sy krejtësisht të tjerë. Pikërisht për këtë arsye urat nuk duhet të digjen sa herë që një fjalë na zhgënjen; përkundrazi, ndonjëherë zhgënjimi duhet të na mësojë se cilën urë duhet ta ndërtojmë më të fortë.
Se çfarë e ka shtyrë Zelenskyn të japë një deklaratë të tillë, këtë nuk mund ta dimë me siguri pa njohur kalkulimet që qëndrojnë pas saj. Mund të ketë arsye diplomatike, interesa shtetërore, konsiderata të lidhura me pozicionin ndërkombëtar të Ukrainës apo faktorë të tjerë që publiku nuk i sheh. Në politikë, një fjali e shqiptuar para kamerave shpesh ka një histori që ka filluar shumë më herët, në zyra ku nuk ka gazetarë, në biseda që nuk publikohen dhe në llogari strategjike që nuk shpjegohen para opinionit. Prandaj duhet të jemi të kujdesshëm që të mos e ngatërrojmë atë që supozojmë me atë që dimë.
Këtu më vjen ndër mend edhe mendimi i lidhur aq shpesh me Niccolò Machiavellin, sipas të cilit, në interpretimin e tij më të njohur, qëllimi mund t’i justifikojë mjetet. Edhe pse kjo formulë nuk gjendet fjalë për fjalë në këtë trajtë në veprën e tij, ajo ka mbetur ndër shekuj si një përmbledhje e frymës së realizmit politik: bindja se pushteti, kur gjendet përballë interesit dhe mbijetesës, jo gjithmonë ecën nëpër rrugët që morali do të dëshironte t’ia caktonte. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron një nga kontradiktat më të vjetra të politikës: individi pyet çfarë është e drejtë, ndërsa shteti shpesh pyet çfarë është e dobishme; njeriu kujton vuajtjen, ndërsa diplomacia llogarit interesin; historia kërkon koherencë morale, ndërsa politika shpesh kërkon hapësirë manovrimi.
Por kjo nuk do të thotë se edhe ne duhet ta pranojmë cinizmin si të vetmen gjuhë të politikës. Përkundrazi, duhet ta njohim realitetin pikërisht që të dimë të veprojmë më mençur brenda tij. Kosova nuk ka nevojë për më shumë armiq; ka nevojë për më shumë miq. Nuk ka nevojë të numërojë vetëm ata që sot nuk e njohin, por të punojë që nesër disa prej tyre ta njohin. Diplomacia e një shteti të vogël nuk duhet të kënaqet duke konstatuar se një derë është e mbyllur; mjeshtëria e saj qëndron në pyetjen se çfarë duhet bërë që një ditë ajo derë të hapet.
Sepse politikanët kalojnë, ndërsa shtetet mbeten; deklaratat e sotme nesër mund të harrohen, ndërsa marrëdhëniet e ndërtuara me durim mund të mbijetojnë për breza. Prandaj, në vend që një deklaratë e Zelenskyt të na bëjë të kthejmë shpinën nga Ukraina, ajo duhet të na shtyjë të pyesim veten se çfarë kemi bërë dhe çfarë mund të bëjmë më shumë që Ukraina, por edhe çdo shtet tjetër që ende nuk e njeh Kosovën, ta dëgjojë historinë tonë, t’i njohë argumentet tona dhe të krijojë një marrëdhënie më të drejtpërdrejtë me realitetin tonë.
Në fund, ndoshta filozofia më e mençur për një popull të vogël nuk është të presë që bota të ketë gjithmonë të njëjtën kujtesë dhe të njëjtën ndjeshmëri morale si ai, por të punojë pareshtur që bota ta njohë, ta dëgjojë dhe ta kuptojë. Sepse miqtë në politikë nuk gjenden gjithmonë të gatshëm; shpesh ata krijohen me kohë, me urtësi, me argument, me dinjitet dhe me një diplomaci që di të shohë përtej zemërimit të ditës. Një deklaratë mund të na zhgënjejë sot, por nuk duhet të na e marrë aftësinë për të menduar për nesër. Politikanët vijnë e shkojnë; popujt mbeten. Qëndrimet ndryshojnë; interesat riformësohen. Dyert mbyllen dhe përsëri hapen. Pikërisht për këtë arsye, politika e mençur nuk ndërtohet vetëm mbi kujtesën e asaj që dikush tha dje, por edhe mbi vizionin e asaj që mund të bëhet nesër.
Po nejse, Zelensky e tha atë që e tha dhe fjala e tij tashmë është pjesë e hapësirës publike; ajo mund të analizohet, të kundërshtohet, të na habisë apo edhe të na zhgënjejë, por nuk duhet t’i japim një deklarate të vetme më shumë fuqi sesa ajo realisht ka. Sepse politika ndërkombëtare nuk ndërtohet mbi fjalën e një individi të vetëm dhe as fati i një shteti nuk përcaktohet nga një fjali e shqiptuar para mikrofonave. Përtej saj ekziston një realitet shumë më i gjerë diplomatik, politik dhe juridik, ekzistojnë aleancat, partneritetet dhe miqësitë që Kosova ka ndërtuar ndër vite, dhe, çfarë është veçanërisht e rëndësishme, miqtë tanë të përbashkët, shtetet me të cilat edhe Ukraina edhe Kosova ndajnë partneritete të rëndësishme, nuk e kanë mohuar shtetësinë e Kosovës. Përkundrazi, shumë prej tyre e kanë njohur Republikën e Kosovës dhe vazhdojnë ta trajtojnë atë si shtet, partner dhe subjekt të marrëdhënieve ndërkombëtare. Prandaj një deklaratë, sado që mund të krijojë jehonë në një ditë të caktuar, nuk mund ta zhbëjë një realitet të ndërtuar me dekada përpjekjesh, sakrificash, diplomacie dhe konsolidimi institucional.
Kosova është shtet i pavarur dhe demokratik, me institucionet, rendin kushtetues dhe subjektivitetin e vet ndërkombëtar, e njohur nga një numër i madh shtetesh, edhe pse procesi i njohjes së saj ndërkombëtare nuk është universal dhe anëtarësimi i saj në disa organizata ndërkombëtare mbetet ende një proces politik e diplomatik. Pikërisht këtu duhet të jemi të saktë, sepse shteti serioz nuk ka nevojë ta zmadhojë të vërtetën e vet për ta bërë atë më të fuqishme. E vërteta është më bindëse kur thuhet me saktësi. Kosova ekziston jo vetëm në emocionin dhe kujtesën e qytetarëve të saj, por në institucione, në Kushtetutë, në zgjedhje, në marrëdhënie diplomatike, në marrëveshje ndërkombëtare dhe në jetën e përditshme të një shoqërie që e ushtron vetëqeverisjen e saj. Shtetësia nuk është vetëm flamuri që ngrihet në një ndërtesë; ajo është aftësia për të ndërtuar institucione, për të prodhuar ligj, për të organizuar jetën publike, për të mbrojtur lirinë e qytetarit dhe për të marrë përgjegjësi për të ardhmen.
Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet të ndalemi më gjatë, sepse sfida e vërtetë për Kosovën nuk është të reagojë ndaj çdo deklarate që nuk na pëlqen, por të mësojë ta përballojë atë me pjekurinë e një shteti që e di kush është. Ekziston një ndryshim i madh ndërmjet reagimit dhe përgjigjes: reagimi lind nga çasti, ndërsa përgjigjja lind nga mendimi; reagimi mund të jetë emocional, ndërsa përgjigjja shtetërore duhet të jetë strategjike; reagimi dëshiron ta fitojë debatin e sotëm, ndërsa diplomacia duhet të mendojë se çfarë marrëdhënieje dëshiron të ndërtojë për nesër. Pikërisht për këtë arsye, sfidat e tilla nuk duhet vetëm të kundërshtohen, por të menaxhohen me urtësi, elegancë dhe vetëbesim.
Sepse eleganca në politikë nuk është dobësi. Përkundrazi, shpesh është forma më e lartë e fuqisë së kontrolluar. Të jesh elegant në diplomaci do të thotë të dish të kundërshtosh pa fyer, të dish të mbrosh të vërtetën tënde pa bërtitur, të dish të jesh i vendosur pa u bërë arrogant dhe të dish të ruash një derë të hapur edhe atëherë kur nga ana tjetër e saj ka ardhur një fjalë që të ka zhgënjyer. Shtetet e pjekura nuk e matin fuqinë e tyre me ashpërsinë e deklaratave, por me aftësinë për t’i kthyer pengesat në mundësi diplomatike. Ndonjëherë një kundërshtar i sotëm mund të bëhet bashkëbiseduesi i nesërm, një shtet që sot nuk të njeh mund të të njohë pas disa vitesh dhe një derë që sot duket e mbyllur mund të hapet pikërisht sepse ke pasur mençurinë të mos e godasësh me zemërim.
Kjo është arsyeja pse Kosova duhet të ketë kujdes jo vetëm se çfarë thonë të tjerët për të, por sidomos se si ajo u përgjigjet atyre. Çdo deklaratë që sfidon shtetësinë tonë është një provë e vogël e pjekurisë sonë diplomatike. Ne mund ta shohim si provokim dhe të konsumojmë energjinë tonë në zemërim, ose mund ta shohim si informacion: si një tregues se ku duhet të punojmë më shumë, cilën derë duhet ta trokasim përsëri, cilin argument duhet ta shpjegojmë më qartë dhe cilën marrëdhënie duhet ta ndërtojmë më me durim. Diplomacia e mençur nuk pyet vetëm: “Kush është me ne dhe kush kundër nesh?”, por edhe: “Kush ende nuk është me ne dhe çfarë duhet të bëjmë që nesër të jetë?”
Në fund të fundit, një shtet që ka besim në vetvete nuk trembet nga çdo fjali që thuhet kundër tij. Ai e dëgjon, e analizon, e vendos në kontekst dhe vazhdon rrugën e vet. Sepse vetëbesimi shtetëror nuk është zhurmë; është qetësi. Nuk është nevoja për t’iu përgjigjur çdo fjale me një fjalë edhe më të fortë; është aftësia për të ditur se cilat beteja duhen bërë publike, cilat duhen zhvilluar në diplomaci dhe cilat duhen lënë të treten vetë në kohë. Nganjëherë heshtja e matur është më e fuqishme se një deklaratë e ashpër, ashtu si një argument i thënë qetë mund të peshojë më shumë se njëqind fjali të shqiptuara me zemërim.
Prandaj, po, Zelensky e tha. Fjala e tij mbetet e tij dhe qëndrimi i Ukrainës ndaj njohjes së Kosovës është çështje që duhet trajtuar seriozisht, por pa e dramatizuar deri në atë masë sa të harrojmë gjithë realitetin tjetër që ekziston rreth nesh. Miqtë tanë janë aty. Partneritetet tona janë aty. Institucionet tona janë aty. Republika e Kosovës është aty, me qytetarët e saj, me sfidat, arritjet dhe aspiratat e saj, duke vazhduar të ndërtojë vendin e vet dhe të kërkojë vendin që synon në bashkësinë ndërkombëtare.
Ndoshta kjo është edhe filozofia që duhet të na udhëheqë: jo çdo sfidë duhet pritur me grusht; disa sfida fitohen me dorën e zgjatur, disa me argument, disa me durim dhe disa thjesht duke vazhduar përpara. Mençuria politike qëndron pikërisht në aftësinë për të dalluar njërën nga tjetra. Sepse shtetësia nuk dëshmohet vetëm duke thënë se jemi shtet; ajo dëshmohet edhe në mënyrën se si sillemi si shtet.
Dhe këtu qëndron, sipas meje, sfida jonë më e madhe: të mësojmë t’i sfidojmë sfidat me mençuri, t’u përgjigjemi paragjykimeve me argument, mosnjohjes me diplomaci, provokimit me maturi dhe dyshimit me sukses. Të mos e humbim dinjitetin në përpjekjen për ta mbrojtur atë. Të mos e humbim mikun e mundshëm të së nesërmes për shkak të zemërimit të sotëm. Të dimë të jemi të fortë pa qenë të zhurmshëm dhe të vendosur pa qenë përjashtues.
Sepse ndoshta fuqia më e bukur e një shteti të vogël është pikërisht kjo: të ecë mes stuhive pa humbur drejtimin, të përballet me sfidat pa humbur elegancën dhe ta mbrojë të drejtën e vet pa humbur mençurinë. Në politikë, sikurse edhe në jetë, nuk fiton gjithmonë ai që flet më fort; shpesh fiton ai që di më mirë se kur duhet të flasë, çfarë duhet të thotë dhe, mbi të gjitha, përse duhet ta thotë.
Qëllimi ynë duhet të ketë qenë dhe duhet të mbetet gjithmonë i qartë: të mos mbyllim dyert e miqësisë, por t’i hapim ato; të mos humbim miqtë që kemi, por t’i ruajmë me kujdes dhe, mbi të gjitha, të krijojmë miqësi të reja pikërisht atje ku sot ende nuk i kemi. Për një shtet të vogël si Kosova, miqësia ndërkombëtare nuk është luks diplomatik dhe as zbukurim ceremonial i politikës së jashtme; ajo është pjesë e fuqisë së tij, e sigurisë dhe e perspektivës së tij. Prandaj politika jonë nuk duhet të ndërtohet mbi zemërimin e çastit, por mbi durimin e së ardhmes, sepse diplomacia e vërtetë nuk matet vetëm me numrin e miqve që ke sot, por edhe me aftësinë për ta shndërruar të painteresuarin e sotëm në bashkëbiseduesin e nesërm dhe, pse jo, kundërshtarin e sotëm në mikun e një dite tjetër.
Pikërisht nga kjo perspektivë e shoh edhe deklaratën e Zelenskyt. Në sytë e mi, ajo nuk ishte shprehje e forcës politike, por e një dobësie të çastit; nuk ishte shembull i maturisë që kërkon fjala e një burrështetasi, por një deklaratë e pamenduar sa duhet, së cilës i mungoi ajo finesë që diplomacia e ka ngritur në art gjatë shekujve. Nuk e prisja një deklaratë të tillë prej tij, sidomos duke pasur parasysh pozitën historike në të cilën ndodhet Ukraina dhe përvojën dramatike që populli ukrainas po kalon. Pikërisht prej një udhëheqësi që e di peshën e sovranitetit, territorit, luftës dhe së drejtës për të vendosur mbi fatin e vendit të vet, do të prisja një gjuhë shumë më të matur kur flitet për çështje që prekin kujtesën, dinjitetin dhe shtetësinë e një populli tjetër.
Politika, megjithatë, është arti i nuancës. Të thuash diçka nuk do të thotë domosdoshmërisht ta thuash në mënyrën më të prerë të mundshme. Të mos jesh ende i gatshëm për një vendim nuk do të thotë se duhet ta mbyllësh derën për vendimin e nesërm. Të kesh interesa që të kufizojnë sot nuk do të thotë se duhet të prodhosh fjali që nesër mund të të bëhen pengesë. Kjo është arsyeja pse diplomacia ka shpikur një mijë e një mënyra për të thënë “jo” pa e vrarë mundësinë e një “po”-je të ardhshme, për të mos dhënë atë që nuk mund ta japësh sot, por njëkohësisht për të mos fyer atë që mund të të duhet nesër. Ndoshta pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet politikanit dhe burrështetasit: politikani mendon për efektin e fjalisë së sotme, ndërsa burrështetasi mendon për pasojën që ajo fjali mund të ketë pas dhjetë vjetësh.
Populli ynë e ka një shprehje të bukur dhe jashtëzakonisht filozofike për këtë lloj mençurie: mishin ta pjekësh dhe hellin të mos e djegësh. Në pamje të parë duket si një urtësi e thjeshtë popullore, por brenda saj fshihet pothuajse një teori e tërë e diplomacisë. Sepse të pjekësh mishin dhe të mos e djegësh hellin do të thotë ta arrish qëllimin pa e shkatërruar mjetin; të mbrosh interesin tënd pa e poshtëruar tjetrin; të thuash atë që duhet thënë pa e mbyllur rrugën e komunikimit; të largohesh nga një situatë duke ruajtur edhe interesin, edhe marrëdhënien, edhe mundësinë për t’u kthyer nesër në të njëjtën tryezë.
Kjo është mjeshtëria e politikës. Jo të thuash çdo gjë që mendon. Jo të thuash çdo gjë që mundesh. Por të dish çfarë duhet thënë, kur duhet thënë dhe si duhet thënë. Sepse fjala e një presidenti nuk është fjala e një qytetari të zakonshëm. Një qytetar mund të flasë nën ndikimin e emocionit dhe nesër të thotë se është keqkuptuar; një udhëheqës shteti nuk e ka gjithmonë atë luks. Fjala e tij regjistrohet, analizohet, përkthehet, arkivohet dhe shndërrohet në qëndrim politik. Ajo mund të hapë një derë ose ta mbyllë atë, mund të krijojë një mik ose ta largojë një mik të mundshëm. Për këtë arsye pushteti mbi fjalën është një nga përgjegjësitë më të mëdha të pushtetit politik.
Dhe këtu mendoj se Zelensky, me deklaratën e tij, nuk arriti ta ruante këtë ekuilibër. Ai mund ta kishte mbrojtur qëndrimin aktual të shtetit të tij pa e formuluar atë në një mënyrë që të perceptohej si mohim i realitetit dhe ndjeshmërisë së Kosovës. Mund të kishte thënë se çështja kërkon kohë; se Ukraina ka qëndrimin e saj juridik; se rrethanat aktuale nuk e lejojnë ndryshimin e politikës; se dialogu duhet të vazhdojë; se e respekton popullin e Kosovës edhe pse vendi i tij nuk ka marrë vendim për njohje. Diplomacia ka shumë fjali, shumë dyer dhe shumë korridore. Pikërisht për këtë ekziston ajo.
Prandaj, duke përdorur metaforën tonë popullore, më duket se kësaj here nuk ndodhi ajo që një politikan i kujdesshëm do të përpiqej të arrinte: as mishi nuk u poq si duhet, as helli nuk mbeti i padjegur. Nuk fitoi Kosova, natyrisht, por vështirë të shihet se çfarë fitoi Ukraina nga një formulim i tillë. Nuk u krijua një urë e re dhe as nuk u ruajt me elegancë hapësira për një afrim të ardhshëm. Mbeti vetëm deklarata dhe shija e hidhur që ajo la pas.
Por pikërisht këtu duhet të ndryshojë sjellja jonë. Ne nuk duhet t’i përgjigjemi pamaturisë me pamaturi, as një fjale të pakëndshme me një derë të mbyllur. Nëse mendojmë se dikush tjetër nuk e ruajti hellin, kjo nuk do të thotë se duhet ta hedhim edhe ne në zjarr. Përkundrazi, mençuria jonë duhet të fillojë aty ku mendojmë se mençuria e tjetrit mungoi. Kosova duhet të vazhdojë të kërkojë dialog me Ukrainën, të krijojë kontakte, të shpjegojë historinë dhe argumentet e saj dhe të ndërtojë marrëdhënie me shoqërinë, institucionet dhe brezat politikë ukrainas, sepse Zelensky nuk është Ukraina, ashtu si asnjë president nuk është i barabartë me një popull të tërë.
Në fund, politikanët janë kalimtarë, ndërsa marrëdhëniet ndërmjet popujve mund të jenë shumë më jetëgjata. Sot një president mund të thotë “jo”; nesër një tjetër mund të pyesë “përse jo?”, ndërsa pasnesër historia mund të krijojë rrethana në të cilat përgjigjja bëhet “po”. Detyra e diplomacisë është që deri atëherë ura të mos jetë shembur. Prandaj qëllimi ynë duhet të mbetet i njëjtë: të mos mbyllim miqësi, por të krijojmë të reja; të mos djegim ura, por t’i ndërtojmë edhe atje ku sot duket se nuk ka brigje për t’i lidhur. Sepse shtetet e vogla nuk bëhen më të mëdha duke shtuar armiqtë, por duke shumëfishuar miqtë; nuk bëhen më të fuqishme duke bërtitur më fort, por duke menduar më larg.
Dhe ndoshta ky është mësimi që duhet të mbetet pas gjithë kësaj: në politikë nuk mjafton ta kesh qëllimin; duhet të dish edhe rrugën drejt tij. Nuk mjafton ta kesh të drejtën; duhet të dish ta mbrosh atë. Nuk mjafton ta thuash të vërtetën; duhet të dish edhe mënyrën, kohën dhe vendin ku ajo duhet thënë. Sepse diplomacia është pikërisht arti i vjetër për ta pjekur mishin pa e djegur hellin.
Dhe kur arrin t’i djegësh të dyja, atëherë nuk kemi më mjeshtëri politike, por një rast të humbur për të qenë më i mençur.
10 gusht, 2026
Prishtinë
